Dituria

  • Rrit madhësinë e fondit
  • Madhësia normale e fontit
  • Ul madhësinë e fontit
Dituria

Kadrije Mëniqi

Kadrije Mëniqi

ANGLICIZMAT NË LIGJËRIMIN PUBLIK

1. Hyrje.

2. Natyra e huazimeve dhe anglicizmave të përdorura në gjuhën shqipe, një problem i hapur

2.1.Vërshimi i terminologjisë së huaj në gjuhën shqipe.

2.2.Konteksti i përdorimit në raport me opinionin publik.

2.3.Tiparet thelbësore të leksikut politik në raport me huazimet prej gjuhëve të huaja.

3. Anglicizmat në diskursin politik, depërtimi, efektet social - politike.

3.1.Ndikuesit dhe tendencat mbinormale që nxisin fenomenin. A është i nevojëshëm përdorimi i anglicizmave?

3.2.Polemika mbi përdorimin e fjalëve të huaja.

3.3.Anglicizmat brenda kategorive filozofike, qëllimi i përdorimit.

· Depërtimi në ligjërimin në veprimtaritë politike.

· Depërtimi në ligjërimin në veprimtaritë ekonomike

· Depërtimi në ligjërimin në veprimtaritë me karakter social.

· Në përfundim.

PËRFUNDIME

Hipoteza kryesore: Përse përdoren anglicizmat në ligjërimin publik, për modë, për mungesë të frazave të duhura në gjuhën shqipe, për imponim, apo për diçka tjetër?

Hipotezë tjetër: A ka lidhje problemi i ligjërimit me tendencat e pasurimit apo “modernizimit” të gjuhës shqipe?

1. Hyrje.

Çështja e pastërtisë së gjuhës shqipe është element cilësor në ruajtjen dhe pasurimin e vlerave të identitetit kombëtar. Ky aspekt, në thelb etimologjik dhe etnik, në përdorimin dhe zhvillimin e gjuhës shqipe, nuk ka nevojë për llustrim. Ajo është e destinuar të përfshihet në një qasje funksionale[1] për misionin dhe detyrën në të cilën përfshihet vetë studimi i ligjërimit. Detyra e shkencës në këtë çështje do të mbetet heqja e ngarkesave të tepërta në analizën e ndërhyrjeve, fenomeneve deformuese, për të arritur në karakterin përgjithësues të pranueshëm në zhvillimin dhe modernizimin e saj, duke e vendosur atë në radhën e gjuhëve moderne të botës.

Nuk ka pse të ngurrohet mbi idenë e nevojës së analizës së thellë shkencore në këtë çështje parimore me karakter gjithpërfshirës, kur realisht, kemi shumë elementë thelbësor, që kanë qenë faktor uniteti dhe bashkimi në rrugën e zhvillimit, siç është vetë mbijetesa dhe ekzistenca e gjuhës shqipe. Një nga shtyllat e identitetit kombëtar me vlera fondamentale dhe shkencore, është pikërisht sistemi i vlerave që ofron vjetërsia, pasuria leksike, dialektizmat, përkufizimet, disiplinat dhe vetë unifikimi i gjuhës shqipe.

Veprimtaria e personaliteteve të shkencës dhe publicistikës shqiptare si, Eqerem Çabejit, Rexhep Qosjes, shkrimtarëve të njohur Ismail Kadare, Dritëro Agolli, është shumë e gjerë në konsolidimin e gjuhës letrare dhe vlerave që ajo përfaqëson. Mbështetur në trajtesat e tyre shkencore, në pastërtinë veçuese të veprave të tyre letrare, sot vlerësohet si elementi më i diskutuar, me ndikim debatues në opinionin shqiptar. E thëhë shkurt sipas Gjokutaj: “Pasurimi leksikor nuk buron nga gjuhëtarët. Aq më pak mund të burojë nga vullneti i tyre. Ky pasurim i ka rrënjët në veprimtarinë e përditshme të një lumi të pafund kontribuesish, duke filluar nga lëvruesit e ligjërimit televiziv e gazetaresk, duke vazhduar me përkthyesit e shkrimtarët dhe duke përfunduar me ata qindra mijëra të rinj, që shkëmbejnë pikëpamje e ndjenja në hapësirën virtuale të internetit. Ky pasurim jetësohet në hapësirat e qyteteve të mëdha, ku marrëdhëniet mes autoktonëve dhe të të ardhurve bëjnë që dialektet gjeografike e sociale të bashkëjetojnë e të japin e marrin natyrshëm me njëri - tjetrin”[2].

Në kontekstin e gjuhës shqipe dhe problemeve të leksikut të saj, kjo mënyrë trajtimi nuk përjashton zhvillimin e idesë në hapësirën e depërtimit të fjalëve në gjuhë të huaj, të cilat në të gjitha mjediset sot janë të pranishme me tendecë rritje. Trajtimi në nivelet akademike e shkencore, në mediat e hapura, ka nxjerrë në plan të vlerësuar arritjet universale të pranisë së gjuhës letrare të unifikuar në tërë hapësirën shqiptare, si një standard modern, i arritur në këto 40 vitet e fundit. Standardizimi i gjuhës shqipe është fakt i vlerësuar shkencërisht, si nevojë jetike, mbijetese dhe zhvillimi për një komb të kulturuar, që ecën në rrugën e përparimit. Errësimi i kufijve midis së kaluarës, të tashmes dhe hedhja e shikimit me urtësi e mençuri drejt të ardhmes së gjuhës shqipe, nuk pranon lejimin e shpërdorimit të sistemit të vlerave të arritura me kontribut intelektual, shkencor e njerëzor në fushën e albanologjisë.

Studimi, analiza, krahasimi dhe interpretimi shkencor i materialit, si dhe rezultatet me karakter shkencor në përfundim të tij, të cilat prezantohen në këtë studim, gjykojmë se do të jenë në funksion të sqarimit të hipotezës së ngritur, të ndriçimit të elementëve thelbësorë pozitiv dhe negativ të fenomenit të depërtimit të fjalëve të huaja në leksikun shqip, duke dhënë një kontribut modest në zgjerimin e traditës kombëtare me vlera edukative, në ruajtje të vlerave të gjuhës shqipe.

2. Natyra e huazimeve dhe anglicizmave të përdorura në gjuhën shqipe, një problem i hapur

Gjuha shqipe me një strukturë solide dhe të gjallë, është zhvilluar në shekuj brenda ligjësive të saj, duke arritur në kohën e sotme një gjuhë e standardizuar, brenda normave letrare të pranuara në mënyrë institucionale. Kongresi i Drejtëeshkrimit, i mbajtur në Tiranë në vitin 1972, dhe më parë Konsulta e Gjuhës, e mbajtur në Prishtinë në vitin 1968, janë përpjekjet e para studimore shkencore për njëhësimin e gjuhës letrare, duke e kthyer këtë veprimtari në një vlerë të arrirë me karakter kombëtar. Liria në demokraci, në rastin e analizës mbi pastërtinë e gjuhës shqipe në ligjërimin publik, rezulton të jetë kthyer “në një kaos gjuhësor”[3], pasoja këto të reflektuara nga vetë kaosi që ka mbizotëruar në fushat e zhvillimit të shoqërisë sonë njërëzore në një periudhë kalimtare të pranuar.

Në ndihmë të moscënimit të vlerave të pazëvëndësueshme në pastërtinë e gjuhës shqipe është Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë e vitit 1998[4], e cila në hyrjen e saj, neni 14, dhe në mënyrë të veçantë në nenin e saj nr. 59, përmblidhet ruajtja e vlerave të trashëgimnisë sonë kombëtare kulturore dhe kujdesi i veçantë për gjuhën shqipe. Mbi ketë bazë, duke u mbështetur në rregullat e drejtëshkrimit dhe të shprehjes, “…parimi themelor i drejtshkrimit të shqipes, është parimi fonetik: në përgjithësi fjalët dhe pjesët e tyre të kuptimshme shkruhen ashtu siç shqiptohen në ligjërimin letrar”[5]. Në këtë botim nuk ka mbetur jashtë vëmendjes as shqiptimi i fjalëve dhe emërtimeve të huja, të cilat “shqiptohen në gjuhën përkatëse, duke ju përshtatur sistemit grafik të shqipes”[6].

Pas viteve ’90, si në shumë sfera të jetës edhe në çështjen e gjuhës “demokracia u kuptua si anarki dhe liria si kaos”[7]. Reagimi i shtresës së studjuesve dhe të intelektualëve, deri tek dëgjuesit dhe lexuesit e thjeshtë, ka evidentuar pakënaqësinë kundër një fenomeni social, i cili ka depërtuar jo vetëm në botime, sistemin mediatik, por është përfshirë edhe në ligjërimin publik të shtetarëve dhe politikanëve shqiptarë.

Gjuha është një sistem, sipas të cilit nuk lejohet të luhet me të sipas bindjeve apo koncepteve individuale, qofshin këto të përfaqësuara nga njerëz me pozita shoqërore apo politike, ashtu dhe për njerëzit e thjeshtë. Në shumë raste, kemi thirrje alarmante “Shqip të lutem, shqip”[8]. Nga një vëzhgim i realizuar, rezulton se kronistët sportivë në 100 fjalët më të përdorëshme në trasmetim të drejtëpërdrejtë, “mbi 60 fjalë i kanë në gjuhë të huaj, kryesisht italisht apo anglisht, dhe vetëm 30 për qind në gjuhën shqipe”[9]. Shëmbuj të tillë e bëjnë objektin e studimit serioz dhe të prekshëm, në kufijtë e kërkesës për një debat të hapur publik.

2.1.Vërshimi i terminologjisë së huaj në gjuhën shqipe

Në periudhën e ndryshimeve demokratike në shoqërinë shqiptare, si rrjedhojë e depërtimit dhe pranisë së informacioneve të shumta, pothuajse në të gjitha fushat e veprimtarisë shkencore, sociale dhe atë të biznesit, ka një vërshim të fjalëve të reja, një fenomen që s’po gjen të ndalur. Sidoqë, herë pas here, ka ndërhyrje të personaliteteve të profesoratit të gjuhësisë dhe të Akademisë së Shkencave për këtë “diversion” të paqëllimshëm. Është vërejtur se, është gati e pamundur t’i dilet përpara këtij fenomeni linguistik. Problemet shkojnë edhe më larg, po të kemi parasysh mendimet që janë hedhur mbi gjoja “mundësinë e përmirësimit të gjuhës shqipe me fjalë të reja”[10]. E hedhur si tezë në mënyrë rë dyzuar, ajo i ka të dy anët e problemit dhe meriton vëmendje në trajtimin e saj.

Më të avancuarit në këtë çështje janë përgjithësisht njerëzit që janë të pranishëm në politikë dhe sot përfaqësues të opinionit intelektual shqiptar. Midis tyre dallojnë intelektualët në fusha të ndryshme, të cilët nuk e kanë të vështirë të gjejnë terma të tilla, të mbështetura në fjalorët e huaj dhe t’i përdorin ato vend e pa vend. Ata vazhdojnë t’i kërkojnë këto shprehje “të reja”, duke u intriguar nga fakti se, ndihen “modern dhe të ditur”[11] nën efektet e ekraneve në komunikim me publikun e gjërë. Po sa është në gjendje opinioni t’i deshifrojë ata? Është kjo arësyeja që politikanët dallohen më shumë në këtë interpretim, duke qënë “moderatorët” e parë të pasurimit të gjuhës shqipe me fjalë të huaja dhe terma të rinj shkencor. Në fjalime, intervista, komunikime të drejtëpërdrejta, lumi i fjalëve të huaja tashmë është një fakt në jetën tonë.

Fjalori me termat e huaja të përdorura gjërësisht në leksikun e politikanëve shqiptarë, është një dëshirë për të vendosur një kontakt me lexuesin dhe dëgjuesin, në një audiencë shumë të gjerë brenda dhe jashtë vendit, për të gjetur në çdo kohë mundësinë e kuptimit dhe nënkuptimit më të drejtëpërdrejtë të asaj çfarë duhet shprehur në thelbin e mendimit politik. Po aq sa është e vështirë për dëgjuesin brenda vendit, po aq e lëhtë është për dëgjuesin shqiptar në Emigracion dhe Diasporë, të cilët kanë njohuri gati të plota për gjuhën e folur angleze dhe gjuhët e tjera. Anglicizmat për këtë kategori dëgjuesish nuk përbëjnë ndonjë problem.

Ky fenomen merr përmasa stresante në mjediset arsimore shqiptare, sikur të mos kishte fjalorë për të shuar kuriozitetin e llofollogjisë superiore, ose për të zbutur stresin e studentëve të terrorizuar nga leksiku i avancuar pedagogjik, i orientuar në disa gjuhë më të përdorëshme në sistemin arsimor. Frika i kapërcen kufijtë e të menduarit individualisht, kur mendohet se herët ose vonë, me këtë vërshim të fjalëve të huaja dhe termave moderne, ndoshta një ditë nuk do të arrihet të dallohet se, ku fillojnë dhe ku mbarojnë kufijtë e fjalëve gjuhës shqipe.

Duke mos e pranuar ekstremizimin në këtë çështje, shikojmë me maturi se, si dhe sa është i pranuar ky “vërrshim” i fjalëve në gjuhë të huaj dhe sa e hapur është vetë gjuha shqipe për ta pranuar këtë fenomen. Në qendër të kësaj analize do të mbeten të gjithë ata individë apo dhe institucione, të cilët kanë peshën dhe përgjegjësinë kryesore të depërtimit të ideve të pranuara në opinionin e gjerë. Kultura e pamjaftueshme gjuhësore në paraqitjen e ligjërimit publik, qoftë nga udhëheqësit shqiptarë dhe mediat përcjellëse, “është një shqetësim i ditës”[12]. E dukëshmja që vret veshin dhe syrin e lexuesit, janë gabimet e shumta gjuhësore dhe përdorimi i fjalëve të huaja me tepërim.

Anglicizmat janë të pranishme, sa mjaftë studjues dhe specialist të mediave, i vlerësojnë ato si një “epidemi”, “jo vetëm në shtyp, por edhe në ligjërimin publik të shtetarëve dhe njerëzve të politikës”[13]. Që t’u shpëtojnë ngatërresave, disa prej shtetarëve i përdorin si ashtu rastësisht, “agravohet”, “guvernohet”, kur mund të thonë fjalën “qeverisje”, e cila kuptohet lehtësisht nga lexuesi dhe dëgjuesi.

Në mjaftë ligjërime kemi shprehjen “...tani po ju bëj prezent qëndrimin e opozitës”, duke i dhënë kështu më shumë rëndësi shprehjes apo pikpamjes politike, kur fare mirë mund të thuhet, “...tani po ju bëj të ditur qëndrimin e kundrshtarit politik”[14], qartësisht e kuptueshme nga ata që dëgjojnë dhe lexojnë. Shpërfytyrime të tilla të ligjërimit publik të shetarëve gjen përditë në faqet e shtypit të shkruar dhe atij zanor. Ky fenomen, jo vetëm që prish shijen e leximit, por shpërfytyron të folurit e përditshëm. Kjo “stolisje”[15] me fjalë të huaja para masës, “si për karnavale”[16] dhe shqetsimi i koklavitjes së problemeve, dhunon në mënyrë të drejtëpërdrejtë pastërtinë në ligjërim të gjuhës shqipe, duke prishur raportet me opinionin e shtresave sociale dhe duke sjellë në vëmendjen e studimit një problem. “Gazetarë dhe shtetarë, shkruani shqip. Sigurisht e dini se fjala shqip do të thotë jo vetëm në gjuhën amtare të shqiptarëve, po edhe qartë kuptueshëm, natyrshëm”[17].

2.2.Konteksti i përdorimit në raport me opinionin publik.

Përdorimi i fjalëve të huaja rezulton të kthehet në një rregullsi të pashmangëshme. Pushteti i fjalës në ligjërim është mendimi i sunduar nga një shpirt inteligjencie, rreth të cilit pështillet një pjesë e konsiderueshme e procesit të njohjes në rrethin e dijeve që ka individi. Ky rreth tenton të zgjerohat pambarimisht. Në sistemin e komunikimit masiv, me mundësi të pamata për ta parë atë në paqe dhe larg konflikteve, rezulton të mbetet synimi i aktorëve dhe faktorëve global të dobishëm të jetës njerëzore, brenda të cilit gjuha dhe komunikimi shihen si elementë të pazëvëndësueshëm.

Paaftësia për të vendosur rendin logjik në administrimin e ideve progresiste në fushën e komunikimit dhë ligjërimit publik, është e lidhur me ekzistencën e konflikteve, të cilat tentojnë të shkatërrojnë, duke përplasur “idetë”, si shprehje e paaftësisë dhe mosdashjes së një pakice të indoktrinuar, kundër pengesave dhe shmangieve të qëllimëshme me karakter politik. Në kushtet e lirisë së mendimit dhe të fjalës, sot janë krijuar hapësira të debatit mbi përdorimin dhe pasurimin e gjuhës shqipe me fjalë të dialekteve të pranishme brenda saj, me fjalë të huaja, ashtu sikundër dhe pastrimi i saj nga terminologji të huaja të panevojëshme në përdorim, thjeshtë të quajtura “barbarizma”, fjalë këto “të ngulitura”[18], e “të pangulitura”[19], sipas shkallës së ngulitjes në sistemin e gjuhës.

Po aq sa në këtë kontekst ka hapësirë për ta orientuar gjuhën shqipe si gjuhë moderne, po aq po punohet për të goditur sistemin e vlerave gjithpërfshirëse që ajo përfaqëson, duke e sulmuar atë sipas dialekteve, krahinizmave dhe ndarjes veri - jug, në gegërishte e toskërishte. Në këtë aspekt, konstatohet mungesa e dëshirës për të respektuar vlerat e shkëlqyera të mendimit filozofik të intelektualëve më të dukshëm, të cilët me qëndrimin e tyre konstruktiv e racional, mbështetur në argumente shkencorë, janë rreshtuar në fondin më të çmuar të pasurisë kombëtare. Është e papranueshme, kur në debate midis intelektualësh, në vlerësimin e figurave të njohura, njerëzit presin se çdo të thotë “dikush” në funksion institucional, sikur tërë veprimtaria e standartdizimit të gjuhës të ketë vlera, nëse marrin “vulën” dhe çertifikimin qeveritar apo të politikanëve shqiptarë! Në këtë çështje, opinioni ka kuptuar se, shpesh ngatërresat në ruajtjen e sistemit të vlerave ndodhin nga ndërhyrjet e pavullnetëshme të politikës, e cila duhet të respektojë me korrektësi misionin e saj.

“Të thuash të vazhdojë puna për pasurimin e leksikut...”, thekson Capajev Gjokutaj, është njësoj si t’i thuash lumit vazhdo rrugën drejt detit”[20]. Ashtu si lumi edhe gjuha shqipe në procesin e pasurimit të saj, nuk ka nevojë për direktiva e urdhra nga lart, që të bëjë atë që e ka të nevojëshme, të zhvillohet e të pasurohet në të gjithë përbërësit e saj, pra edhe në leksik në pranimin e terminologjive të huaja. E thënë shkurt, ky është një proces i natyrshëm që i nënshtrohet “rregullave të reja” të pashkruara, por që duhen shkruar.

Ligjërimi përdoret për të sinjalizuar llojin e marrëdhënieve që kemi, që dëshirojmë të kemi, apo përpiqemi që të kemi me dëgjuesit, lexuesin, me njerëz të tjerë, me grupe apo institucione, me të cilët, nëpërmjet formës transaktive dhe interaktive, ligjëruesit përpiqen të përcjellin infomacionin e nevojshëm të misionit të tyre. Kjo do të thotë se, gjuha përdoret për të ndërtuar marrëdhënie sociale[21]. Edhe në këto mënyra komunikimi, anglicizmat janë të pranishme. Në mënyrë krejt normale, përfshirja e të gjithë këtyre kategorive politike e sociale në përdorimin e anglicizmave, përbën një fenomen, i cili meriton vëmendjen studimore, për pasojat që reflekton në ruajtjen dhe zhvillimin e vlerave të spikatura të identitetit kombëtar, ku gjuha zë vendin kryesor, si për çdo komb dhe shoqëri tjetër. P. sh. termi në gjuhën angleze, “axhentë” i përkthyer në shqip “program pune”, është një term i përdorur gjërësisht në mjedisin zyrtar dhe në marrëdhëniet në fushën e biznesit. Termi “bojkot - o”[22], i përkthyer në gjuhën shqipe “braktisi - braktisje”, është i shumëpërdorur në jetën politike, por dhe në masën e gjerë të njerëzve, të cilët i qëndrojnë afër problemeve politike në shoqëri. Janë të pakët njerëzit në Shqipëri që nuk dinë se çfarë kuptimi ka fjala “koalicion”[23], e përkthyer në gjuhën shqipe, “bashkim palësh”, ose sipas shpjegimit masiv popullor, “grup partish”. Një term i përdorur në jetën politike, por që është bër masiv në leksikun e gjerë popullor. Shëmbujt e mësipërm sjellin në vëmendje faktin që, disa fjalë të tilla të huaja edhe pse në fjalorin shqip mund të ketë fjalë shqipe për t’i paraqitur ato, njerëzit sot e kanë më lehtë t’i flasin kështu dhe jo ndryshe. A do ta pranojmë këtë kurs vërrshimi si një rregullsi të pashmangëshme, apo duhet të qëndrojmë fort në shmangien e tyre?

Në qëndrimin analitik përballë një ligjërimi me vështirësi në rritje brenda mjedisit akademik dhe social, konstatohet se, askush apo shumëkush, nuk shqetësohet që shumë gjëra nuk shkojnë për mirë, si në rastin e huazimeve brenda gjuhës shqipe, duke na dhënë vetëm anën e mbrapshtë të qenies së tyre, pa sjellë në vëmendje me bindje nevojën e depërtimit dhe përdorimit të tyre. Të dyja duhen pranuar. E parë në këtë kontekst, indirekt, sulmohen standardizimi i gjuhës dhe pastërtia e saj. Shpesh ndihet nevoja e trajtimit të problemit në fushën e gjuhësisë. Ka mjaft individë dhe institucione, që e dëshirojnë pastërtinë e gjuhës shqipe. Por, situata ka diktuar diçka tjetër, shumë më interesante në vijim. Sa herë që dikush nga profesorati merr guximin të trajtojë pikërisht këto ndikime e huazime, duke dhënë sinjale alarmi për fjalëpërdorësit, menjëherë janë shfaqur një kategori tjetër individësh, të cilët sikur kanë qënë në nisje dhe vetëm kanë pritur sinjalin, për të filluar sulmin ndaj teorizimeve, se “gjoja gjuha letrare (dhe zyrtare) duhet riparë, deri aty sa “të rishikohen vendimet e Kongresit të Drejtëshkrimit të vitit 1972[24], gjuha shqipe duhet të jetë e hapur ndaj “fjalëve të reja” etj, etj. Në pamje të parë mund të mos ketë asnjë problem. Në studimet filologjike të institutit të Gjuhësisë dhe të Letërsisë theksohet: “Megjithatë edhe këtu mund të vihen ne dukje disa anë, që për mendimin tonë, i dallojnë ndërkombëtarizmat nga huazimet e tjera. Qëndrueshmëria e ndërkombëtarizmave ne gjuhën shqipe, e sidomos e termave ndërkombëtarë, i dallon ato nga depërtimi i huazimeve prej gjuhëve të tjera ballkanike”[25].

Studimi i fjalëve të huaja rë veçuara çon në një shfaqje tjetër interesante. Banalitetet në gjuhë të huaja, janë të pranishme në ligjërimin publik, veçanërisht në komunikim të drejtëpërdrejtë ose në konferenca shtypi, me natyrën e tyre “arkaike”[26] me doza fyerje, injorimi dhe akuzash të ndërsjellta. P. sh. Fjala “sharlatanë”, e shqipëruar “mashtues”, gjen përdorim në shumë ligjërime, duke shprehuar karakterin agresiv të komunikimit të ndërsjelltë. Pavarësisht thelbit, në këtë rast, përdorimi i fjalës shqip, “mashtues”, është më i kuptimtë për atë që kanë dashur të shprehin në të vërtetë përdoruesit e saj. Duke e ruajtur gjuhën nga banalitetet, gjithkush i shërben ruajtjes së vlerave kombëtare, kulturës kombëtare dhe pastërtisë deri morale të leksikut të shqipes, si gjuhë e njësuar e kombit, nëse përpiqemi jo për të arritur në këtë mënyrë ideale dhe misione utopike e sentimentale gjithfarësh, por për t’ia arritur, mirëmbajtur dhe përmirësuar funksionalitetin gjuhës shqipe, si gjuhë të cilën e flasim dhe e cila na flet, madje na përfton si shqiptarë.

3. Anglicizmat në diskursin politik, depërtimi dhe efektet social - politike.

3.1.Ndikuesit dhe tendencat mbinormale që nxisin fenomenin. A është i nevojëshëm përdorimi i anglicizmave?

Një pyetje, e cila merr karakter studimor, pasi në bazën e saj shtrohet zgjidhja e hipotezës më të rëndësishme, mbi të ardhmen e gjuhës shqipe, hapjen e saj dhe hapësirat e modernizimit në fjalorin e saj burimor me interes zhvillimi. Nevoja e kontaktit me personalitetet e huaja për shkak të detyrës dhe komunikimi me ta kryesisht në gjuhën angleze, është një arësye më shumë, e cila ndikon në përdorimin e anglicizmave në komunikimin e zakonshëm istitucional mediatik me opinionin vendas. Kjo nevojë institucionale meriton të krahasohet me rregullsinë e ligjërimit në çdo rast, duke vënë gjithçka në shërbim të misionit, detyrës apo përgjegjësisë institucionale. Në këtë çështje shfaqen dy anë të përgjegjësisë në analizën e ligjërimit publik të udhëheqësve politikë shqiptarë, ana institucionale dhe ana morale në raportet e ligjërimit me huazimet nga gjuhët e tjera sipas shtresëzimeve. Argumenti bazë që justifikon vetë përdorimin e huazimeve është fakti që “leksiku i gjuhës shqipe nuk ka qëndruar në vend, ai është zhvilluar e pasuruar pa ndërprerje”[27]. Në këtë kontekst, nevoja e përdorimit të fjalëve të huaja nuk mund të kundërshtohet në mënyrë kategorike, por meriton analizën shkencore të shfaqjes së fenomenit.

Në analizën e ligjërimeve ajo që dallojmë është, lehtësia apo shpejtësia me të cilën përdoren fjalët e huaja prej tyre, duke gjykuar mbi shpeshtësinë e daljes para opinionit apo në momente të tjera, për shkak të detyrës institucionale. Është kjo e fundit që ka stimuluar dy përcaktimet e para. Problemi këtu nuk shfaqet individual, por merr përmasa të ndikimit në të gjitha kategoritë e shtresave sociale të shoqërisë. Nevoja e përdorimit të fjalëve të huaja në ligjërimet publike shpesh i ka kapërcyer caqet e të qënit të huazuara, për shkak të bashkëpërdorimit të tyre si sinonime me fjalët e gjuhës shqipe, pra shfaqin natyrën e huazimeve gjuhësore[28]. Ne leksik janë të shumta rastet e përdorimit të fjalëve në gjuhën angleze si basketboll, gol, boks, volejboll, stop, okay, etj, të cilat nuk përfshihen në kategorine e fjalëve të huaja, pasi mbeten të pranuara edhe nga gjuhëtarët brenda leksikut shqip. Për shkak të të qënit “term ndërkombëtar”, është e hapur “rruga e huazimit” dhe “shkalla e ngulitjes”[29] shkak i përdorimit të shpeshtë të tyre.

Analiza e ligjërimeve të udhëheqësve politik shfaq natyrën e “fjalëve të ngulitura” në leksik dhe “fjalëve të pangulitura”[30], këto të fundit të cilësuara si “barbarizma”. Leksiku politik e ka të nevojëshme këtë lloj përdorimi, për shkak të tendencës së shfaqjes së koncepteve të reja në veprimtarinë politike. Por, ajo çfarë është e pranuar, nuk mund të jetë medoemos e domosdoshme. Justifikimi këtu do të ishte i diskutueshëm. Ky “rregull” bëhet i pranishëm në ligjërim për shkak të nevojës që ndjen gjuha në sistemin e fjalformimeve. Për shkak të natyrës politike, fjalët “agravoj - rëndoj”, “influenca – ndikim”, “kesh – në dorë”, “tajfun – stuhi”, “implementim – zbatim”, “bos – pronar”, “eksperiencë – përvojë”[31] etj, kanë marrë çertifikimin brenda leksikut të gjuhës shqipe, jo vetëm nga shtetarët, por në masë të gjerë.

Duke anashkaluar shtresat e huazuara të fjalëve të përdorura në ligjërime sipas gjuhëve mëmë, të greqishtes, latinishtes, italishtes, frëngjishtes, turqishtes dhe sllavishtes, do të ndalemi kryesisht në huazimet nga gjuha anleze, e cila është dhe objekt i analizës. Mbetjet e këtyre gjuhëve janë të pranishme në gjuhën shqipe. Por, nëse shumë prej tyre po kalojnë në harresë, derisa të bëhën dalje, përdorimi i anglicizmave po njeh rritje.

Hapja e sistemit tonë shoqëror ka bërë që, nëpërmjet mjeteve të shumta të komunikimit, shqiptarët të bien në kontakt me mjedisin anglosakson dhe të huazojnë prej gjuhës së saj fjalë të huaja. Ajo që veçohet në këtë trajtim është fakti që anglicizmat nuk mund të përshtaten lehtë në gjuhën shqipe, veçanërisht në sistemin e lakimit, të drejtshkrimit. Faktor bazë në përdorimin e anglicizmave mbetet prirja e sotme globale, e cila e ka bërë gjuhën angleze një gjuhë ndërkombëtare. Vetë kjo prirje shtron gati si nevojë përdorimin e fjalëve të huaja, të cilat më ose pa dashje e kanë marrë vulën e përdorimit, jo vetëm në gjuhën shqipe, por dhe në gjuhët e tjera. Aq sa mund ta vlerësojmë këtë fenomen si spontan, po aq ka argumente për nevojën e pranisë së tij.

Përdorimi i anglicizmave mund të vlerësohet edhe si një “hobi”, por dhe si një shfaqje delirante, në thelb psikologjike, për shkak të njohjes së gjuhës angleze dhe dëshmimit të saj në opinion. Një dukuri sociale që lidhet me madhështinë, ambjentimin me auditoret dhe pse jo, nënvleftësimin e tyre, duke shfrytëzuar përparësitë që ju jep e drejta e pakufizuar e pushtetit, pa e vrarë mendjen se kanë detyrimin social të paraqiten me leksik të pastër gjuhësor. Për shkak të mungesës së rivalëve në deklarimet e tyre, si në rastin e intervistave, konfererencave për shtyp, komunikimit të drejtëpërdrejtë, ata shfaqen “euridit”[32] në komunikim, ndonjëherë pa qënë e nevojëshme, sepse në të gjitha rastet, provohet se çfarë ata duan të shprehin dhe nuk mund të justifikohen me mungesën e fjalëve në fjalorin kompleks të gjuhës shqipe. Ajo që tërheq vëmendejen në këtë “sëmundje ngjitëse”, është qëndrimi që duhet të mbajnë në rrugë institucionale e shkencore ndaj huazimeve, duke i zbuluar vlerat, “nëpërmjet ballafaqimit të tyre me fjalët e shqipes dhe nëpërmjet vështrimit historik”.[33] Ky koncept duhet të jetë në bazën e polemikave apo debateve të hapura publike, për të nxjerrë vlerat reale në nevojën e pasurimit të gjuhës shqipe.

3.2.Polemika mbi përdorimin e fjalëve të huaja.

Polemika mbi përdorimin e fjalëve të huaja mbetet e hapur. Ka individë që përkrahin tezën se “fjalët e huaja e pasurojnë gjuhën shqipe”[34], ashtu sikundër dhe të tjerë që pretendojnë se, “ato e prishin gjuhën shqipe”[35]. Pretendimi për t’i nxjerrë të gjitha nga përdorimi, për arësyet që parashtruam më lartë, është i pabazuar. Ajo që dallon qëndrimet në këtë çështje, është fakti që ndaj ketyre pretendimeve duhet mbajtur qëndrim shkencor, pa injoruar kushtet dhe situatat në të cilat zhvillohet vetë shoqëria. Tepërimi në përdorimin e fjalëve të huaja, kur ato nuk janë të nevojëshme, është një fenomen që meriton trajtim. Ligjërimin me fjalë të huaja pa kriter, do ta vlerësonim si një presion mbi sistemin mediatik dhe arsimor, me efekte negative. Në mjedisin social ka rëndësi që ato të duken ashtu siç i mendojmë dhe të krijojnë kënaqësinë dhe përparësinë që ka kërkuar vetë individi. Kjo mund të jetë e papranueshme dhe kujton faktin se, jemi akoma nën efektin e ligjësive kalimtare që do të na rezervojnë vend të veçantë në të ardhmen e shoqërisë.

Këto dukuri të pakontrolluara dhe të pa identifikuara me etnicitetin autentik të thelbit dhe përmbajtjes së leksikut të gjuhës shqipe, shpesh shkaktojnë trazime në mjedisin social politik, veçanërisht në sistemin arsimor parashkollor, të mesëm dhe atë universitar, ballë për ballë ligjërimit pedagogjik. Këto dukuri fenomenale nuk kalojnë pa lënë gjurmë në jetën arsimore të shoqërisë. Individë, në përpjekjet e tyre për të zgjeruar njohuritë në fushën linguistike, pasi kanë zaptuar fjalorët dhe kanë gjetur kuptimin e shumë fjalëve të huaja, kanë filluar të besojnë se, kjo punë “nuk është dhe aq gabim”. Me kalimin e kohës, mjaft prej këtyre fjalëve janë bërë pjesë e leksikut të tyre në ligjërim. Ta çojmë më tej këtë lloj arsyetimi.

Është e arësyeshme të bëjmë krahasimin midis gjuhës së udhëheqësve dhe shtetarëve politikë dhe gjuhës së përdorur nga rrethet nitelektuale. Çuditërisht sëmundja “ngjitëse” është më e përhapur tek udhëheqësit politikë, kur në fakt duhet të ndodhte e kundërta, ata duhet të ishin kritik ndaj një fenomeni me karakter social. Polemika në shtypin e shkruar nuk përfaqëson ndonjë dukuri të veçantë, përveç rasteve të debateve televizive të intelektualëve të spikatur, që janë angazhuar në fushën e pasurimit dhe të “modernizimit” të gjuhës shqipe. Nga analiza e publikimeve, ajo që tërheq vëmëndjen është fakti që, ky pasurim duhej të ndodhte vetvetiu në një lloj normaliteti, për të mos prishur harmoninë që ekziston sot në pasurimin e gjuhësh shqipe, mbështetur në fjalorin burimor të saj.

Dukuria merr formë “në rrethana ideologjike të caktuara”[36], të cilat përmbledhin brenda tyre periudha të ndryshme historike pa dallim, përfshi edhe kohën e ndryshimeve demokratike. Për kundër ndërhyrjeve të diktuara, rregullat e ruajtjes dhe pasurimit të gjuhës shqipe janë kodifikuar nga Rilindasit dhe mbeten të gjalla dhe vepruese sot e kësaj dite, duke shtruar si detyrë kombëtare, tradicionale e kulturore për të gjithë studjuesit e gjuhës shqipe. Përpjekjet që bëhen prej tyre në kontekstin e pasurimit, shpesh i janë drejtuar fjalëve të krahinave të Shqipërisë, të cilat për arësye të ndryshme kanë mbetur jashtë Fjalorit të Akademisë së Shkencave të Shqipërisë të vitit 1980[37]. Ky aspekt nuk cënon aspak konstatimin e mësipërm, përkundrazi, e pasuron atë, në të kundërt të pretendimeve se, pasurimi i gjuhës shqipe arrihet edhe nëpërmjet pranimit të detyruar të depërtimit të fjalëve të huaja.

Mbështetur në analizën e problemit, si një diskutim - debat i hapur, ajo që duhet të tërheqë vëmendjen, nuk është fakti se ka apo s’ka me mijra fjalë të çmuara, që i shërbejnë pasurimit të gjuhës shqipe, por fakti që lidhet me zonat rurale dhe vetë urbanizimin në zhvillim, i cili kërkon të përdorë fjalë të reja, fjalë të huaja, duke i dhënë çështjes së pasurimit të gjuhës vlerën “si monedhë”[38]. Ky trajtim, ndoshta pa dashje, është anashkaluar në debatet mediatike, duke ju përmbajtur më shumë idesë së “modernizimit”, se sa vlerave reale që duhet të ketë ky proces i pranuar në kohë.

Por, dalim edhe në një përfundim tjetër: Në debatin mediatik është e nevojëshme të dominojë ideja e pasurimit të shqipes me pasurimin e fjalorëve të shqipes me fjalë të rralla, me fjalë të dala nga përdorimi, edhe pse ato mund të kenë dalë nga qarkullimi rastësisht apo me sponsorizime, me shpresën se, ato “do të përshtaten vetvetiu”[39] në kohë.

Dalim edhe në një problem të dytë: Debati mediatik duhet të marrë hapësira shumë të gjera diskutimi, duke mos ju nënshtruar presioneve në shumë drejtime, të cilat sot ushtrohen për shkaqe ideologjike dhe të ndikimeve të së kaluarës. Ajo që konstatohet mbetet në kufijtë tronditës. Sot gjuha shqipe vazhdon ta realizojë potencialin e vet, kryesisht duke u mbështetur në letërsinë artistike, e cila gjithashtu rezulton me sfera të tkurrura, përballë vetë sistemit mediatik jo shumë të hapur për të.

Tërheq vëmendjen edhe një çështje thelbësore: Një kulturë dhe një gjuhë që i ruan tradicionalisht lidhjet dhe burimin me Rilindjen Kombëtare, nuk mund të punojë, të pasurohet, duke sulmuar tradicionalizmin dhe duke u mbështetur në teknologjinë e shekullit të kaluar. Përvoja dhe mjetet përballuese në këtë debat të hapur mediatik janë të mangëta, në raport me atë çfarë kanë bërë dhe bëjnë rrethet shkencore, veçanërisht në vendet fqinje të mbarsur me nacionalizëm agresiv.

Tërheq vëmendjen një problem thelbësor: Konstatimet e mësipërme, si një varg problemesh të hapura me karakter social dhe kulturor, fatkeqësisht zënë një hapësirë shumë të ngushtë në shtypin e shkruar, duke ja lënë përparësinë prononcimeve në shtypin elektronik. Janë disa autorë të tillë si Sami Matoshi, Mehmet Buçpapaj, Mehmet Elezi, të cilët kanë tentuar të hapin debatin mediatik mbi rishikimin e standardizimit të gjuhës shqipe, të prirur me shumë me mendimin se ka ardhur koha të bëhet një gjë e tillë, pasi ”vetë sistemi komunist nuk e ka lejuar një gjë të tillë më parë”. Pretendimet janë të disa llojëshme dhe shpesh ato marrin ngarkesa ideologjike të kohës.

Në këtë çështje do t’i përmbahemi konstatimit: Opinioni social politik, përballë këtyre ndërhyrjeve të paargumentuara shkencërisht, ka të drejtë të mbetet në pozicionin e tij kritik. Ambjenti shqiptar rekomandon shpesh herë gjëra të çuditëshme në fusha interesante, të cilat nuk janë me përgjegjësi dhe pasoja vetëm indivduale, por dhe më tej. Askush apo shumëkush në këtë çështje nuk shqetësohet, kur shumë gjëra nuk shkojnë për mirë, duke dhënë anën e mbrapshtë të qenies së tyre. Shpesh mbisundon mendimi se, rëndësi ka siç mendon dhe si shprehet “dikusht” dhe jo masa e gjerë. Kjo mënyrë të menduari, ka sjellë tek mbështetësit politikë kënaqësinë e kërkuar. Këto fenomene nuk kalojnë pa lënë gjurmë në mjedisin social. Shkak bëhet trajtimi në rreth të ngushtë i nevojës për një kuptueshmëri më të lartë të fjalëve të përdorura përditë në televizione dhe në ligjërimet e ndryshme mediatike. Përdorimi i terminologjisë së re me fjalë të panjohura më parë, është një vështirësi e pranishme.

Stresi i përballjes me to mbetet i pashmangshëm. Fenomeni i vjetër i lojës me deklarime të politikës jo vetëm nuk mjfton për ta zgjidhur këtë problem, por e vështirëson, acaron dhe shpërbën më shumë opinionin e gjerë. Kjo situatë vështirësie në “deshifrimin” e fjalëve të huaja, ushtron stres tek të gjitha kategoritë e moshave shkollore dhe në masën e gjërë të njerëzve aktiv në politikë dhe biznesin privat, qofshin dhe këta njerëz të thjeshtë me nivel të kufizuar intelektual. Nëse udhëheqësit në ligjërim nuk gjen fjalën e përshtatëshme në gjuhën shqipe, në raport me atë çfarë do të shprehë në opinion, atëherë shtyhet të zgjedhë një fjalë tjetër shprehëse, duke i interesuar efekti i mendimit që ai ka në kokë dhe aspak se në ligjërimin e tij mund të ketë dhe vrejtje. Ta zëvëndësosh një fjalë shqip me një fjalë të huja pse nuk të pëlqen vlera e saj, kjo nuk përben ndonjë mençuri, nuk shfaq as kulturë dhe deformon vetë thelbin e ligjërimit, përballë një opinion të njëhësuar në gjuhën standarde shqipe. Në jo pak raste duket sikur s’ka gjë më të lehtë se t’ia pasurosh leksikun gjuhës standarte shqipe. Ky sistem na lejon të marrim element nga ligjërimet që bëjnë udhëheqësit dhe shtetarët shqiptar në të gjitha momentet politike dhe kohën në dispozicion të tyre, duke vënë në balancë terminologjinë e tyre të zakonëshme dhe të veçantat që dallojnë në përdorimin e fjalëve të gjuhëve të huaja, veçanërisht të huazuara nga gjuha angleze.

Gjuha shqipe ka trashëguar kohë pas kohe ne shekuj “barbarizma” për shkak të pushtimeve të huaja mbi vendin tonë. Periudha e komunizmit trashëgoi dialektizmat, të cilat e pengonin standardizimin e gjuhës shqipe. U desh një kohë e gjatë, një punë shumë e vështirë për të kaluar në standardizimin e gjuhës, e cila në atë kohë u pranua në tërë hapësirën shqiptare, për shkak edhe të përfaqësimit të miratuesve të saj nga nivelet më të larta shkencore shqiptare. Kongresi i Drejtshkrimit nuk i vuri vulën fjalorit të gjuhës shqipe, por e la atë një problem të hapur për rrethet shkencore, duke konstatuar faktin se, gjuha pasurohet në natyrën e vet, mbi bazën e zhvillimit të vetë shoqërisë njerëzore. Në këtë çështje, ndeshemi me një problem të veçantë: Shqetësues sot janë kundërthëniet për ta ndarë gjuhën në dialekte gegë dhe toskë, si gjuhë të pavarura nga njera tjetra. Në thelb, ky qëndrim identifikohet me një separatizëm intelektual të natyrës lokale, i përfaqësuar nga individë, që më së shumti, e bëjnë këtë për ego “politike”.

Në periudhën e komunizmit, për shkak të vendimeve të Kongresit të Drejtëshkrimit, ju dha rëndësi depërtimit të gjuhës letrare, mbi bazën e Fjalorit të Gjuhës Shqipe, me kurse kualifikimi, veçanërisht në sistemin arsimor dhe në administratë dhe u kërkua me përgjegjësi zbatimi i rregullave të drejtëshkrimit. Gradualisht filloi “krehja” ndaj “barbarizmave”, hera herës deri në ekstrem, veçanërisht për zëvëndësimin në çdo rast të fjalëve teknike, duke kërkuar me këmëngulje shqipërimin e tyre. Ky fenomen çoi drejt një puritanizmi gjuhësor, i cili nuk lejoi shmangiet si produkt i zhvillimit të kohës. Megjithatë, edhe në atë kohë, mjaftë fjalë nuk kishin fjalë shqipe zëvëndësuese dhe u pranuan si të tilla në ligjërim.

Në terminologjinë e kohës dhe shëmbullin e pastërtisë së gjuhës, në këtë periudhë dallohen shkrimtarët e mëdhenj, Kadare, Qosje e Agolli e shumë të tjerë, të cilët në letërsinë artistike dhe gjuhësore, eleminuan frazeologjitë pa kuptim, me fjalë të huaja (barbarizmat). Ata vazhdonin të shkruanin me një gjuhë të pastër shqipe dhe kërkonin me insistim për të gjetur në trevat shqiptare fjalët e duhura. Përballë tyre, atëherë dhe më dukshëm në kohën e sotme, pseudointelektualë, pa asnjë lloj argumenti shkencor, të ndikuar nga presione politike dhe krahinore, vazhdojnë të mbledhin dhe të hedhin pa kursim fjalë të huaja dhe dialektizma, për mendimet e tyre në tregun mediatik, si një reklam për “mallin” e tyre të çvlerësuar. Me këtë mënyrë të shprehuri, kjo kategori kanë treguar nënvleftësimin deri në përbuzje të punës që është bërë në hedhjen e bazave të shëndosha të gjuhës shqipe me natyrën e saj të standardizuar e moderne.

Në thelb të analizës sociale e psikologjike, ky fenomen shpreh mediokritetin arsimor dhe kulturor, sepse shtetarë dhe udhëheqës politikë, duke e mbushur ligjërimin e tyre me barbarizma dhe duke përdorur një gjuhë hermetike, si në çdo rast, ata më shumë se sa i drejtohen njerëzve që i ndjekin dhe i dëgjojnë, gazetarëve dhe vartësve të tyre, ata i lëshojnë mesazhe njeri tjetrit, me fjalët e huaja, ndonjëherë pa kuptim. Gjithashtu, fjalët anglosaksone, jo rrallë përcillen me theks vendor. Në aspektin studimor, për shkak të nevojës që dikton koha dhe zhvillimi, ndihet nevoja e ushqimit të gjuhës shqipe me fjalë burimore, të cilat gjenden në të gjitha trevat shqiptare kudo, dhe janë të afta të zëvëndësojnë çdo fjalë të re, që hyn sot në ligjërimin modern shqiptar. Kjo veçori e gjuhës shqipe, ka shumë arësye të funksionojë kështu, për shkak të vjetërsisë së saj, e cila nuk është objekt i këtij studimi. Koncepti bazë i këtij konstatimi me efekte sociale, e shfaq gjuhën shqipe si një “thes” të madh, që furnizohet vazhdimisht nga populli. Kjo shtron detyrën shkencëtarëve në fushën e gjuhës dhe trupit pedagogjik shqiptar, t’i drejtohen këtij “thesi” duke ndërtuar neologjizmat e nevojëshme për pasurimin e gjuhës, përballë vështirësive objektive që krijohen në rrugën e zhvillimit të shoqërisë.

Individë në të gjitha fushat, rezultojnë që t’i përdorin shumë lëhtë si luks fjalët e huaja, kur ata vetë kanë plotë mangësi në njohjen dhe përdorimin e gjuhës amtare. Ky kontakt mban përgjithësisht vulën e detyrimit dhe jo të nevojës. Kjo e gjen shprehjen e vet në kushtet e përdorimit të artit të imponimit nga individë që kanë komunikime masive, ose të shumta me të tjerët. Në këtë kontekst, duhet pranuar se, përdorimi i fjalëve dhe termave të huaja shfaq një natyrë imponuese mbi të tjerët në ligjërim, duke na sjellë në vëmendje praninë e një fenomeni social, deri në masakrim të gjuhës dhe ligjërimit, që kërkon rrugëzgjidhjet e tij.

3.3.Anglicizmat brenda kategorive filozofike, qëllimi i përdorimit.

Gjuha angleze, si gjuhë e paracaktuar në komunikimin e karakterit ndërkombëtar merr përparësinë e përdorimit të saj në planin politik e diplomatik, pse jo dhe në fushat e tjera, duke dhënë efekte ndikimi mbi gjuhët e tjera, të cilat pranojnë për shkak të terminologjisë shkencore me efekte unifikimi. Përdorimi i standardeve botërore të mbështetura mbi gjuhën angleze është një shtysë interesante me efekte unifikimi.

A duhet të pranohen këto fjalë të huazuara brenda fjalorit të gjuhës shqipe? Raportet midis tradicionalizmit dhe ndikimeve janë një objekt i fortë diskutimi që e bën çështjen e gjuhës shqipe të diskutueshme në planin kombëtar. Duke qënë përpara një debati të hapur dhe të diskutueshëm mbi të drejtën e pranimit të depërtimit të fjalëve të huaja në gjuhën shqipe, duke sulmuar disa norma leksikore që kanë të bëjnë me dialektizmat, duke synuar modernizimin e gjuhës shqipe, deri në sulmin ndaj standardit të saj, qëllimisht po lihen jashtë ligjërimit politik shumë fjalë të bukura dhe në thelb të qëlluara, për qëllimin në përdorimin e tyre. Nëse do të përdoreshin të tilla, ato do të ishin shumë të drejtëpërdrejta në kuptimin e tyre nga opinion i gjerë, dhe në të kundërt, zëvëndësimi i tyre është një “kurth” për të mos kuptuar atë çfarë në të vërtetë do të përcillte në opinion ligjërimi me fjalët shqip.

Në këtë kontekst nuk do të ishte me vend të pranohej varfëria e gjuhës shqipe nga shumë fjalë të bukura që do të ishin shumë të pranueshme në ligjërimet politike dhe duke kufizuar në maksimum përdorimin e fjalëve të huaja, ndonjëherë çoroditëse për opinionin e gjerë. Ky varfërim në thelb, shfaqet në natyrën e atyre individëve, të cilët nuk pajtohen në çdo rast me gjuhën shqipe, për shkak se janë njohës të shumë gjuhëve të tjera të huaja. Kjo shfaqet edhe si dhunti e njerrëzve, të cilët e kanë të deklaruar në CV e tyre numrin e gjuhëve që flasin. Në një farë mënyre, të gjithë ata që nuk pajtohen me standardizimin e gjuhës shqipe të vitit 1972[40], bëhen mbështetës të konceptit që, anglicizmat dhe fjalët e huja tani janë në modë dhe ska asgjë të keqe në përdorimin e tyre. Nga studimi i fjalorit të anglicizmave, të veçuar në ligjërimet e publikuara zyrtare dhe mediatike, evidencohen disa kategorizime të fjalëve të huaja, të cilat më të spikatura janë në fushën e filozofisë politike dhe më pak në planin social dhe atë të ekonomisë.

Depërtimi në ligjërimin në veprimtaritë politike. Nuk mjafton vetëm fakti që terminologjia në ligjërim ndikohet apo dominohet nga anglicizmat, por çfarë efektesh ka ky fenomen në fushën politike, kur në gjuhësi ka politika të caktuara me vlera kombëtare, zbatimi i të cilave pasohet drejt ruajtjes dhe zhvillimit të gjuhës së standardizuar.  Në këtë aspekt, është e nevojëshme të ketë një rishikim të detyrueshëm dhe të plotë të politikave gjuhësore, kundrejt ndikimit brenda saj të fjalëve të gjuhëve të huaja, vaçanërisht të anglicizmave.

Nga studimi i fjalorit të veçuar në fjalët e gjuhës angleze, vërehet se janë të përdorura me tepërim fjalët e huaja në ligjërimin me natyrë politike. Nga tabela shpjeguese nr. 1, në 243[41] raste janë përdorur terma politikë, duke dhënë një diferencë të ndjeshme në raport me termat e karakterit ekonomik dhe social. Edhe pse natyra e dy ligjëruesve të veçuar në këtë studim është në fushën e politikës, kjo nuk është arësye bindëse në kontekstin e përgjithëshëm të studimit. Shkak kryesor mbetet ngadalësimi deri qëndrimi në vend në këtë lloj rishikimi, sepse ato mbeten të orientuara drejt pastrimit dhe higjenizimit të gjuhës shqipe, një koncept me baza ideologjike nga e kaluara, tashmë i diskretituar. Sido që të motivohen këto tendenca, gjuha shqipe në thelb me këtë metodologji nuk pasuron asgjë brenda saj.

Depërtimi në ligjërimin në veprimtaritë ekonomike. Si dukurie leksikut me terminologji ekonomike është vetë jeta e përditëshme e miliona përdoruesve të gjuhës shqipe, veçanërisht e brezit të ri, të cilët përballen me manualet e përdorimit dhe mallrat e konsumit, por që shumë prej tyre edhe pse i përdorin fjalët e huaja, nuk ua njohin ekzistencën dhe vetë nevojën e përdorimit, pa përmenrur këtu ligjërimin marramendës të reklamave televizive të cilat marrin përsipër rolin parësor në këtë fushë.

Në fushën e teknologjisë së konsumit, gjuhës shqipe i duhet të përballet me anglishten, si një gjuhë globaliste, e cila është bërë masive në përdorim në mjedisin shqiptar. Për fat të keq, gjuhës shqipe i mungon mekanizmi i duhur gjuhësor për komunikim të natyrshëm me këtë kërkesë globale, duke mos qënë në gjendje të përballojë presionin leksikor të anglicizmave. Pra, mungon teknologjia gjuhësore për të përballur anglishten teknologjike. Fjalë të rralla të huaja që kanë filluar të përdoren në ligjërim në fushën ekonomike janë vënë përballë përdorimit masiv të fjalëve shqip në opinionin e zonave rurale. Nevoja e urbanizimit masiv të mjaftë fenomeneve që kanë hyrë në sistemin tonë ekonomik në zhvillim, ka bërë të pranishme shumë fjalë të huaja, por ballafaqimi na sjell diçka tjetër.

Nga studimi që i bëjmë fjalorit të veçuar në ligjërim, gjithësesi gjenden fjalë në gjuhën shqipë për t’i përdorur ato. P.sh. fjalën në gjuhën angleze, “obligime-t” (detyrime-t), “moratoriumin” (ndalim qarkullimi), “aseteve” (të mirave materiale), “donator-ët” (kontribues-ve/dhurues-ve)[42], nuk kanë arësye të përdoren, kur mjaft mirë mund të jenë të zëvëndësuara me fjalët shqip, shumë të kuptueshme për çfarë ato duhet të shprehin.

Mendimet që ushqejnë ende mjaftë sudjues për pasurimin e gjuhës, nuk kanë të bëjnë me mistifikimin e fjalës në gjuhën shqipe, as më vjetërsinë apo prejardhjen e saj të herëshme. Kjo nuk ka nëvojë të tirret kaq gjatë, kur thjeshtë mund të thuhet se, për të mos përdorur fjalët e huja, mjafton t’i drejtohemi fjalorit të gjuhës shqipe dhe kjo zgjidhet kur ky fjalor na jep përgjigjen e thjeshte: flisni shqip. Nuk ka asnjë arësye të futemi në një debat shterpë dhe të shkaktojmë vetë çvlerësimin e fjalorit tonë shqip. Për këtë arësye, detyra e individëve, institucioneve që kujdesen për pastërtinë e gjuhës shqipe, atyre u duhet vetëm të shqipërojnë rastet kur për shkaqe të vërshimit të termave ekonomik, gjuha shqipe në ligjërime fillon e pëson deformime. Kontributi në këtë çështje nuk është vetëm etik, profesional, por në radhë të parë moral, për t’i shërbyer “monedhës” fjalë”[43], asaj që në gjuhën shqipe quhet përsëri shqip.

Depërtimi në ligjërimin në veprimtaritë me karakter social. Kur dëgjon politikanët apo të rinjtë të thonë bëje “save”, bëje “reboot”, “bojkot”, “trasparencë”, bëje “doënload”, bëje “setup”, “maxhorancë”, bëje “delete”, gjuhëtarit të gjuhës shqipe mund t’i kujtohen togje fjalësh në shqip të tipit, bëj “derman”, bëhu “mukajet”; në të dy rastet, sistemi reagon ndaj kësaj ofensive trullosëse nëpërmjet rastësisë, meqë anglicizmat, sikurse orientalizmat dikur, nuk integrohen dot vetvetiu dhe natyrshëm në sistemin morfologjik të gjuës shqipe. Në veçimin që i është bërë disa fjalëve të huaja në fjalorin e përbashkët në fund të këtij studimi, po marrim si shembull disa fjalë si, “inovacion-it” (përparimin), “represioni” (shtypja me dhunë),sharlatanë-t” (mashtues-e), “koshiencën” (ndërgjegjen)[44], të cilat me përmbajtjen e tyre në shqip, nuk paraqedsin asnjë vështirësi në përdorim. Ato janë lehtësisht të identifikuara dhe nuk kanë aspak nevojë të adoptohen me fjalë të huaja. Atëherë, çfarë i shtyn njerëzit t’i përdorin ato pa limit? Ligjërimi i tyre nuk do të kishte asnjë mangësi, nëse do të shprehej pastër pa këto fjalë të huaja. Është dëshirë kjo për të zëvëndësuar një fjalë që nuk i pëlqen dikujt ta përdorë, apo diçka tjëtër?

Dëshirat i identifikojmë, i marrim dhe i adoptojmë, të shprehura me këtë mënyrë veprimi, ndonjëherë duke u ndërruar kuptimin fjalëve, ndonjë herë tjetër evidentimin, por dëshirat nxjerrin në dritë atë çfarë i shtyn ligjëruesit të zgjedhin pikërisht këto fjalë të huaja dhe jo fjalët e drejtëpërdrejta shqipe. Aq i avancuar shfaqet ky fenomen ndonjeherë sa, na duket se kemi të bëjmë me “nismëtarë” të pasurimit të gjuhës shqipe. Nga krahasueshmëria dhe me shtetarë të tjerë, duket sikur janë vënë në garë kush e kush të përmendë sa më shumë fjalë të huaja. Nuk mund të jetë e pranueshme të zëvëndësosh një fjalë shqip me një fjalë të huaj, vetëm e vetëm se ndoshta ajo si pëlqen ligjëruesit.

Problemi mbetet në vëmendjen e opinionit vetëm atëherë kur pëhet publik. Mungesa e hapësirës së debatit në këtë çështje, ka rritur hapësirën e përdorimit të anglicizmave dhe fjalëve të huaja në përgjithësi. Në këtë çështje të parët duhet të jenë gjuhëtarët. Fenomeni është i shjeguar shkencërisht. Përshtatëshmëria morfologjike në sistem nuk sjell asnjë vështirësi përdorimi.

Tabela : Përdorimi i anglicizmave sipas kategorive politike, ekonomike e sociale.

Anglicizmat, përkthimi

Shuma

Komenti

Fjalpërdorim politik

1.

“trasparencë”

80

Në fjalpërdorimin si fenomen politik kjo

2.

“maxhorancë”

56

kategori zë vendin e pare me rreth 50 per

3.

lidershipi (udhëheqja)

37

qind të anglicizmave

4.

koalicion (bashkim palësh)

70

243 raste

Fjalpërdorim ekonomik

1.

obligime (detyrime)

16

Në fjalpërdorimin si fenomen ekonomik kjo

2.

moratoriumin (ndalim qarkull.)

5

kategori zë vendin e dytë me rreth 43 per

3.

aseteve (të mirave materiale)

25

qind të anglicizmave

4.

donatorë (kontribues/dhurues)

33

79 raste

Fjalpërdorim social

1.

inovacionit (përparimin)

4

Në fjalpërdorimin si fenomen sociale kjo

2.

represioni (shtypja me dhunë)

17

kategori zë vendin e dytë me rreth 17 per

3.

sharlatanë (mashtuese)

5

qind të anglicizmave

4

koshiencën (ndërgjegjen)

11

37 raste

Shënim: Përqindjet e dhëna në tabelë nuk kanë të bëjnë me numrin e rasteve të përdoruara të fjalëve në gjuhën angleze, pasi janë marrë vetëm nga 4 shëmbuj prej fjalorit të nxjerrë nga materialet e ligjërimeve me 46 fjalët më të përdorura.

Shëmbujt e mësipërm janë bindës. Leksiku i shqipes është ai sistem i gjuhës, ku më mirë pasqyrohet ideologjia sunduese e kohës, momentit, apo ajo duhet të jetë vërtet një sistem i standardizuar, ashtu siç përcaktohet shkencërisht. Përvoja jonë në historinë e ruajtjes dhe pasurimit të gjuhës shqipe është e herëshme. P. sh. Në depërtimin e fjalëve të huaja në sistemin e sigurisë, në vitin 1932 dhe 1933, në Tiranë janë botuar dy fjalorë të emërtuar: “Terminellogji ushtarake” (shqip – shpjegues - italisht dhe italisht - shqip) me 700 terma dhe “Manual bisedimi me lëndë ushtarake” (shqip – italisht - jugosllavisht)[45] me 1350 fjalë e shprehje. Gjithashtu në rregulloret dhe botimet ushtarake bashkëngjiteshin edhe lista termash ushtarakë. Në periudhën 1939 - 1944 në terminologjinë ushtarake u futën edhe terma të huaj, sidomos italianizma, që kanë të bëjnë me administratën, organizimin, teknikën, armatimin, detarinë etj. Pse të mos realizohet një ndërmarrje e tillë edhe sot në fushat e ndryshme të depërtimit të fjalëve të huaja?

Në planin social, nuk ka asnjë arësye që ta vlerësojmë këtë dukuri vetëm me faktin e zëvëndësimit, as me detyrën e “rojtarit” të pastërtisë së gjuhës shqipe. Ajo lidhet me përgjigjen për pyetjen e shtruar më lartë, duke u dhënë “nxënësve në shkolla tekste me terminologji të përditësuar, të njësuar dhe të orientuar drejt funksionalitetit, të investojmë për të themeluar një fjalor institucional anglisht – shqip”[46], gjithnjë të drejtëpërdrejtë, për ta përdorur si ndërfaqe të leksikut shqip, përballë nevojave që shtron globalizmi.

Të shpresosh vetëm tek zëvëndësimi apo argumenti në pasurinë e gjuhës shqipe, është njëra anë e problemit. Kjo është çështje me karakter të përgjithëshëm. Ajo ndjen nevojën e sistemit në gjuhën shqipe, të higjenizimit të njëhësuar, të koordinuar, tek individë, në sistem kompjuterik, në sistem arsimor, të mbështetur pse jo në ligjet shqiptare, të detyreshme për t’u zbatuar, jashtë spontanitetit dhe brenda normave të detyrimit. “Shkelësit” nuk mund të dënohen, as nuk mund të zëvëndësohen, por ata mund të korrigjohen, kur problemi është bërë çështje e debatit të hapur mediatik në opinionin e gjerë. Kjo mënyrë sjell nevojën e riformatimit të strategjisë së ndërhyrjes në leksikun e gjuhës shqipe, duke i dhënë përparësi parandalimit përkundrejt higjienizimit, dezinfektimit dhe teknikave të tjera detyruese.

Në përfundim: Fjala dhe Shkrimi kanë disiplinën dhe rregullat e veta[47]. Jo në pak raste, grupe të caktuara interesi kanë hedhur në treg skema jo logjike, të mbarsura me ide të një “prostitucioni” intelektual. E thënë shkurt, në rastin e analizës mbi depërtimin e fjalëve të huaja, avancimi është bërë i ditur brenda vetë leksikut të gjuhës shqipe. Përfaqësuesit më tipikë shfaqen disa intelektualë të njohur në publicistikën shqiptare, të cilët janë të prirur pas një “identiteti të Ri dhe Civilizimi të Kërkuar”[48], të orientuar drejt kërkimit të një rregulli të ri në Kodin kolektiv të komunikimit (gjuhën), me bazë ndërhyrjen në leksikun e gjuhës shqipe, përfshi këtu dhe pranimin e huazimeve nga gjuhët e huaja.

Çdo sjellje apo qëndrim është shprehje e emancipimit të kulturës, por në guackën e formimit të identitetit kulturor për të ligjëruar me të tjerët, individi fillimisht trashëgon dhe pastaj zgjedh, duke u përpjekur në vazhdimësi të japë kontribute për modelin e jetës. Ky model pranon edhe “modelin e zhvillimit të gjuhës”. Konstatimi ka bazën e vet logjike. Marrja e njësive terminologjike nga gjuhët e tjera nuk është tragjike për një gjuhë. E dëmshme është sidomos marrja e fjalëve dhe shprehjeve pa arsye, të cilat janë të mjaftueshme në fjalorët e përditshëm, apo mund të zëvendësohen  me fjalë të moçme të shqipes, duke ju dhënë atyre kuptime bashkëkohore. Fjalformimet e reja në gjuhën shqipe realisht janë të pranishme.

Zërat që dalin prej inteligjencies për të shpëtuar atë që rrezikohet (gjithmonë sipas tyre), menjëherë do të amplifikohen nga të tjerë, dhe pa dashur rreziqet shtohen më shumë. Çfarë i detyron këta individë të nisin sulmin e shkatërrimit?! Edhe kjo mund të jetë diçka psikologjike apo dhe më tej. Si psikozë, si madhështi deliri dhe paranojë politike, të tilla dukuri po shfaqin pastër krizën dhe konfliktin, standartin e munguar për një normalitet politik, që nuk ka asgjë të përbashkët me deklarimet e mësipërme, por që e zbeh në fillesë qëllimin politik dhe kombëtar të ligjërimit me opinionin shqiptar.

Do të ishte i pamotivuar guximi për ta ndryshuar apo keqpërdorur atë, që brezat kanë fiksuar të drejtë dhe të vërtetë, në përballimin e përplasjeve historike dhe trashëgimnisë së shkuar. Kjo tendencë vetëm se, po synojmë integrimin dhe po përvijojmë ekzistencën e një kohe, të cilësuar “situatë postmoderne dhe demokratike”[49]. A ka harmoni midis të shkuarës dhe tendecës reale të zhvillimit? Frymëzimi dhe konceptimi i kësaj harmonie, në raste të tilla është më shumë se sa përfytyrimi i një individi, i cili nuk është gjithmonë (në çdo kohë) i vetëdijshëm dhe i angazhuar me gjëndjen e tij institucionale dhe atë shpirtërore.

Të nxitur nga imagjinata aktive dhe reflektimi i njerëzve përballë, qofshin këta gazetarë apo grupe interesi, përfytyrimi ndodh i diferencuar (ndonjëherë i kundërt, i panjohur) dhe në individë të veçantë politikë me pamje e larmi forme, përdorin anglicizmat në përpjekje për ta bërë të padukshmen në të dukshme dhe të pranishme për të gjithë. Diskutimi i këtij diferencimi do të kërkonte një debat të plotë, ku në fakt edhe pse ka munguar, pothuajse në të gjitha rastet është pranuar “pa debat dhe paqësisht”.

Kjo ka dëmtuar disiplinën e skemës së ligjërimit shqip, dhe duke i dhënë pamje apo tendencë jo të pëlqyeshme njëanëshmërisë së trajtimit të drejtë gjuhësor të vetë ligjërimit. Ky fenomen shfaqet në natyrën e tij psikologjike. Gjuha gjithnjë në mënyrë të njëkohëshme reflekton dhe ndërton situatën apo kontekstin në të cilën përdoret. Modelet dhe përmbajtja leksike e ligjërimit “shpjegojnë”[50] lidhur me standardet e grupit, arësyet përse fjalët kanë kuptime të ndryshme në situata të ndryshme, të cilat bëjnë dhe ushqejnë aftësinë e tyre për t’u rritur më tepër.

Kritika është e nevojshme, veçanërisht kur e përmirëson imazhin e fjalës, qartëson pjesë të veçanta të saj dhe realizon përpjekje në arritjen e standarteve të ligjërimit të një mendimi me argument e të dobishëm. Kur krijimtaria konvertohet edhe si një nevojë imediate dhe e ngutëshme për ndryshim apo ridimensionim të personalitetit të vet, qofshin këto edhe ndërhyrjet në leksikun e gjuhës shqipe, ajo duhet të rrezatoj nivel të lartë intelekti, shkallë të vlerësuar përgjegjësie dhe paraqitje të pëlqyeshme në shtresat e ndryshme sociale. Nga analiza psikologjike e fenomenit, ku nuk bëjnë dallim mjaftë të tillë, duhet të pranohet se, mentaliteti i vjetër nga i cili kanë pikën e nisjes, është faktori nxitës për këtë lloj modernizmi. Ndonjëherë, vëçanërisht në intervistat e shkurtra të drejtëpërdrejta, përdorimi i këtyre fjalëve ka shkaktuar situata qesharake dhe humori.

Në thelbin e këtij “modernizmi”[51] shpesh dallohet mungesa e seriozitetit, inferioriteti social, mungesa e kulturës, pasiguria në vetevete, interpretimi mediokër i rolit të intelektualit dhe i problemit, duke e mbuluar tërë këtë paraqitje me fjalpërdorimin e pavend. Kjo situatë ka shkaktuar reagime, veçanërisht nga gazetarët, të cilët janë ndjerë të nënvleftësuar. Përdorimi i fjalëve të huaja ka evidencuar edhe një çështje tjetër të karakterit psikologjik. Sa herë që udhëheqë shqiptarë nuk e kanë të qartë se çfarë duan të thonë përpara opinionit në të gjitha rastet ku ndodhen në kohë, ndërtojnë ligjërime të pakuptimta, ndonjëherë të çoroditura, ku çuditërisht dalin në skenë anglicizmat dhe fjalë të tjera të huaja. Është e rëndësishme që të vihet në dukje gjithashtu se, shpesh gjuhët sociale nuk janë “ta pastra”, por më saktë, njerëzit i përzjejnë (hibridizojnë) ato në mënyrë komplekse për qëllime specifike[52]. Kjo është natyra e ligjërimit të udhëheqësve politikë shqiptarë, përdorimi i fjalëve të huaja prej të cilëve bëhet po për qëllime specifike.

Shpesh ndihet nevoja e trajtimit të situatës në fushën e gjuhësisë. Është një nga nismat më serioze dhe një përgjegjësi që merr përsipër një redaksi gazete për të hapur një debat të tillë, kur në fakt këtë duhet ta bënte dhe të mbahej « pishtari ndezur » nga dikush tjetër. Por kjo nuk ka dhe shumë rëndësi, pasi gjithësesi, kjo do të mbetej çështje ndjenje dhe identiteti, ku sot nuk është e vështirë t’i dallosh nga udhëheqësit politikë e deri «tek fusha e druve, ku hajudutët ndajnë paratë». Kur e lavdëruan mjeshtrin e madh Mikelanxhelon për madhështinë e statujës së Davidit, ai me thjeshtësi u përgjigj me modesti: “Unë nukë bërë gjë tjetër, veçse i hoqa mermerit pjesët e tepërta”.

Qëllimi i analizës së ligjërimit, vëçanërisht në përdorimin e fjalve të huaja, është që të bëjë “të çuditëshme”[53] edhe ligjërimet apo anglicizmat midis tyre me të cilat jemi të familjarizuar. Zërat që dalin prej inteligjencies për të shpëtuar atë që rrezikohet, nuk ka arësye të kundërshtohen nga të tjerë, që pa dashur i shtojnë më shumë rreziqet e pasojave të huazimeve. Brenda kërkesave për zhvillim dhe kundërshtimeve qëndrojnë ide progresiste, të cilat duhet të zënë vend në vetë natyrën e zhvillimit të shqërisë, në ligjërimin e politikanit, intelektualit, të fermerit, biznesmenit dhe njeriut të thjeshtë, të cilët duhet të mendojnë dhe shprehen shqip, larg tepërimeve të nevojave që ka leksiku në zhvillim.

PËRFUNDIME

  • Mendimi i përbashkët në respektimin e ligjësive të pranuar në fushën e gjuhësisë e ka të nevojshme të nxisë mendimin përparimtar. Errësimi i kufijve të dijes në raport me të kaluarën, të tanishmen dhe shikimi me mençuri drejt të ardhmes, nuk pranon shpërdorimin e sistemit të vlerave të arritura me kontribut intelektual e njerëzor.
  • Gjuha është një sistem, sipas të cilit nuk lejohet të luhet me të sipas bindjeve apo koncepteve individuale, qofshin këta njerëz të ditur me pozita shoqërore dhe politike, ashtu dhe për njerëzit e thjeshtë.
  • Pastërtia e gjuhës shqipe është element cilësor në ruajtjen dhe pasurimin e vlerave të identitetit kombëtar. Në thelbin etimologjik dhe etnik, ajo nuk ka nevojë për llustrim. Të heqim ngarkesën e tepërt në ndërhyrjet dhe fenomenet deformuese, drejt karakterit përgjithësues të modernizimit të saj.
  • Standardizimi i gjuhës shqipe është mesazh i vlerësuar shkencërisht si nevojë jetike, mbijetese dhe zhvillimi për një komb të kulturuar në rrugën e tij të përparimit.
  • Qëndrimi kritik ndaj institucioneve dhe personaliteteve, të cilët kalojnë në heshtje problemet mbi pastërtinë së gjuhës, është i dukshëm. Ato ndihen të drejtpërdrejta dhe të tërthorta.
  • Në përdorimin e anglicizmave dhe fjalëve të huaja dallohet mungesa e seriozitetit, inferioriteti social, mungesa e kulturës, pasiguria, interpretimi mediokër i rolit të intelektualit, krahinizmi, duke e mbuluar paraqitjen në publik me fjalpërdorim të pavend.
  • Fjalët e huaja, veçanërisht anglicizmat, janë një dëshirë dhe detyrim i niveleve politike dhe akademike në ligjërim, bazuar në literaturën dhe informacionin  shkencor të mjaftueshëm për kuptimin e saktë të shprehjes përballë nevojave të zhvillimit.
  • Përdorimi i terminologjisë së re me fjalë të panjohura, është një vështirësi e pranishme me karakter social dhe psikologjik, që shkakton probleme serioze, në kufijtë e debatit të hapur shkencor dhe mediatik.
  • Përdorimi i anglicizmave dhe fjalëve të huaja nga shtetarët dhe udhëheqësit shqiptar në ligjërim mund të vlerësohet si një “hobi”, por dhe si shfaqje delirante, në thelb psikologjike, për shkak përparësisë në njohjen e gjuhëve të huaja.
  • Fenomeni social lidhet me madhështinë, ambjentimin me auditoret dhe pse jo, nënvleftësimin e tyre, mbështetur në përparësitë e pakufizuara të pushtetit. Kjo është e papranueshme.
  • Debati shkencor dhe mediatik duhet të marrë hapësira të gjera diskutimi, duke mos ju nënshtruar presioneve për shkaqe ideologjike dhe ndikimeve të së kaluarës. Sot gjuha shqipe realizon potencialin e saj, duke u mbështetur në letërsinë artistike me sfera të tkurrura, përballë sistemit mediatik jo shumë të hapur për të.
  • Në thelb, përdorimi i anglicizmave dhe fjalëve të huaja vend e pa vend shpreh mediokritetin arsimor dhe kulturor. Ngarkesat e ligjërimeve me barbarizma, duke përdorur gjuhën hermetike, kthehen në mesazhe politike reciproke, ndonjëherë pa kuptim.
  • Përdorimi i anglicizmave dhe fjalëve të huaja nga udhëheqësit politikë dhe shtetarët, shpesh rezulton si luks përballë mangësive që shfaqin në njohjen dhe përdorimin e gjuhës amtare. Ky kontakt mban vulën e detyrimit dhe jo të nevojës, në kushtet e përdorimit të artit të imponimit për t’i vënë të tjerët në vështirësi.
  • Aktrimi para opinionit me fjalë të huaja, i ka lejuar shtetarët të shfaqen “modernë” dhe “njerëz të kohës”. Analiza psikologjike nxjerr në dritë mentalitete të vjetra, si faktorë nxitës drejt këtij “modernizmi”.
  • Në thelbin e analizës në fjalpërdorimin e huaj dallohet mungesa e seriozitetit, inferioriteti social, mungesa e kulturës, pasiguria në vetevete, interpretimi mediokër i rolit të intelektualit dhe problemeve. Opinioni dhe gazetarët shpesh ndihen të nënvleftësuar.
  • Përdorimi i fjalëve të huaja shfaq dukuri psikologjike të kapërcimit të kufizave, duke shpërbërë thelbin e ligjërimeve me fjali të pakuptimta, ndonjëherë të çoroditura, të cilat rëndojnë mbi personalitetin publik të udhëheqësve dhe shtetarëve.
  • Anglicizmat, sipas rrugës së huazimit, përmbajtjes, vlerës dhe origjinës së tyre ndihen të nevojëshme përballë kërkesave në rritje të zhvillimit të shoqërisë. Tepërimi ndaj tyre është çështje individuale që ska të bëjë me pranimin e nje fenomeni të ri social.

Referencat

  1. Literaturë

1. Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni IV, “Hyrje në Analizë e Ligjërimit”, Llojet e Ligjërimit,  Tiranë 2011, f. 1.

2. Capajev Gjokutaj, Direktiva të reja për standardin e gjuhës shqipe. Tiranë, 22 dhjetor 2010.

3. Sazan  Goliku, botim medistik i publikuar në përmbledhjen nr. 7, “Mediat Shqiptare”, botim i vitit 2000, f. 87.

4. Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë, paragrafi nr. 14, neni nr. 59, gërma “g”, Mbi ruajtjen e vlerave të trashëgimnisë kulturore dhe të gjuhës shqipe. Tiranë, 1998.

5. Botim: “Drejtshkrimi i gjuhës shqipe”, Tiranë 1973, parime të përgjithëshme, f. 35

6. Po aty, Kreu III, paragrafi 37, f. 104.

7. Sazan  Goliku, botim medistik i publikuar në përmbledhjen nr. 7, “Mediat Shqiptare”, botim i vitit 2000, f. 89.

8. Besnik Dizdari, President i Shoqatës Shqiptare të Shtypit Sportiv, Përmbledhje “Mediat shqiptare”, Tiranë, botim viti 2000. F. 93.

9. Besnik Dizdari,, po aty. F. 95.

10. Mehmet Elezi, emisioni “Shqip” në kanalin televiziv Top Chanale, Tiranë 2010

11. Bashkim Abazi, Sprovë filozofike, “Ironia e Sokratit”, Botim “Leart”, Tiranë 2009, f. 31.

12. Prof. Dr. Emil Lafe, Kryeredaktor i revistës “Gjuha Jonë” dhe zevendëskryetar i shoqatës “Miqtë e gjuhës shqipe”, “Shpërfytyrimi i të folurit shqip”, artikull publicistik në Media Shqiptare, prill 1999, f. 99

13. Prof. Dr. Emil Lafe,, po aty, f. 100

14. Prof. Dr. Sali Berisha, Ligjërimi në mbledhjen e Asamblesë Kombëtare të Partisë Demokratike, Tiranë, 2011.

15. Prof. Dr. Emil Lafe, Kryeredaktor i revistës “Gjuha Jonë” dhe zevendëskryetar i shoqatës “Miqtë e gjuhës shqipe”, “Shpërfytyrimi i të folurit shqip”, artikull publicistik në Media Shqiptare, prill 1999, f. 100.

16. Prof. Dr. Emil Lafe,, po aty, f. 100

17. Prof. Dr. Emil Lafe,, po aty, f. 101

18. Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni X, Gjuhët Sociale, Leksiku”, ritanë 2011, f. 4

19. Capajev Gjokutaj, Leksioni X, po aty.

20. Capajev Gjokutaj, Direktiva të reja për standardin e gjuhës shqipe. Tiranë, 22 dhjetor 2010.

21. Genciana Egro Leksion, “Analize Ligjërimi”, Universiteti Europian, Tiranë 2010, faqe 7.

22. Prof. Dr. Sali Berisha, Ligjërime të ndryshme, e përdorush shpesh herë, 2010 dhe 2011..

23. Edi Rama, kryetar I PS, Ligjërime, të ndryshme, e përdorur shopesh herë, 2010 – 2011.

  1. Kongresi i Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe u hap në Tiranë20 nëntor të vitit 1972. Aty morën pjesë 87 delegatë nga Shqipëria dhe nga shqiptarët e Kosovës, Maqedonisë e Malit të Zi, si dhe nga arbëreshët e Italisë. Qëllimi i Kongresit ishte të përcaktonte parimet dhe drejtimet kryesore të hartimit të drejtshkrimit, për të pasur një gjuhë letrare të njësuar.
  2. Studime filologjike, volumi 38, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë (Akademia e Shkencave e RPS të Shqipërisë), Universiteti Shtetëror i Tiranës. Instituti i Historisë dhe Gjuhësisë, botim I SHB “Naim Frashëri”, Tiranë 1984, f. 196.
  3. Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni IV, “Hyrje në Analizën e Ligjërimit”, Llojet e Ligjërimit”, f. 5.

27. Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni X, “Hyrje në Analizën e Ligjërimit”, Gjuhët Sociale, Leksiku, f. 1.

28. Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni X, “Hyrje në Analizën e Ligjërimit”, Gjuhët Sociale, Leksiku, f. 3.

29. Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni X, po aty, f. 3.

30. Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni X, po aty, f. 4.

31. Sali Berisha, Edi Rama, fjalime të shkruara dhe të folura gjatë vitit 2007-2010, fjalori me fjalë të huaja, i përmbledhur në fund të studimit.

32. Prof. Dr. Emil Lafe, Shpërfytyrimi i të folurit shqip, Botim, “Mediat shqiptare”, Tiranë 199, f. 101.

33. Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni X, “Hyrje në Analizën e Ligjërimit”, Gjuhët Sociale, Leksiku, Tiranë 2011, f. 8.

34. Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni X, “Hyrje në Analizën e Ligjërimit”, Gjuhët Sociale, Leksiku, Tiranë 2011, f. 8.

35. Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni X, po aty, f. 8.

36.

37. Ardian Veliu, Gazeta Shqip, Tiranë 2009

38. Akademia e Shkencave të R. S. të Shqipërisë, Fjalori i Gjuhës Shqipe (përmbledhje) Tiranë 1980.

39. Ardian Veliu, Po aty, Gazeta Shqip, Tiranë 2009

40. Ardian Veliu, Po aty, Gazeta Shqip, Tiranë 2009

41.

42. Viti i Kongresit të Drejtëshkrimit, Tiranë 1972.

43. Tabela nr. 1, bashkëngjutur këtij studimi në faqen 34.

44. Sali Berisha, Edi Rama, Ligjerimet në sistemin mediatik, Tiranë 2007-2010.

45. Ardian Vehbiu, Gazeta Shqiptare, Tiranë 2009.

46. Sali Berisha, Edi Rama, Ligjërimet në sistemin mediatik, Tiranë 2007-2010.

47.

48. Kadri Fusha, Botim, Artikull “Arti shpirtëror i daverellexhinjve”, Tiranë, Gazeta “Tema”, më 09 janar 2008.

49. Ardian Vehbiu, Gazeta Shqiptare, Tiranë 2009.

50. Bashkim Abazi, Sprovë Filozofike, “Urtësia e Filozofisë”, Botim “Leart”, faqe 39.

51. Bashkim Abazi, Sporovë filozofike, “Vdekla e Dimrit”, Shtëpia botuese “Leart”, Tiranë 2010, faqe 41.

52. Bashkim Abazi, Sporovë filozofike, Po aty, faqe 44.

53. Genciana Egro Leksion, “Analize Ligjërimi”, Universiteti Europian, Tiranë 2010, faqe 5.

54. Prof. Dr. Emil Lafe, Shpërfytyrimi i të folurit shqip, Botim, “Mediat shqiptare”, Tiranë 199, f. 101.

55. Genciana Egro Leksion, “Analize Ligjërimi”, Universiteti Europian, Tiranë 2010, faqe 3.

56. Genciana Egro Leksion, “Analize Ligjërimi”, Universiteti Europian, Tiranë 2010, faqe 3.



[1] Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni IV, “Hyrje në Analizë e Ligjërimit”, Llojet e Ligjërimit,  Tiranë 2011, f. 1.

[2] Capajev Gjokutaj, Direktiva të reja për standardin e gjuhës shqipe. Tiranë, 22 dhjetor 2010.

[3] Sazan  Goliku, botim medistik i publikuar në përmbledhjen nr. 7, “Mediat Shqiptare”, botim i vitit 2000, f. 87.

[4] Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë, paragrafi nr. 14, neni nr. 59, gërma “g”, Mbi ruajtjen e vlerave të trashëgimnisë kulturore dhe të gjuhës shqipe. Tiranë, 1998.

[5] Botim: “Drejtshkrimi i gjuhës shqipe”, Tiranë 1973, parime të përgjithëshme, f. 35

[6] Po aty, Kreu III, paragrafi 37, f. 104.

[7]Sazan  Goliku, botim medistik i publikuar në përmbledhjen nr. 7, “Mediat Shqiptare”, botim i vitit 2000, f. 89.

[8] Besnik Dizdari, President i Shoqatës Shqiptare të Shtypit Sportiv, Përmbledhje “Mediat shqiptare”, Tiranë, botim viti 2000. F. 93.

[9]Besnik Dizdari,, po aty. F. 95.

[10] Mehmet Elezi, emisioni “Shqip” në kanalin televiziv Top Chanale, Tiranë 2010

[11] Bashkim Abazi, Sprovë filozofike, “Ironia e Sokratit”, Botim “Leart”, Tiranë 2009, f. 31.

[12] Prof. Dr. Emil Lafe, Kryeredaktor i revistës “Gjuha Jonë” dhe zevendëskryetar i shoqatës “Miqtë e gjuhës shqipe”, “Shpërfytyrimi i të folurit shqip”, artikull publicistik në Media Shqiptare, prill 1999, f. 99

[13] Prof. Dr. Emil Lafe,, po aty, f. 100

[14] Prof. Dr. Sali Berisha, Ligjërimi në mbledhjen e Asamblesë Kombëtare të Partisë Demokratike, Tiranë, 2011.

[15] Prof. Dr. Emil Lafe, Kryeredaktor i revistës “Gjuha Jonë” dhe zevendëskryetar i shoqatës “Miqtë e gjuhës shqipe”, “Shpërfytyrimi i të folurit shqip”, artikull publicistik në Media Shqiptare, prill 1999, f. 100.

[16] Prof. Dr. Emil Lafe,, po aty, f. 100

[17] Prof. Dr. Emil Lafe,, po aty, f. 101

[18] Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni X, Gjuhët Sociale, Leksiku”, ritanë 2011, f. 4

[19] Capajev Gjokutaj, Leksioni X, po aty.

[20] Capajev Gjokutaj, Direktiva të reja për standardin e gjuhës shqipe. Tiranë, 22 dhjetor 2010.

[21] Genciana Egro Leksion, “Analize Ligjërimi”, Universiteti Europian, Tiranë 2010, faqe 7.

[22] Prof. Dr. Sali Berisha, Ligjërime të ndryshme, e përdorush shpesh herë, 2010 dhe 2011..

[23] Edi Rama, kryetar I PS, Ligjërime, të ndryshme, e përdorur shopesh herë, 2010 – 2011.

[24] Kongresi i Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe u hap në Tiranë20 nëntor të vitit 1972. Aty morën pjesë 87 delegatë nga Shqipëria dhe nga shqiptarët e Kosovës, Maqedonisë e Malit të Zi, si dhe nga arbëreshët e Italisë. Qëllimi i Kongresit ishte të përcaktonte parimet dhe drejtimet kryesore të hartimit të drejtshkrimit, për të pasur një gjuhë letrare të njësuar.

[26] Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni IV, “Hyrje në Analizën e Ligjërimit”, Llojet e Ligjërimit”, f. 5.

[27] Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni X, “Hyrje në Analizën e Ligjërimit”, Gjuhët Sociale, Leksiku, f. 1.

[28] Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni X, “Hyrje në Analizën e Ligjërimit”, Gjuhët Sociale, Leksiku, f. 3.

[29] Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni X, po aty, f. 3.

[30] Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni X, po aty, f. 4.

[31] Sali Berisha, Edi Rama, fjalime të shkruara dhe të folura gjatë vitit 2007-2010, fjalori me fjalë të huaja, i përmbledhur në fund të studimit.

[32] Prof. Dr. Emil Lafe, Shpërfytyrimi i të folurit shqip, Botim, “Mediat shqiptare”, Tiranë 199, f. 101.

[33] [33] Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni X, “Hyrje në Analizën e Ligjërimit”, Gjuhët Sociale, Leksiku, Tiranë 2011, f. 8.

[34] Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni X, “Hyrje në Analizën e Ligjërimit”, Gjuhët Sociale, Leksiku, Tiranë 2011, f. 8.

[35] Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni X, po aty, f. 8.

 

[36] Ardian Veliu, Gazeta Shqip, Tiranë 2009

[37] Akademia e Shkencave të R. S. të Shqipërisë, Fjalori i Gjuhës Shqipe (përmbledhje) Tiranë 1980.

[38] Ardian Veliu, Po aty, Gazeta Shqip, Tiranë 2009

[39] Ardian Veliu, Po aty, Gazeta Shqip, Tiranë 2009

 

[40] Viti i Kongresit të Drejtëshkrimit, Tiranë 1972.

[41] Tabela nr. 1, bashkëngjutur këtij studimi në faqen 34.

[42] Sali Berisha, Edi Rama, Ligjerimet në sistemin mediatik, Tiranë 2007-2010.

[43] Ardian Vehbiu, Gazeta Shqiptare, Tiranë 2009.

[44] Sali Berisha, Edi Rama, Ligjërimet në sistemin mediatik, Tiranë 2007-2010.

 

[45] Kadri Fusha, Botim, Artikull “Arti shpirtëror i daverellexhinjve”, Tiranë, Gazeta “Tema”, më 09 janar 2008.

[46] Ardian Vehbiu, Gazeta Shqiptare, Tiranë 2009.

[47] Bashkim Abazi, Sprovë Filozofike, “Urtësia e Filozofisë”, Botim “Leart”, faqe 39.

[48] Bashkim Abazi, Sporovë filozofike, “Vdekla e Dimrit”, Shtëpia botuese “Leart”, Tiranë 2010, faqe 41.

[49] Bashkim Abazi, Sporovë filozofike, Po aty, faqe 44.

[50] Genciana Egro Leksion, “Analize Ligjërimi”, Universiteti Europian, Tiranë 2010, faqe 5.

[51] Prof. Dr. Emil Lafe, Shpërfytyrimi i të folurit shqip, Botim, “Mediat shqiptare”, Tiranë 199, f. 101.

[52] Genciana Egro Leksion, “Analize Ligjërimi”, Universiteti Europian, Tiranë 2010, faqe 3.

[53] Genciana Egro Leksion, “Analize Ligjërimi”, Universiteti Europian, Tiranë 2010, faqe 3.

 

 

Nga: Prof. Murat Gecaj: NDERIM E RESPEKT PËR SUEDINË DHE NJERËZIT E SAJ

NDERIM E RESPEKT PËR SUEDINË DHE NJERËZIT E SAJ

(Libri i Viron Konës, “Bukuri suedeze”)

Nga: Prof. Murat Gecaj

Publicist e studiues-Tiranë

Ashtu siç do ta vërejë lexuesi në faqet e librit “Bukuri suedeze”, i cili doli në qarkullin në Tiranë, para pak ditëve, nga data 17 - 21 maj 2011, shkrimtari e publicisti Viron Kona ishte i ftuar në qytetin Boras të Suedisë. Në shoqërinë e shkrimtarit e arsimtarit Sokol Demaku dhe miqëve të tjerë shqiptarë e sudedezë, atje ai mori pjesë në përurimin e përkthimit nga Qibrije Hoxha, të librit të tij për fëmijë, “Eh, more Bubulino!” Ishte ky udhëtimi i parë i tij në brigjet e Skandinavisë dhe kudo u rrethua nga ndjenja të pastra vëllazërore e miqësore, ndërmjet emigrantëve shqiptarë dhe mikpritësve suedezë.

Pra, gjatë ditëve të qendrimit të tij atje, ai përjetoi çaste dhe emocione të bukura e të paharrueshme, të cilat i shpalosi me plot ndjenja, në këtë libër publicistik e letrar. Nisur nga mendimi i Çehovit, se “Shkrimtari nuk duhet të përshkruajë ndjenja, që nuk i jeton e nuk i provon”, ai ka arritur që në faqet e librit të shprehë mbresat dhe emocionet e tij të drejtpërdrejta: nga udhëtimet, vizitat e takimet, nga bashkëbisedimet me lexues, studiues, botues, shkrimtarë, gazetarë dhe, veçanërisht, me lexues të vegjël, shqiptarë e suedezë.

Lexo ma...
 

Murat Gecaj:TUNGJATËJETA, SADULLA ZENDELI-DAJA!

TUNGJATËJETA, SADULLA ZENDELI-DAJA!

Nga: prof. Murat Gecaj

publicist e studiues-Tiranë

Daja, duke folur në manifestimin e Borasit-Suedi

1.

Ishte mëngjesi i datës 14 prill 2012. Sapo kryem veprimet e zakonshme të mëngjesit, ne grupi i vogël prej katër vetash, i mbërritur në mesanatë në aeroportin e Goteborgut dhe që fjetëm disa orë në hotelin e qytetit të bukur Boras, “Skëna Nëtter”, u ulëm  së bashku në një dhomë ndënjeje e pritjeje, e pajisur më së miri. Pritëm vetëm pak minuta dhe pamë që, nëpër korridor, vinte drejt nesh, me hapa të shpejtë dhe të gjatë, miku e kolegu ynë, Sokol Demaku. Na përshëndeti përzemërsisht dhe na pyeti e u kujdes, se si kishim pushuar. Sigurisht, iu përgjigjëm se ishim mjaft të kënaqur dhe, pa humbur kohë, dolëm në oborr. Në makinën e tij të rehatshme, zumë vend: unë, Viron Kona, Kozeta Hoxha e Kadrije Gurmani. Pas pak minutash, pa e ndjerë udhën nga bisedat e ndërsjellta, arritëm pranë ndërtesës së bukur të Bibliotekës së Qytetit. Aty do të zhvillohej ceremonia e shumëpritur prej ne të gjithëve, pra manifestimi i 5-vjetorit të krijimit të Qendrës Kulturore Shqiptare “Migjeni” e i revistës “Dituria” dhe i 4-vjetorit të emisionit të parë në gjuhën shqipe, në Radion-Lokale, me të njëjtin emër.


Kujtim i paharruar…Nga e majta: V.Kona, Daja e M.Gecaj (Boras-Suedi, 14 prill 2012)

Nuk kishte mbetur ndonjë “sekret” i panjohur për ne, pasi Sokoli na i kishte dërguar përmes Interetit, jo vetëm ftesat, por dhe tërë programin e asaj feste të bukur. Bile, bashkëngjitur, ai kishte hartuar e kishte marrë masa që edhe në dy ditët vazhduese, ne të ftuarit nga Tirana, të kishim veprimtari “të ngjeshura”. Pra, do të bënim vizita e do të takonim, si vëllezër e mora shqiptare, por edhe miq e mikesha suedeze.

Sapo hymë në sallën e tubimit të pritshëm, disa minuta para orarit të caktuar, vërejtëm se çdo gjë ishte gati dhe po priteshin të ftuarit. Ata nuk ishin vetëm nga qyteti Boras e Goteborgu, por dhe nga disa qytete tjerë të Suedisë, si: Stokholm, Gislaved, Lundskrona, Uddevalla,, Malmo, Kindberg, Norrkëping e Nëssjo.

2.

Kur gati e kishim shpërqendruar vëmendjen te të ardhurit, vërejta se të dera hyri një burrë paksa i moshuar, me sytë vezullues e plot mirësi. Ndoshta, edhe ai po shihte me vëmendje të gjente, në ata pak njërëz të ardhur, të njohur e miq të tij nga Tirana. Ndërsa unë isha takuar me Dajën në Panairin e 12-të të Librit, organizuar në nëntor 2011, në Tiranë, koleget tona, Kozeta e Kadrija e kishin të panjohur. Ndërsa ndryshonte pak puna për shkrimtarin Viron Kona. Ai kishte sjellë me vete, në atë sallë librin e ri, që sapo doli nga shtypi në Tiranë, me titullin, “Për ju, miqtë e mi”. Duke u njohur me të dhëna nga shkrimet e ndryshme, por sidomos bazuar në librin poetik të Dajës, “Ditari i dhimbjeve”, Vironi i kishte kushtuar disa faqe  të këtij libri, pikërisht Sadulla Zendelit-Dajës, me titullin domethënës, “Ju dua, më shumë se veten time!”.

Ja, pra, Daja na “gjeti” dhe, të dyja palët, shpejtuam për te njëri-tjetri. U përqafuam përzemërsisht dhe ai na uroi: ‘Mirëse keni ardhur, në Suedi!” Se, tashmë, ai e gëzon këtë të drejtë, pasi në këtë vend demokratik skandinav, ndër më socialët në botë, jeton prej shumë vitesh e mund ta quajë “atdhe të dytë”, për vetëveten dhe familjen e tij. Në fakt, ai ndodhet në një qytet mjaft larg Borasit, në Fërjestad dhe është në moshë paksa të thyer. Por, megjithatë, nuk mungoi, “me arsye, as pa arsye”, në atë takim të paharruar.


Kopertinat e librit me poezi, “Ditari i dhimbjeve”

Në ato pak minuta, para fillimit të manifestimit, u takuam edhe me miq të tjerë, të panjohur ose të njohur, vetëm përmes mesazheve nga Interneti. Ndër ta, ishin albanologu suedez UImar Kvik dhe miku i shqiptarëve, Anders Vesaman; shkrimtarët e publicistët shqiptarë: Hysen Ibrahimi, Bahtir Latifi, Rizah Sheqiri, Fetah Bahtiri, Remzi Basha, Zyrafete Manaj, Hamit Gurguri e Murat Koci dhe piktorja  Florije Bajraktari; veprimtaret Exhlale Shipoli, Vjollca Haradinaj, Dinore Loshi Qmega e tjerë. Ndërsa me Dajën i vijuam bisedat e ngrohta, duke folur për Tiranën, por dhe për punët e mira, që ai ka bërë e po kryen, sidomos në hartimin e fjalorëve, suedisht-shqip e shqip-suedisht etj.

Nuk do të ndalem këtu, te ato se çfarë tha Daja, para të pranishmëve, pasi ai ishte përherë në vemendje dhe i rrethuar me respektin e të gjithëve. Prandaj dhe fjalët e tij të mençura u duartrokitën nxehtësisht. Por edhe në një koktej të rastit dhe në drekën e shtruar nga QKSH “Migjeni” për gjithë të pranishmit, Daja ndodhej në krye të “kuvendit”, duke folur e lëvizur me shkathtësi, si një djalosh i ri. Ndër të tjera, ai ua dhuroi fjalorin e tij, suedisht-shqip: kryetarit të Bashkisë së Borasit, Per Olof Hëg dhe kreyarit të Komunës në Uddevalla, Essam El-Nagger; albanologut të njohur suedez, Ulmar Kvik; drejtorit të shkollës “Fjerdignskolan”, Per Kettisen dhe disa mësueseve sudeze.

Sigurisht, për kënaqësinë tonëdh e për ta nderuar e respektuar njëri-tjetriun, në atë drekë Daja u ul bashkë me ne, mysafirët nga Tirana. Kështu, aty i vijuam bisedat tona të këndshme dhe vërejta kënaqësinë e tij të veçantë, që u takuam përsëri bashkë dhe pikërisht në Suedi.

3.

Kur atij manifestimi entuziast po i vinte fundi dhe Daja i kishte kryer më së miri detyrat e njërit nga “të zotët e shtëpisë”, erdhi çasti të ndaheshim. Se ai do të udhëtonte përsëri për në vendbanimin e tij, ku e prisnin bashkëshortja dhe njerëzit e tjerë të familjes. Duke u përqafuar së bashku, jo pa mallëngjim dhe me emocione, i uruam atij shëndet të plotë, begati e arritje në punë dhe lumturi në familje. Dajën e kam të fiksuar ashtu të buzëqeshur në kujtesë, që na përshëndeste nga larg dhe në dorë mbante një çantë, mbushur me libra të dhuruar. Por aty kishte edhe “Mirënjohje”, nga QKSH “Migjeni” dhe kryesia e Shoqatës së Arsimtarëvë të Shqipërisë, për veprimtarinë e tij të shquar: atdhetare, arsmiore e kulturore etj. Po kështu, e dija mirë se aty ai kishte edhe librin tim të ri publicistik-letrar, “Dorela”, i botuar në mars 2012, në Tiranë dhe për të cilin ai  më mbështeti pa u kursyer.

Në ato çaste, në mendje më erdhën fjalët-urim të zemrës, nga e folmja e Veriut të Shqipërisë, por dhe e Kosovës: “Tungjatëjeta, Sadulla Zendeli-Daja!”

…Tani, me Dajën jemi larg fizikisht. Por përsëri sjell në kujtesë takimin tonë në Tiranë dhe atë të paharruarin,  në Boras të Suedisë. E përfytyroj ashtu të përqendruar tërësisht në punët e tij të çmuara: atdhetare, arsimore, letrare e kulturore. Ndërsa e di se ai do të thurë parreshtuar edhe vargje malli e dashurie të pakufishme për vendlindjen, si këto:

“I bini çiftelisë, atë e dëgjojnë malet tona,

këndoni këngën e Lirisë, Këngën e Pavarësisë…

Dhe më tej:

Europa e Bashkuar,

aty të jesh edhe ti, Kosova ime,

o gur xhevahir i zemrës sime!

…E kisha përfunduar këtë shkrim dhe isha gati ta dërgoja për publikim. Ndërkaq, nga Kumanova, më doli në Internet arsimtari e shkrimtari i njohur Nehat Jahiu. Ndër të tjera, ai më tregoi se këto ditë kishte qenë atje veprimtari i palodhur edhe për vendlindjen, Sadulla Zendeli-Daja. Ndërsa tani, ky është kthyer përsëri në vendbanimin e përhershëm të tij, në Suedi.

Pra, përsëri e përsëri, e urojmë dhe nga larg e përshëndesim me zemër, këtë bashkatdhetar të flakët: “Tungjatëjeta, Dajë!”

Tiranë, 5 maj 2012

 

Ibrahim Hajdarmataj: PROF. MURAT GECAJ, NA TREGON SI “RRAHIN ZEMRAT ARBËRORE”

Nga: Ibrahim Hajdarmataj

arsimtar e publicist

 

Në prag të Konferencës Mbarëkombëtare të IIKSH:

PROF. MURAT GECAJ, NA TREGON SI “RRAHIN ZEMRAT ARBËRORE”

Murati Gecaj

Në prag të Konferencës së Parë Mbarëkombëtare (17-18 shtator 20011), të Institutit të Integrimit të Kulturës Shqiptare, me qendër në Tiranë, doli nga shtypi libri me titullin domethënës, “Rrehin zamrat arbërore”, nga Prof. Murat Gecaj, publicist e studiues, përgjegjës seksioni pranë këtij Instituti dhe sekretar i Përgjithshëm i Shoqatës së Arsimtarëve të Shqipërisë. Redaktor i librit është Dr. Ibrahim Gashi dhe recensionues I.Hajdarmataj.

Në këtë përmbledhje janë disa shkrime të këtij autori, që flasin për veprimtari të kohëve të fundit të IKSH dhe konkretisht për udhëtimet e kryera, të dy grupeve pune, me nga 11 veta, në maj e qershor 2011, në qytetet e trojeve shqiptare: Shkup, Preshevë e Prishtinë dhe Ulqin. Libri është me 130 faqe, shoqëruar me mbi 30 fotografi e disa poezi. Ai është mundësuar për botim nga AIITC-Tiranë, me drejtor Dr. Ramiz Zekaj

Në përgjithësi, siç vërehet, shkrimet janë të karakterit publicistik. Shënojmë këtu se të gjitha ato janë botuar, herë pas here, në shtypin ditor të Tiranës, sidomos në Gazetën “Republika” (me kryeredaktor Nuri Dragoin) dhe në ndonjë gazetë tjetër shqiptare, jashtë vendit tonë. Po kështu, shkrime të kësaj përmbledhjeje janë publikuar në disa Faqe Interneti. Ndër to, përmendim: “Fjala e Lirë” –Londër (me drejtor Fatmir Terziun), “Bota e Re” e “Lidhja e Gazetarëve Shqiptarë të Diasporës” (Nju Jork), “Dituria” –Suedi (me përgjegjës Sokol Demakun), “Zëri i Shqiptarëve” –Zvicër (me kryeredaktor Skënder Buçpapaj), “Zemra Shqiptare” (Oxford) e “Albemigrant”, në Prishtinë, Preshevë e Shkup etj.Të gjithë kolegët, të cilët punojnë në gazetat e revistat dhe qendrat e Internetit, që i kanë publikuar këto shkrime, autori i librit i falënderon nga zemra!

Lexo ma...
 

Prof. Murat Gecaj:NDËRMJET “PËLLUMBAVE” TË BORASIT…

 

Skica:

NDËRMJET  “PËLLUMBAVE”  TË   BORASIT…

Nga: Prof. Murat Gecaj

Publicist e studiues-Tiranë

Murati (në mes) në Fjerdingskolan, shkollë e Borasit-Suedi (15 prill 2012)

Nuk e di se përse, por sa më shumë ditë kalojnë nga ato të mesprillit të këtij viti, kur isha bashkë me tre kolegë për një vizitë në Suedi, me shtohen “temat” e shkrimeve të mia!...Kjo ngjet se ato 4-5 ditë ishin të mbushura plot me emocione e kujtime të bukura. Kam shkruar edhe më parë për këtë vizitë, për takime e mbresa në takimet me kolegë e zyrtarë të ndryshëm. Por, kësaj radhe,dua të flas me dashamirësi e kënasqësi të veçantë, për “pëllumbat” e Borasit. Gjatë atyre ditëve, ne pamë edhe pëllumba të balsamosur në muze ose dhe “prej vërteti” në natyrë, siç shprehen të vegjëlit. Por këtu nuk e kam fjalën për ata, po për “pëllumbat” më të bukur të jetës sonë, fëmijët shkollarë.

1.Përqafime të ngrohta, me bashkatdhetarët e vegjël

Kur arritëm në mjediset e shkollës së Borasit, “Fjerdignskolan” dhe po bisedonim ngrohtësisht me drejtorin e shkathët e gjithnjë buzagas, Per Kettisen, kuptuam se nxënësit aty ishin njoftuar që më parë për vizitën tonë. Meqenëse ata ishin përshatur me vizita të tilla, shumicës së tyre, ndoshta, nuk u bëri shumë përshtypje mbërritja jonë aty. Se, na treguan, që në atë shkollë ka nxënës nga shumë vende e shtete të botës, prindërit e të cilëve janë emigrantë në qytetin Boras. Veçse, për një gjë ishim të sigurtë, se takimin me ne e prisnin me padurim fëmijët e bashkatdhetarëve tanë. E natyrshmja për ata ishte, se ne na shoqëronte edhe kolegu e miku ynë, mësues i tyre në atë shkollë, Sokol Demaku. Kështu, vërejta se disa prej tyre buzëqeshnin plot mirësi dhe na përshëndesnin me dorë. Ndërsa më “i privilegjuari” e më i njohuri ndër ne ishte shkrimtari Viron Kona. Një vit më parë, ai kishte qenë aty, kur përuroi librin e tij në gjuhën suedeze, “Eh, more Bubulino!”. Prandaj dhe atyre ai u dukej më i afërt.

Nuk do t’i përshkruaj me imtësi “ecejaket” tona nëpër atë shkollë. Por kujtoj tani, se dallova një kanaqësi të veçantë të fëmijëve shqiptarë, kur na shihnin në mes tyre. Ja, këtë gjë unë po ua “dokumentoj” edhe me anën e një fotografie. Pasi u kisha shpëndarë atyre, që ishin të pranishëm nga një stilolaps, ku është e stampuar stema e Republikës së Shqipërisë, pashë që dy fëmijë e ngritën dorën e folën me sinqeritet:

-Xhaxhi, ne nuk kemi marrë stilolapsa!-Sigurisht, shpejtova t’i merrja ata nga çanta e ime dhe ua dhurova, duke i përqafuar përzmeërsisht. Pastaj, disa prej tyre, duke qenë të ulur bashkë me mësuesen Anette Ekelund, shprehën dëshirën që ta bënim një fotografi të përbashkët. Unë qendrova mbas tyre. Por njëri nga ata e pikërisht Besart Iljazi, i cili sivjet vijon klasën e katërt, nuk e quajti se ndodhej afër meje. Prandaj, e zgjati dorën dhe ma vendosi atë në qafë, si për të më thënë:”Unë të dua më shumë, se këta shokët e mi!”

2.”Intervistë”,  me gazetaren e Radio-Tiranës

Përgjigjet Blerina…

Secili nga ata nxënës dëshironte të kishte diçka të veçantë, në atë takim të tyrin me ne. Ja, në një fotografi tjetër është fiksuar çasti, kur nxënëses së klasës së katërt, Blerina Hasani iu afrua gazetarja e Radio-Tiranës, Kozeta Hoxha. Nuk e di të saktë, por ma merr mendja se ajo ishte “intervista” e parë, që jepte për një media të Shqipërisë. Vëreja se ajo ishte mjaft serioze, por dhe me emocione të natyrshme. Kozeta e pyeti atë se cilën klasë vijon sivjet në këtë shkollë, a i pëlqen gjuha shqipe dhe si e kalon me shoqet e shokët e klasës, si ata shqiptarë, por dhe të kombësive tjera.

Por, ç’është e vërteta, “intervista”  të tilla, si Kozeta, por pa mikrofona, bëmë secili nga ne, në atë mjedis fëmjësh shqiuptarë, aq të dashur e aq të mirë. Nuk e di se si e menduan veprimin tim ata, por unë shkova e zura vend,  diku në mesin e  tyre. Aty e ndieva veten si ndërmjet nipave e mbesave të mia. Solla ndërmend edhe mbesën Dorelë, atje larg në Tiranë. Pak kopje të librit, kushtuar asaj, pra me emrin “Dorela”, ia dhurova bibliotekës së shkollës, që i mori me kënaqësi e duke më falënderuar, drejtori Per Kettisen.

Qëndrimit tonë, në atë mjedis “intervistash”, po i vinte fundi. Ndoshta, ata “pëllumba” dëshironin që ne të rrinim më gjatë me ne. Se, në mënyrë të pakuptueshme, ne na lidhte gjëja më e shtrenjtë në jetën e çdo njeriu: Gjaku. Pra, nëpër damarët e atyre dhe tonët, rridhte i ngrohtë gjaku i shqiptarit, njërit ndër banorët më të lashtë, në Ballkan e në Europë. Unë jam i sigurtë, se megjithëse ata fëmijë të bashkatdhtarëve tanë do të ndodhen në mjedisin e një gjaku, tradite e kulture të huaj, asnjëherë nuk do ta harrojnë prejardhjen e tyre. Kosova e Shqipëria do të jenë: ëndrra, emocioni, shpresa e së ardhmes për ata.

3.-Në mësim, por dhe në shfaqje


Pjesëtarët e vegjël të orkestrës (majtas, drejtuesi)

Jeta në shkollën “Fjerdignskolan” të Borasit ishte mjaft e larmishme. Ne i pamë dhe i ndoqëm me kureshtje nxënësit e saj jo vetëm në mësim, ku i përdornin aq mirë kompjuertin dhe mjetet audiovizive, por dhe duke luajtur një shfaqje artistike. Ndërsa unë mora pjesë edhe në një bashkëbisedim të gjallë, rreth “tavolinës së rrubullakët”. Aty mësuesja Diana Pers ishte bashkë me nxënësit e saj: Lare, Pranvera, Reshid dhe Elmije. Ajo pyeste dhe ata flisnin me radhë e jepnin përgjigje të sakta.

Ndërsa shfaqja, për të cilën fola më lart, ishte një përrallë e bukur, me disa figura kafshësh, në të cilën aktorë ishin jo vetëm nxënësit, por dhe mësueset e tyre. Të veshur sipas rolit, që e kërkonte përralla, ata luanin mjaft bukur dhe me tërë seëriozitet, si të ishin të rritur. Prandaj të gjithë ne, që ishim në sallë para tyre, shihnim e dëgjonim, sipas shprehjes, “tërë sy e veshë”. Natyrshëm, bukurinë e shfaqjes e shtonte loja e orkestrës me pesë nxënës, që e shoqëroi atë gjatë tërë kohës. Se edhe pjesëtarët e saj e dëshmuan veten artistë të vertetë.

Në  mbarim të asaj shfaqjeje të bukur, ne i përgëzuam artistët e vegjël për lojën e tyre mbresëlënëse. Pastaj bëmë së bashku disa fotografi, që i ruajmë për kujtim, si në “arkivin” e kompjuterit dhe në “fleshe”, por dhe në albumet tanë.

4.E gjuajti fort topin, por nuk më bëri dot “gol”!


Dion Sahiti: Prite topin, xhaxhi!...

Kur po shëtisnim nëpër mjediset e shkollës, të shoqëruar nga drejtori e ndonjë mësuese, dolëm në pjesën e prapme të saj. Aty ishte një fushë e vogël futbolli, ku pak nxnënës vraponin pas një topi. Unë, si më “i riu” ndër mysafirët, dola në fushë dhe u përpoqa t’ia marrja topin lojtarit të shpejtë, Artin Sahiti. Por ishte e pamundur, se ai manovronte me kujdes dhe topin e kthente te shokët e tij.

Në këtë çast, solla ndërmend kohën e shkuar, kur isha në moshën e tyre dhe më tepër më pëlqente të rrija në portë. Prandaj zura pozicion aty dhe i bëra shenjë Artinit që të gjuante. Ai e mori topin, gjithnjë me këmbë dhe erdhi drejt meje. Porta ishte jo në formatin e zakonshëm dhe kjo më ndihmonte dhe më bënte më të sigurtë, që topi nuk do të godiste në rrjetë, pra do ta prisja atë. Kur vogëlushi po merrte pozicionin e gjuajtjes, numërove me mend: “një, dy, tre…!” Lojëtari gjuajti fort, por ama edhe unë e prita me saktësi “bombën” e tij. Meqenëse kishim pak shikues, nuk vërejta dikë prej tyre, që të duartrokiste për pritjen time të saktë!(ha,ha)

Duke e përqafuar Artinin e vogël, por dhe shokët e tij, ne vizitorët shkuam në mjedise të tjera të asaj shkolle.

5.-Përse nuk fotografova aty?


Nxënësit e mësuesja, rreth “tavolinës së rrumbullakët”

Gjatë vizitës në atë shkollë, ne e ndiem veten “si në shtëpinë tonë”. Shihnim, preknim e fotografonim dhe pyesnim e merrnim përgjigje të sakta për çdo gjë. Një përvojë e pasur e atij kolektivi pedagogjik është edhe kujdesi e puna profesionale me nxënësit, që kanë zhvillim të vonshëm ose që janë me probleme në zhvillimin mendor. Parimi bazë i tërë punës e kujdesit për ta, është: “Të gjithë fëmijët e shkollës sonë janë të barabartë”. Prandaj  e tillë është edhe vëmendja ndaj tyre.

Kur u futëm në një klasë-kabinet, gjetëm vetëm një nxënës, me probleme të tilla. Pranë tij ishte një e rritur, e cila me tërë përkushtimin njerëzor e profesional interesohej që ai të aftësohet sa më shpejt, si për të folur normalisht dhe për të hyrë në rrjedhën e jetës, me bashkëmoshatarët.

Prandaj, i ndodhur para asaj pamjeje, që të sillte dhe shqetësim të natyrshëm, nuk kisha se si të fotografoja. Ndërsa në heshtje mendova, se sa njërëzore e profesionale  pedagogjike  janë puna dhe përkushtimi  i tërë  kolektivit të kësaj shkolle, për fëmijët me probleme në zhvillimin e tyre. Pra, aty ka se çfarë të mësohet edhe në këtë fushë të praktikës pedagogjike bashkëkohore.

6.Te  porta e daljes nga shkolla…

-Sa mirë e ndiejmë veten, pranë “xhaxhave” të panjohur, që e vizituan shkollën tonë!

Me shumë mbresa dhe duke marrë me vete përvoja të vyera, po dilnim nga porta kryesore e asaj shkolle. Në oborr ishin disa fëmijë edhe ata “pëllumba”,  megjithëse me kombësi tjetër, pra jo shqiptarë. Gjithashtu, atyre ua tërhoqi vëmendjen prania jonë. Pasi ua bëmë me shenjë, ashtu me çantat e librave kraheqafë, ata erdhën pranë nesh dhe i përqafuam me dashuri. Si me “komandë”,  zunë qendruan ashtu pa lëvizur dhe dikush e shkrepi aparatin fotografik.  Pra, edhe kjo foto dëshmon për fëmijët e kombësive të ndryshme, që mësojnë në këtë shkollë. Ata janë nga shumë vende të botës dhe i bashkon përkushtimi i njëjtë: për t’u bërë sa më të ditur dhe sa më të aftë për jetën.

Tani, unë e di që këto radhë,  në gjuhën shqipe, nuk do të dinë t’i lexojnë shumica e atyre fëmijëve  të shkollës së Borasit, por as prindërit e tyre. Se fjalët nuk janë në gjuhën suedeze, që e praktikojnë në atë shkollë, por as në gjuhën e prindërve të tyre. Megjithatë, jam i çliruar nga mendimi, sepse nuk bëra ndonjë përjashtim ose ndarje të tyre, nga nxënësit tanë shqiptarë. Por nuk pyeta as se nga çfarë vendi janë dhe as cilës kombësi i përkasin. Pas, të gjithë fëmijët, kudo që ndodhen, janë të barabartë e u ngjasojnë “pëllumbave” të bardhë…

Tiranë, 4 maj 2012

 

 


Faqe 32 nga 39

Newsflash

 

Bashkësia Shqiptare e Kebekut në Montreal, do të ndërtoj një monument të Nënë Terezës në një shesh që do të mbaj emrin e Saj

Nga Ajet Nuro

Monumenti i Nënë Terezës, projekt i artistit BERNARD LEKGEGAJ

Në numrin e parafundit të gazetës “Shqiptari i Montrealit”, shqiptarëve të Montrealit iu bë e njohur nisma e një grupi shqiptarësh, të mbështetur edhe nga Bashkësia Shqiptare e Kebekut në Montreal, për ngritjen e një monumenti të Nënë Terezës në një shesh këtu në Montreal e në të njëjtën kohë krijimi i kushteve që edhe shqiptarët të kenë një kënd të tyrin këtu në metropolin e Kebekut, në Montreal.

Pas shumë muajsh pritjesh, më në fund lajmi i mirë e i shumë pritur erdhi: Minibashkia Sud Ouest pas pritjes pozitive që i bëri kërkesës së shqiptarëve, më në fund ka dhënë përgjigjen pozitive edhe zyrtartarishtë, shqiptarët e Montrealit mund të ngrenë statujën e Nënë Terezës në një shesh pranë metros Monk. Ky, nuk është një lajm i mirë vetëm për shqiptarët e Montrealit por edhe ata që jetojnë në qytete të tjera kanadeze.

Bashkësia Shqiptare e Kebekut në Montreal e themeluar para 11 vjetësh, ka patur shumë suksese në veprimtarinë e saj (që nuk do të thotë se gjithëçka ka kaluar si në vaj…) por nisma për ngritjen e statujës së bamirëses shqiptare këtu në Montreal dhe patja e një sheshi që shqiptarët mund t’a quajnë të tyre, është padyshim arritja më e madhe.

Një paraqitje kronologjike e kësaj nisme

Duhet thënë që ideatori i kësaj nisme është z. Taulant Dedja që e prezantoi idenë e tij në kryesinë e shoqatës së shqiptarëve këtu në Montreal pas shumë konsultimesh me intelektual dhe veprimtar të këtushëm. Pas vendimit të marr nga drejtuesit e shoqatës shqiptare këtu në Montreal, në datën 7 shkurt 2012, një delegacion i përbërë nga kryetari i shoqatës, Kujtim Ismaili, zonjusha Eleonora Maxhuni dhe zotërinjtë Taulant Dedja, Fatjon Luli dhe Besnik Bashi u takuan me kryetarin e minibashkisë Sud-Ouest z. Benoit Dorais dhe me znj. Huguette Roy, këshilltare. Pasi ata i folën për Bashkësinë Shqiptare të Kebekut në Montreal dhe veprimtarinë e saj, ata i paraqitën nismën e vendosjes së statujës së Nënë Terezës në një shesh në Montreal, nismë që u mirëprit nga drejtuesit e minibashkisë Sud-Ouest në Montreal.

Pas këtij hapi, Bashkësia Shqiptare e Kebekut në Montreal shpalli më 31 mars 2012, konkursin për realizimin e veprës, monumentit të Nënë Terezës. Në konkurs morën pjesë shumë artistë nga të gjitha hapsirat dhe fitues u shpall Z.BERNARD LEKGEGAJ, Tiranë.

Me vendimin e minibashkisë Sud-Ouest, tani ngelet vetëm realizimi i veprës dhe deri në festën e madhe të flamurit, edhe shqiptarët do kenë një kënd që do u përkas atyre dhe vetëm atyre. Të mos harrojmë se një vepër e tillë kërkon edhe një angazhim financiar të paparë nga ana e shqiptarëve këtu. Le të urojmë që të gjithë do ndihmojnë në kurorëzimin e kësaj nisme madhështore.

Ajet Nuro

Montreal, 27 qershor 2012