Dituria

  • Rrit madhësinë e fondit
  • Madhësia normale e fontit
  • Ul madhësinë e fontit
Home Publikationer-Botime të reja ROVENA VATA: MITI I MALIT NË KANUNIN E LEKË DUKAGJINIT

ROVENA VATA: MITI I MALIT NË KANUNIN E LEKË DUKAGJINIT

 

MITI I MALIT NË KANUNIN E LEKË DUKAGJINIT

“Kanuni i maleve” në traditën etnojuridike; mali si njësi organizimi parakombëtar (“capitaneus Hottorum montagne”-Šufflay);Shtjefën Gjeçovi, zë një vend të rëndësishëm si ruajtës i ligjeve zakonore, të cilat këto ligje i mblodhi nga goja e popullit[1]. Kanuni ishte ndërgjegjja e njeriut në botën e maleve[2].


Nga: ROVENA VATA

Tri monumente të kulturës shqipe, që mund t’u dhurohen të huajve si shenja identifikimi, duke u përpjekur që këto monumente t’i shoh jo të veçuara e të përfunduara, si dokumente, por si struktura të gjalla, që në kulturën shqipe riprodhohen, pra mbahen të gjalla, duke ndërruar fytyrën, por duke ruajtur esencën, shprehet studiuesi Sabri Hamiti. Duke u mendjesuar me këtë studiues me të drejtë themi që tri monumente të kulturës shqipe janë: Historia e Skënderbeut e Marin Barletit, Kanuni i Lekë Dukagjinit dhe Kângët kreshnike.

Këto tri monumentet e mëdha të kulturës shpirtërore të shqiptarëve kanë në emër nga një shenjë diferencuese të gjinisë së shkrimit. Mbasi emri është sendi (gjëja), atëherë emrat: a) Histori, b) Kanun dhe c) Kângë japin esencën e veprave dhe natyrën e tyre strukturore, funksionale e destinuese, kurse përcaktuesit e tjerë japin përkatësinë e veprave në kohë e në hapësirë. Prandaj, historia është e Skënderbeut, Kanuni është i Lekë Dukagjinit, kurse Kângët janë të kreshnikëve.

Në këtë mënyrë, të tri veprat, me titujt (emrat) tregojnë tipin e tekstit: Historia-tekst referencial; Kanuni-tekst rezonues-racional; Kânga-tekst letrar-krijues[3].

Miti i Kanunit të Lekë Dukagjinit zë fill disa dekada pas vdekjes së autorit të tij, pra, në fillim të shek. XVI, kur qytetet shqiptare u shkatërruan nga themeli, për të mbetur kështjella të garnizoneve osmane prej nga tellalli shpërndante me daulle ligjet e administratës së huaj. Shqiptarët e mbetur ishin strukur maleve ku tam-tamet aziatike nuk arrinin fare ose dëgjoheshin shurdhër.

Larg garnizoreve ushtarake dhe institucioneve të imponuara, shqiptarët do të ruanin lirinë e tyre, besimin e tyre, gjuhën dhe kulturën e tyre, ligjet e tyre[4].

Kanuni i Lekë Dukagjinit ose Kanuni i Maleve, quhet i tillë pasi fushën e tij të rritjes, veprimit dhe zbatimit e kishte në malet e Veriut. Malet e kanë pasur të lidhur fort jetën e tyre me Kanunin e Maleve. Malet mbanin çdo peshë të normave dhe neneve të veprimit të tij. Malet janë fryma e Kanunit, pasi askush me shumë se malet e Veriut nuk kanë mbajtur aq shumë të fshehta dhe mistere, askush më shumë se malet nuk ka parë të vdekur nga gryka e pushkës për të marrë gjak, askush më shumë se këto male të veriut nuk kanë parë të vriten bij nënash në zbatim të neneve të Kanunit. Sa plumba dhe gjak mbajnë në palcën e vet këto male ndër shekuj, që hija e tij ka mbërritur deri në ditët e sotme, Kanu e mal, mal e Kanu, jo pa qëllim populli thotë: “Mali ka veshë dhe fusha ka sytë”, në male të veriut gjithmonë është dëgjuar pushka e hakmarrjes, nga kjo apo ajo anë më erdhi krisma e pushkës, më duket se kanë vrarë filanin, kjo është krismë nga afër,

nuk më duhet pushkë e mirë kjo, janë disa nga shprehjet që malësorët e veriut identifikonin kur ndodhte një vrasje.

Kanuni është ligj dhe gati-gati mund të themi Kanuni është një lloj tabuje-ku çdo fjalë e tij zbatohej me përpikëri, çdo fjalë e tij është e vendosur si një formë e gatshme për zbatim. Mendojmë se mali në Kanunin e Lekë Dukagjinit ka kuptimin e tij në tërësi, pasi ai zbatohet në male, si vend dhe mendësi.

Nëpër malet e nëpër luginat malësorët çojnë nji jetë të thjeshtë ku sundon i pari i shtëpisë; kjo jetë ka faqe trimnije edhe shije të Homerit, sikurse kangët e kangtarëvet[5]. Malësori shqiptar është një banor shumë i vjetër dhe një nga të fundit e këtij lloji në globin tokësor. Ligji i tij dhe e drejta e tij tradicionale arriti të rronte kaq gjatë dhe të përdoret deri në ditët e sotme. Ligjet e kanunit kanë prejardhje të ndryshme. Ato rrjedhin:

1. Nga e drejta zakonore e fiseve malësore, e cila përbëhet nga ligje me prejardhje shumë të lashtë, pra nga stërgjyshërit, nga Ilirët dhe janë të transmetuara gojarisht. Ato janë norma themelore sjelljeje të cilat nuk u kodifikuan dhe nuk u shkruan kurrë, p.sh. rregullat e gjakmarrjes dhe ndëshkimit, grindjeve, kontratave, mallrave, trashëgimive dhe familjes. Këto rregulla vlenin njësoj për të gjitha fiset dhe nuk lejohej të ndryshonin as nga një vendim i popullit.

2. Nga të vepruarit në bazë të nocionit tepër të lartë të nderit, konceptimi i të cilit kishte vlerën e një ligji të pashkruar. Të vepruarit për të mbrojtur nderin vetjak e të familjes, po të shihet hollë-hollë bie nganjëherë në kundërshtim me të drejtën zakonore.

3. Nga vendimet “ligjore” të marra nga Kuvendet e Përgjithshme të fiseve dhe të bajraktarëve[6].

Malësorët rrinë bashkë më grumbuj qi nuk kanë shum shtëpi (me fise) e nga të cilët çdo njani zë nji trevë të vogël të natyrshme, nji krahinë të mbyllun, të ndame, qi çon ose ka çue për nji kohë të gjatë nji rrâjë të përbashkët. Edhe deri pak vjet ma përpara, ndër malësorët kishte fuqí ligji i rreptë i malevet, Kanuni i Lek Dukagjinit[7].

Ligjit të malësisë qi âsht i ashpër sikurse vargjet e malevet shqiptare, i rreptë si jeta e malësorvet, i tmerrshëm në ndëshkimet e frymëzuem nga parimi “gjaku lahet me gjak”, përmbledhje e rrjeshtueme rregullash të përdoruna qi kanë zanë vend gjatë shekujvet nëpër fiset malësorë, të cilët jetojshin të ndamë nga bota, i a kanë zanë vendin tashma ligjët e Shtetit Shqiptar[8].

Në Kanunin e Lekë Dukagjinit ka norma me origjinë nga stadet e hershme të zhvillimit të shoqërisë njerëzore. Gjithashtu Kanuni rregullon marrëdhëniet e një shoqërie të organizuar mbi baza fisnore gjë që nuk është karakteristike për shoqëritë evropiane të saj kohe.

I këtij mendimi është edhe antropologu austriak Peinsipp kur shprehet se: “Trualli i malësorëve shqiptarë ka qënë deri në vitin 1947 dhe deri në këtë kohë në mënyrë vërtetë absolute, një ishull i izoluar i drejtësisë së lashtë, në epokën e re të drejtësisë evropiane”[9].

Normat kulturore i kanë rrënjët në proceset sociale që shtrihen thellë në epokat e mëparshme të shoqërisë. Vetë kuptohet që një kanun i tillë shumë më i hershëm nuk mund të jetë i një të drejte të miratuar shumë më vonë në histori. Kanuni i Lekë Dukagjinit me evolucionin e tij në përputhje me kërkesa historike rregullon të gjithë marrëdhëniet sociale me rëndësi mbarë shoqërore dhe individuale.

Baza e formimit të normave kulturore të kanuneve Shqiptare ishin kuvendet organe vetëqeverisje këto ishin mbledhje të vëllazërisë të fisit të flamurit ose të disa fiseve ose flamujve së bashku të cilët vendosnin për çështje të rëndësishme. Këto kuvende vendosnin:

1)Për të ndryshuar ose modifikuar norma të ndryshme gjithashtu edhe 2) për krijimin e normave të reja që synonin të rregullonin marrëdhëniet e bashkësive vetëqeverisëse në të gjitha fushat e jetës. Në këto kanune mund të merrnin pjesë të gjithë burrat ose një burrë për shtëpi. Për ilustrim i referohemi Kanunin të Lekë Dukagjinit: në paragrafin 1120-1121 thuhet: Çështjet e rënda që i përkasin një fisi mbarë peshohen e pleqërohen nga krerët e fiseve bashkë me pleqtë. Megjithatë evolucionin e tyre në rrjedhën e kohës këto organizime ruanin gjurmë të demokracisë antike e cila përgjithësisht kultivonte një farë ndjenje solidariteti shoqëror.

Në Kanunin e Lekë Dukagjinit përcaktohen këto masa ndëshkimore:

1. Dënimi me vdekje që jepet:

Për tradhti të katundit,

Për vrasjen e mikut në besë,

Për vrasje pas pajtimit të gjakut,

Për vrasje brenda fisit,

2. Gjakmarrja.

3. Dëbimi.

4. Dënimi djegia e shtëpisë.

5. Rrënimi i pasurisë, djegia e pemëve nën pronësi lënia e tokave djerrë.

6. Gjoba.

7. Lëçitja izolimi veçimi i një familje nga tërë fshati.

Kanuni i Lekë Dukagjinit ka qenë një tërësi normash kulturore që rregullojnë dhe ka rregulluar për shumë shekuj marrëdhëniet ndërmjet shqiptarëve në shoqërinë tradicionale në të gjithë aspektet e jetës.

Në mënyrën e shqyrtimit të traditës etno-juridike vazhdoi të shpërfillej një prej ligjeve themelore të shkencës së antropologjisë: fuqia e traditave gojore pushon së vepruari pasi ato tej-shkruhen, shfaqen si ligjërim i shkruar[10].

Kanuni i Lekë Dukagjinit është një përmbledhje rregullash të së drejtës zakonore të popullit shqiptar, i cili për disa shekuj, duke zbatuar nenet e tij, qeverisi veten. Me anë të normave etike, të kultivuara brez pas brezi, shprehje këto të etnosit specifik kombëtar, njeriu ynë i pat vënë në ujdí marrëdhëniet e veta të brendshme lidhur me aspektet e ndryshme jetësore.

“Po të studiojmë me kujdes veprën e Gjeçovit, Kanuni i Lekë Dukagjinit, dhe veçanërisht kapitujt mbi fise dhe nënndarjet e tyre, mbi pronën, familjen, martesën dhe trashëgiminë,-ka shkruar Nopça-do të shohim në realitetin shqiptar gjurmët e lashtësisë”[11].

Milan Shufflay shprehet se: “Historia e Shqipërisë s’është tjetër veç një krijim i papushtueshëm mjegulla fisesh dhe rrënime gjenetike”[12].

Në mesjetë ndër shqiptarë, shumë bashkësi krahinore të maleve janë quajtur me emra malesh. Më së shumti janë njësi krahinore të vogla e pjesë përbërëse të krahinave të mëdha. Kështu kemi “Mali i Hotit” për bashkësinë shoqërore ku bëjnë pjesë të tërë Hotët edhe pse të shpërndarë në disa male e lugina. “Mali i Hotit” dëshmohet që më 1330, po i njëjti emërtim përdoret dhe në kohë të tashme. Nga mali Tomorr kemi Tomorricën si bashkësi krahinore, kemi dhe fshatin Tomorr: Tomorri i Madh dhe Tomorri i vogël. Nga Mali i Shenjtë i Mirditës ka ardhur emri Orosh (nga Ajo Orosh = Mali i Shenjtë).

Pra krahinëza ka pasur emrin e malit në përkatësi të saj. Të këtij lloji kemi: Malet e Dibrës, pra nëntë krahinëza të krahinës së Dibrës; kemi 9 Malet e Malësisë së Madhe, përfshirë këtu dhe Bërdën me disa male që tani janë sllavizuar, 4 Malet e Malësisë së Lezhës[13].

Anuari turk i vilajetit të Shkodrës na jep të dhëna që konstatojnë se Malësia e Mbishkodrës, duke u ndarë në 27 bajraqe me 14 male (Hot, Grudë, Kelmend, Kastrat, Reç, Lohe, Koplik, Bregu i Bunës, Postribe, Shalë-Shosh dhe Temal) ka si rregullim juridik Kanunin e Lekë Dukagjinit[14].

Në Shqipëri Kanuni i Lekë Dukagjinit është i vetmi përfaqësues i së drejtës zakonore të pashkruar[15]. Studiuesi italian S. Villari, i cili duke e quajtur Kanunin e Skënderbeut si një emër të dytë me karakter lokal të Kanunit të Lekë Dukagjinit, thotë se kanuni i Lekës vepron në mënyrë të njëjtë në të gjithë Shqipërinë[16].

Karakteristika kryesore âsht se çdo fis ka territorin e vet. Përveç pasunís private ekzistojnë edhe pasunít kolektive të fiseve, sikurse janë: malet, bjeshkët dhe kurija[17], këto prona të përbashkëta, simbas Kanunit, mund të çelen dhe secili të ngulë vathë ose tëbanë (stan) me truall, kopsht a arë, dhe të mos mundet me i bâ gjâ askush[18].

Këto norma morën formë ligjore dhe u respektuan maksimalisht, sidomos nëpër trevat malore[19].

Komponentët objektive dhe të qëndrueshme të etnosit shqiptar si territori, gjuha, prejardhja historike e tiparet shpirtërore të përbashkëta, doket e zakonet si pasuri e përbashkët kulturore dalin të shprehura si elemente përbërëse të realitetit shqiptar të vetëdijes së tij qysh nga Barleti deri të Budi, Bardhi e Bogdani[20].

Në Kanunin e Lekë Dukagjinit, sipas mendimit tonë, janë kodifikuar e rregulluar mirë marrëdhëniet, pjesa më e madhe sosh, brenda familjes, fqinjësisë, katundit e katundeve, flamurëve dhe ato në mes të njerëzve në përgjithësi, sipas ujdive të përbashkëta dhe të përfillura nga të gjithë.

Sipas Kanunit të Lekë Dukagjinit, përfshihet shtëpia, trualli, vathi, ara, livadhi, vreshta, ograja, prozhma (zabeli, vada e ujit, bjeshka, mulliri, almiset e fushës, orenditë shtëpiake, shtroja dhe mbuloja, gjëja e gjallë, drithi, bletët, djathi, tëlyni, vera dhe rakia, ndërsa paja e gruas, dhuntitë që i mblidhen nuses në ditën e martesës, si të prindit e vet, si te burri, kanuja e të ndamit nuk i përshijnë, ato janë të gruas dhe, kjo në kushtet e jetesës së njeriut tonë ndërkohë, me një ekonomi të varfër, kryesisht, ishte mjaftë njerëzore, sepse, sipas kësaj etike, asaj i ishte siguruar njëfarë ekzistence normale, pasi siç dihet, pjesën më të madhe të pajës, ajo edhe e ka siguruar me djersën e vet dhe, se më vonë, në jetën bashkëshortore, nuk kishte mundësi të mjaftuara të sigurojë teshë e veshë, pasi u ishte e ekspozuar punëve të mëdha e të rënda në shtëpi dhe në fushë[21].

Gjithashtu është pozitive edhe kjo që na thotë Kanuni: “Kufîni i ngulun nji herë, nuk luhet mâ”, ligje kjo e thënë me ngulm të pacenueshëm dhe me vlerë të madhe etike, kur kemi të bëjmë me raportet e marrëdhënieve midis njerëzve dhe me synimet e normave zakonore për t’iu shmangur mosmarrëveshjeve, mënjanimit të ngatërresave të herëpashershme, prandaj edhe: “Kush ta luejë kufînin me qellim qi me ngaterrue a shpín me shpí, a katundin me katund, a Flamurin me Flamur, i shtym prej së folmesh e së falmesh, po u hetue, posë giobet e faqes së zezë, atij i randohen edhe damet, qi do të shkaktohen prej këtij mgatrrimi”[22].

Pleqnia si bazë institucionale e zgjidhjes së konflikteve penale, në Kanunin e lekë Dukagjinit e zë një nga vendet shumë të rëndësishëm, madje edhe mjaft të respektueshëm, kur dihet se me anë të pleqve edhe janë zbatuar ligjet e normat e llojllojshme kanunore, të thuash, gati në të gjitha rastet jetësore, kur është kërkuar ndërhyrja e tyre. Andaj, për ta ngritur këtë institucion juridik popullor në një nivel sa më të lartë e për t’i bërë vendimet e tija të paluhatshme, kanuja na thotë: “Pleqnia e s’mundme shkelë vjetrën, sepsè Plan mbí plakkanûja s’bán”[23].

Në popullsinë e maleve tona, pohon Fishta, ka ndonjë ligj jo krejt civil, por që sipas tij, shpjegohet më arsyet se Shqipëria qysh prek kohëve të lashta e vazhdimisht ka qenë objekt i pushtimeve të huaja, kështu që popullsia e maleve tona mbeti e vetmuar dhe e shkëputur nga kontaktet e vendet e tjera. Ndërkohë popullsia e këtyre zonave ruajti zakonet e ligjet e veta të pashkruara[24].

Kanuni u përcoll nga brezi në brez me të njëjtin mekanizëm si gjuha apo folklori, si një traditë orale, në qarkullim të shumëfishtë gojor. Një nga tiparet themelore të kanunit është pikërisht mekanizmi i transmetimit të këtij informacioni juridik dhe etnokulturor. Transmetimi i tij i pashkruar ka qenë mënyra e ekzistencës së kanunit, pasi fshatarët analfabetë dhe të privuar nga çdo mjet tjetër komunikimi, nuk kishin asnjë mundësi tjetër për të transmetuar vlerat dhe traditat nga brezi në brez.

Traditat etnike pasi lindin, fitojnë një qëndrueshmëri të tillë që i bën të jetojnë më gjatë, edhe pasi ndryshojnë kushtet ekonomike-shoqërore. Kjo është dhe arsyeja që në kodifikimin e Gjeçovit ndeshen doke pagane shumë të vjetra, para kohës së kristianizmit[25], që të ndryshuara në formë e funksione etnikisht të pastra ose të përziera kanë arritur deri vonë.

Ligjet e kanunit kanë prejardhje të ndryshme, ato rrjedhin nga e drejta zakonore e fiseve malësore, e cila përbëhet nga ligje me prejardhje shumë të lashtë, nga ilirët dhe janë transmetuar gojarisht, nga të vepruarit në bazë të nocionit të nderit, konceptimi i të cilit kishte vlerën e një ligji të pashkruar, nga vendimet ligjore të marra nga Kuvendet e Përgjithshme të fiseve dhe të bajrakëve.

Kanunet shqiptare sanksiononin pronën e vogël private, si llojin kryesor të pronës në zonat malore të vendit, pronën çifligare si edhe pronën e përdorimit të përbashkët të trashëguar nga rendi i bashkësisë primitive. “Kurija, mali e bjeshka-janë të përbashkëta si për të ngulun të tbanave, si për landë e almiste, si edhe për dru”[26], thuhej në Kanunin e Lekë Dukagjinit.

Sipas kanuneve, dalloheshin këto tipe kryesore organizimi:

a)organizimi i Shalës, i Shoshit, i Nikaj-Mërturit, ku ishte ne krye bajraktari, i cili kishte vojvodën dhe ku spikaste me forcë instituti i “djemnisë”(djalërisë), b) organizimi i Malësisë, ku zakonisht në krye qëndronte bajraktari, c) organizimi i Mirditës, si një fare konfederate e pesë bajrakëve (më vonë bëhen 8 e 12) me kapedanin në krye, shtëpinë e Gjonmarkajve, që shpallej “themeli i kanunit”[27],ç) organizimi i këtyre krahinave, ku nuk kishte bajraktar, por kishte bejlerë, çifligarë, kapedanë, si në Martanesh, në Labëri e gjetkë, të cilët i udhëhiqnin vetë njerëzit në luftë.

Gjithashtu trajtimi i nderit vetjak në kanunet shqiptare bëhet në mënyrë krejt origjinale, duke shpallur rregullin: “Ai të cilit iu muar nderi zihet i dekun nga kanuni”[28]. Këtë rregull të prerë nuk e gjejmë as në të drejtën zakonore të vendeve fqinje, dhe as te ndonjë tjetër. Në këtë shprehen tiparet e psikologjisë së malësorëve tanë, kryelartësia, sedra e zhvilluar, sepse siç theksonte J. Vreto “Nderi në njeriun është më e vyera, më e nevojshmja dhe më e paçmuara gjë”[29].

Me trashëgimin e vlerave shpirtërore nga brezi në brez u përcoll edhe ajo eksperiencë e pasur njerëzore e zgjidhjes së gjendjeve apo situatave konfliktuoze, duke krijuar një korpus zakonesh dhe “precedentesh”, të cilët shërbenin si instrumente për të zgjidhur mosmarrëveshjet dhe konfliktet. Ky proces i gjatë solli që në fund të kishim jo vetëm një transmetim të të gjithë asaj eksperience të brezave, por edhe pasurimin e kësaj eksperience duke lindur rregulla të reja, apo duke u shuar disa të tjera dhe, më në fund, sistemimi dhe kodifikimi i këtyre rregullave deri në krijimin e një sistemi të plotë të një të drejtë të pashkruar të përbërë nga norma zakonore[30].

Fakti që për disa shekuj Kanuni ka funksionuar si një kod zakonor në Shqipërinë Veriore dhe në Kosovë, i cili krijoi mundësi popullit të ruajë rendin shoqëror duke i zgjidhur konfliktet në bashkësi, tregon se popullsia në këtë hapësirë e konsideron aktin e hakmarrjes të përcaktuar në Kanun, si një veprim etik[31].

Ndarja e vendit në bajrakë qe karakteristikë vetëm për Shqipërinë Veriore dhe disa vise shqiptare të mbetura jashtë kufijve të vitit 1913. Territori ku shtrihej bajraku, më tepër ka pasur formën e një dhjetëkëndëshi të parregullt, me kulmet në qytetet Shkodër-Tivar-Titograd-Andrejevë-Pejë-Gjakovë-Prizren-Burrel-Krujë-Lezhë, që përfshijnë: Malësinë e Madhe, Malësinë e Vogël, Prostribën, Krajën, Anën e Malit, Pukën, Malësinë e Gjakovës, rrethet e Prizrenit. Gjashtë bajrakët e Pejës, Hasin, Lumën, Mirditën, Lurën, bajrakët e Ohrit, Malësinë e Lezhës e Kurbinin, duke mbetur jashtë këtij kufiri Drenica[32].

Bajraku, si njësi territoriale administrative, me nënndarjet në fshatra e mëhallë (lagje) përfshinte fise të ndryshme. Kështu, bajraku i Iballës qe një përzierje e fiseve Thaç, Berishë, Toplanë, Bob, Mertur. Në fshatin Kryezi të atij bajraku banonin familje, të parët e të cilave kishin ardhur nga Oroshi, Pulti, Spaçi, Kabashi, Shala, Berisha e Kushnini (në Mirditë e Has). Një përzierje e tillë fisesh është karakteristike për bajrakët e Pultit, Postribës, Krajës, anës së Malit, Rranzave të Mbishkodrës, Malësisë së Lezhës, Pukës, Hasit, Pejës, Lumës, Ohrit, Fandit, Dibrës, Drenicës, Kurbinit, Shllakut, Temalit, Lurës[33].

Bajrakët fisnorë d.m.th. kur shtrirja e fisit përputhet plotësisht me bajrakun, janë përjashtime si Berisha, Shoshi e Toplana. Bajraku i Mërkurit banohej i tëri nga i njëjti fis, që shtrihej edhe në Mertur të Gurit dhe Apripë të Keqe të bajrakut të Bugjonit. Ndodh edhe që fisi të jetë i ndarë në bajrakë: Hoti në dy, Mirdita në tre, Kelmendi në katër.

Termi fis tek ne shpreh lidhje gjaku në vijën mashkullore, të afërta apo të largëta, nëpërmjet një të pari real e shpeshherë gojëdhëna kalon në legjendë. Në Malësi të Madhe, Malësi të Gjakovës, në tre bajrakët e fisit të Mirditës, Shalë, Shosh, Toplanë e në Pukë banojnë rreth 20 fise.

Secili prej tyre shtrihet në një territor të caktuar, me një numër pak a shumë të madh anëtarësh dhe që është më pa i përzier me anas e ardhacakë e mund të quhet djepi i fisit.

Është administrativ në bajrakë, sipas mendimit tonë, që shpuri në formimin e disa krahinave etnografike. Në tjetër faktor ndarës dhe më i thellë qe islamizmi i pjesshëm i popullsisë.

Kjo gjë bëri që të prishet uniteti i bllokut të madh të popullsisë nga lumenjtë Fan i Madh e Fan i Vogël deri në kufi me Dibrën, Çermenikën, Malësisë e Tiranës, duke u veçuar nga ana etnografike edhe administrative, krahinat: Mirditë, Malësi e Lezhës, në njërën anë, dhe Mati në anën tjetër, pa përfillur këtu njësitë etnografike ndërmjetëse apo kalimtare si Lurën, Bajrakët e Ohrit.

1-Ndarja në krahina dhe njësi etnografike që kanë tipare të përbashkëta të kulturës materiale-shoqërore dhe të folmen karakteristike brenda dialektit apo nëndialektit. Për trevën fisnore këtë e shohim më mirë në krahinën e Malësisë së Madhe, ku bënin pjesë Hoti, Kelmendi, Kastrati, Shkreli, Gruda, Trieshi, Koqa, Postriba, gjashtë bajrakët e Pejës[34].

2-Fise me prejardhje të përbashkët të vendosura në krahina të ndryshme etnografike si Shala e Shoshi me Mirditën, ku fiset dallohen në mes tyre në atë shkallë sa ndryshojnë dy krahina etnografike që nuk ndodhen pranë njëri-tjetrës[35].

Duke parë lidhjet e bashkëpunimin e toponimeve, etnonimeve e patronimeve në zonën që kemi në studim themi se:

1-Përgjithësisht në trevën fisnore nga toponimi merret emri i fisit si Kuç, Triesh, Hot, Grudë, Berishë, Mirditë, Gash, Morinë, Shalë. Të rralla janë etnonimet e ardhur nga antroponimet. Bëjnë përjashtim fiset Gimaj e Nikaj, që kanë marrë emrin nga të parët e tyre Gim Vladi e Nik Mekshi, kurse emri Krasniqe nga Kraso është i dyshimtë.

2-Në trevën fisnore, bajraku e fisi kanë pasur të njëjtin emërtim Toplanë, Shkrel, Krasniqe, Bytyç, Merkur, Kastrat e Shosh, me përjashtim të Kelmendit që në fillim ka qenë bajrak i vetëm. Nga ana kronologjike toponimi dokumentohet shumë më përpara se etnonimi. Nga kjo shihet se është fisi që ka marrë emrin e vendbanimit[36].

3-Kemi dy raste emërtimesh: i pari, kur bajraku merr emrin nga krahina e formuar më përpara, jashtë çdo ndikimi fisnor: Krajë, Has, Fand, Dibër; i dyti kur bajraku merr emrin e fshatit (kjo qe karakteristike) të qendrës administrative: Iballë, Burgjon, Orosh, Kushnen, Drisht, Grizhë, Qerret, Manati, Kalis, Isniq. Ndarjet në fise e bajrakë nuk përkojnë gjithnjë njëra me tjetrën dhe të dyja së bashku, nuk patën ndonjë lidhje, me atë që Shtadmyleri e quan “rëndësia fatale e hapësirës”. Treva fisnore përfshihej kryesisht në administratën e bajrakëve, kurse treva jofisnore pjesërisht. Treva e parë ndahej në 24 bajrakë, e dyta në 65. Të dyja trevat të shikuara secila veçmas nga ana gjeografike, administrative, fisnore, etnografike e fetare nuk bënin një unitet më vetë[37].

Miti i traditës etnojuridike gojore, i shprehur drejtpërsëdrejti apo përmes kulteve themelore të saj si besa, nderi, miku, në rastin më të mirë është shprehje e një romantizmi të vonuar, ndërsa në rastet e anasjella thjesht ladidarizmi i prapambetjes[38].

Besa është kodi më i veçantë në botë dhe gjendet në Kanunin e Lekë Dukagjinit; dhe Europës së qytetëruar do t’i duhen edhe 600 vjet për të arritur vlerat e kanunit shqiptar.[39]

Besa është një nga vlerat kulturore, në studimet sociologjike përkufizimi i mendimtarit Robin Williams në lidhje me këto vlera shprehet: “Vlerat kulturore janë koncepte të përgjithshme, janë kritere në bazë të të cilave anëtarët e një kulture përcaktojnë se çfarë është e dëshirueshme ose e padëshirueshme, e mirë apo e keqe, e bukur apo e shëmtuar”[40].

Harry C. Triandis duke studiuar rreth vlerave kulturore arriti në këtë përfundim së disa nga: “Vlerat kulturore që janë më të rëndësishme në Perëndim janë, më së paku, të rëndësishme në gjithë botën”[41].

Faik Konica, kozmopolit por dhe një ndër njohësit më të shkëlqyer të historisë, dokeve, zakoneve, kritik i pakompromis për nga vetëdija intelektuale, ka pranuar se besa ose besnikëria në mbrojtjen e fjalës së dhënë është një nga tiparet më të qenësishme të karakterit të popullit shqiptar. Ndër të tjera, ai shkruan: “Standarti etik i shqiptarit është besa, pra, fjala e dhënë. Pavarësisht nga rrethanat, kur një shqiptar jep fjalën, ajo nuk mund të shkelet dhe nuk ka nevojë për asnjë lloj marrëveshjeje të shkruar”[42].

Një tjetër njohës i mirë i strukturës psiko-mentale të shqiptarëve, Franc Baron Nopça, që ka realizuar kërkime etnografike sidomos në Shqipërinë e Veriut në dy dhjetëvjeçarët e parë të shekullit tonë, duke jetuar mes malësorëve, veç të tjerash, ka shkruar për besën si një aspekt dhe mishërim i ndershmërisë së shqiptarëve.

Kur një shqiptar i premton dikujt diçka pa shpërblim dhe për miqësi, atëherë mund të jemi të sigurtë se do ta bëjë atë[43].

Një tjetër njohës i drejtpërdrejtë i kulturës tradicionale të shqiptarëve gjatë gjysmës së parë të dhjetëvjeçarit të dytë të shekullit tonë, diplomati e dijetari amerikan Xhorxh Fred Williams ka shkruar: “BESA” është tradita më e shenjtë; kur njeri ka besën e një personi të mirë të njerit fis, çnderimi më i madh e prêt fyesin e saj prej çdo personi të atij fisi. Besa e shqiptarit jo vetëm që mbahet dhe mbrohet me vullnetin më të mirë, por shqiptari po të jetë nevoja jep edhe jetën për të mbajtur besën. Një udhëtar nën fjalën e besës është nën mbrojte të shenjtë”[44].

Si përfundim: Malësorët në Shqipërinë e veriut, në luftën për liri e pavarësi kombëtare kundër pushtuesve të huaj, ruajtën vetëqenien, gjuhën, kulturën dhe normat e së drejtës zakonore në vendet vendore.

Kanunet janë krijesë e popullit. Normat e së drejtës zakonore në kanune, kanë qenë të pashkruara dhe janë transmetuar nga njëri brez te tjetri në veri.

Referenca:

BUDA Aleks, “Etnografia shqiptare dhe disa probleme të saj”, Gjurmime albanologjike, IAP, Folklor dhe Etnologji, IV-1974, Prishtinë 1976, f. 20, 96, 97, 98, 99.

DEDAJ Ndue, vep e cit, f. 59.

ELEZI Ismet, vepër e cituar, f. 220.

GJEÇOVI Shtjefën , “Kanuni i Lekë Dukagjinit”, nye i pesedhetekatert / 217, Albin, Shkodër 1933, f. 27, 63, 600.

HALILI Kadri, “Kanuni i Lekë Dukagjinit”, revistë kulturore “Përparimi”,nr. 1-2, Prishtinë 1955, f. 343.

HAMITI Sabri,“Albanizma”, Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës, Botime të veçanta CIII, Seksioni i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Libri 42, Prishtinë 2009, f. 8, 60.

HARRY Triandis, C, “Cross-Cultural Studies of Individualizm and Collectivism”, Nebraska Symposium on Motivation 1989, vol. 37, 1989, p. 41-133.

HOXHA Izet, vepër e cituar, f. 12.

KONICA Faik, “Vepra”,Naim Frashëri, Tiranë 1993, f. 429.

LEÇAJ Lulzim, Ese, “Instrumentet për rregullimin e marrëdhënieve juridike dhe zgjidhjen e konflikteve e drejta zakonore apo ligji pozitiv?”, “Phoenix”,revistë e përkohshme kulture, viti i tretë i botimit, nr. 1(9), Shkodër 1999, f. 112.

NOPÇA Faron, “Burimi i Kanunit të Lekë Dukagjinit”, në “Djelëria”,nr.4. 1920.

NOPÇA Franc: “Karakteri i shqiptarëve”, revista“Kultura popullore”, 1983, nr. 1. f. 196-197.

PEINSIPP Walther, “Populli i shqipeve të malit”, Mirdita, Tiranë 2005, f. 9, 32, 91.

SHALA Demush, Gjurmime albanologjike, Instituti Albanologjik i Prishtinës, Folklor dhe etnologji, IV- 1974, Prishtinë 1976, f. 91.

SHUFFLAY Milan, “Serbët e Shqiptarët”, Kumi, Tiranë 1926, f. 73.

SINANI Shaban, “Etnos në epos”, Naimi, Tiranë 2011, f. 147, 150.

TIRTA Mark, “Hasi në shekuj e popullësia e tij”, Tradita kulturore e Hasit, IAP, Prishtinë 2007, f. 117.

ULQINI Kahreman, “Raportet në mes të Bajrakut, fisit dhe krahinës etnografike”, Konfernca Kombëtare e Studimeve Etnografike, Akademia e Shkencave, Tiranë 1977, f. 563, 56.

VRETO Jani, Mirevetia, Bukuresht 1886.

WILLIAMS, ROBIN M, American Society, “Asociological interpretation”, Third Edition, Knopf, New York 1970, p. 27.

WLLIAMS & FRED Xhorxh , “Shqiptarët”, Argeta-LMG, Tiranë 1999, f. 27.

YAMAMOTO Kazuhiko, “Struktura etike e Kanunit”, Qendra Drejtësi dhe Paqe, Shkodër 2001, f. 5.

TONIN Çobani, “Princi i përfolurLekë Dukagjini”, Lisian, Tiranë 2003, f. 111, 112.



[1] Demush Shala, Gjurmime albanologjike, Instituti Albanologjik i Prishtinës, Folklor dhe Etnologji, IV- 1974, Prishtinë 1976, f. 91.

[2] Shih: Ndue Dedaj, vep e cit, f. 59.

[3] Sabri Hamiti,“Albanizma”, Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës, Botime të veçanta CIII, Seksioni i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Libri 42, Prishtinë 2009, f. 60.

Para se të japim edhe disa të dhëna karakteristike për veprat, duhet të shikohet çështja e autorësisë së tyre.

* Historinë e Skënderbeut e shkroi shkodrani Marin Barleti dhe kjo është vepër autoriale e pastër, e shkruar në latinishte, gjuhë universale për kohën, m etë cilën në njëfarë dore e përforcon universalitetn kulturor e gjuhësor të veprës. Barleti është autori i pastër i saj, aq më tepër që vepra është ndër të parat për Skënderbeun dhe autori nuk kishte mbështetje në dokumente të shkruara, por mjaftohej të tregonte ankimet e veta për problemet

burimeve, të cilat i mbështeste në ato që kishte dëgjuar e parë vetë dhe në ato që kishin dëgjuar e parë protagonistët e ngjarjeve, apo dëshmitarët e tyre.

* Te Kanuni puna është ndryshe. Nëse nuk është autor i Kanunit Gjeçovi, atëherë është gjysmë-autor. Me punë të pandalshme rreth tridhjetëvjeçare, ai mblodhi përvojën kanunore në popull e krahinë, për të krijuar një vepër rreptësisht të strukturuar, një vepër me sistem të vlerësimit. Vepra përmban rregulla të jetës e të sjelljes, të besimit e të vdekjes, por, mbi të gjitha, është një vepër mbi të drejtën qytetare (civile), të drejtën universale, e cila si duket prej të gjithave është më e mbështetura në jetën autentike. Duket që këtu ta ketë bazën mendimi i hedhur i Gjergj Fishtës në Parathënie, që ligjet moderne duhet të bazohen në kanunet vendëse; dhe më tutje, që në bazë të kanuneve e të kulturave tradicionale duhet të bëhen klasifikimet e kulturave të popujve, madje duke ndërtuar një rend klasifikues e velrësues të këtyre kulturave. Nga anë tjetër, Shtjefën Gjeçovi, duke dashur të theksojë autenticitetin e tekstit, tregon që e kishte vjelë nga njerëz që janë të fjalës, që nuk shpifin e nuk fantazojnë. Prova është që teksti i Kanunit është popullor, mirëpo Gjeçovi ka autorësinë, jo vetëm se e ka sistemuar veprën, por së pari pse e ka fiksuar me shkrim një tekst të folur. Pra, këtu është dramatik gati historike kulturore e kalimit të kulturës së oralitetit në kulturën e shkruar.

* Te Kângët kreshnike jemi edhe një hap më tutje. Veprat janë krijime popullore-gojore, dhe mbajnë shenjat e thella të kësaj forme në strukturë e në destinim. Duke qenë vepra kolektive, që rrinë të gjalla në kohë, ato kanë në vete edhe shenja të kohëve të ndryshme.

[4]Tonin Cobani, “Princi i pwrfolurLekw Dukagjini”, Lisitan, Tiranw 2003, f. 110.

[5] Vepër e cit., f. 8.

[6]Walther Peinsipp, “Populli i shqipeve të malit”, Mirdita, Tiranë 2005, f. 32.

[7] Po aty, f. 9.

[8] Po aty, f. 9.

[9]Walther Peinsipp, “Populli i shqipeve të malit”, Mirdita, Tiranë 2005, f. 32.

*Për më gjerë shih: Tonin Çobani, “Princi i përfolurLekë Dukagjini”, Lisitan, Tiranë 2003.

“Kanuni është mbledhur nga goja e popullit që e ka trashëguar brez pas brezi, Kanuni i Lekë Dukagjinit ekziston ashtu siç e ka gjetur Shtjefën Gjeçovi, të ruajtur në kujtesën e popullit që e zbatonte edhe gjatë kohës që ai e hulumtonte. Përballë këtij realiteti, mjegulla mitologjike zhdavaritet deri në atë masë sa të pranohet si fakt i pakundërshtueshëm. Ndryshe është thenë se Kanuni i Lekë Dukagjinit ka ekzistuar “nëtrajtë ligjërimi”, sepse i është nënshtruar mekanizmit të transmetimit gojor”, f. 111-112.

[10] Shaban Sinani, “Etnos në epos”, Naimi, Tiranë 2011, f. 147.

[11] Faron Nopça, “Burimi i Kanunit të Lekë Dukagjinit”, në “Djelëria”, nr.4. 1920.

[12] Milan Shufflay, “Serbët e Shqiptarët”, Kumi, Tiranë 1926, f. 73.

[13] Mark Tirta, “Hasi në shekuj e popullsia e tij”, Tradita kulturore e Hasit, IAP, Prishtinë 2007, f. 117.

[14] Arkivi i Institutit të Historisë, dokumenti Nr. A. IV. 92.

[15] L. Thalloczy, Kanuni i Lekës, në “Illyrische –Alnanische Furschungen”, Bt. Munehen und Liepsig 1916, f. 720.

[16] S. Villari, Le Consuetudini giuridiche dell’Albania, Roma, f. 30.

[17] Kadri Halili, “Kanuni i Lekë Dukagjinit”, revistë kulturore “Përparimi”, Prishtinë, nr. 1-2, 1955, f. 343.

[18] Kadri Halili, vep e cit, f. 349.

[19] Po, aty, f. 91.

[20] Aleks Buda, “Etnografia shqiptare dhe disa probleme të saj”, Gjurmime albanologjike, IAP, Folklor dhe etnologji, IV-1974, Prishtinë 1976, f. 20.

[21]Po aty, f. 96-97.

[22] Po aty, f. 98.

[23] Aleks Buda, “Etnografia shqiptare dhe disa probleme të saj”, Gjurmime albanologjike, IAP, Folklor dhe etnologji, IV-1974, Prishtinë 1976, f. 99.

[24] Ismet Elezi, vepër e cituar, f. 220.

[25] Izet Hoxha, vepër e cituar, f. 12.

[26] Shtjefën Gjeçovi, “Kanuni i Lekë Dukagjinit”, nye i pesedhetekatert / 217, Albin, Shkodër 1933, f. 63.

[27] Shtjefën Gjeçovi, “Kanuni i Lekë Dukagjinit”, Albin, Shkodër 1933, f. 27.

[28] Shtjefën Gjeçovi, “Kanuni i Lekë Dukagjinit”, po aty, f. 600.

[29] Jani Vreto, Mirevetia, Bukuresht 1886.

[30] Lulzim Lelçaj, Ese,“Instrumentet për rregullimin e marrëdhënieve juridike dhe zgjidhjen e konflikteve e drejta zakonore apo ligji pozitiv?”, “Phoenix”, revistë e përkohshme kulture, viti i tretë i botimit, nr. 1(9), Shkodër 1999, f. 112.

[31] Kazuhiko Yamamoto, “Struktura etike e kanunit”, Qendra Drejtësi dhe Paqe, Shkodër 2001, f. 5.

[32] Kahreman Ulqini, “Raportet në mes të Bajrakut, fisit dhe krahinës etnografike”,Konferenca Kombëtare e Studimeve Etnografike, Akademia e Shkencave, Tiranë 1977, f. 563.

[33] Po aty, f. 563.

[34] Kahreman Ulqini, vep. e cit., f. 564.

[35] Ibrid.

[36] Ibrid.

[37] Ibrid.

[38] Shaban Sinani, “Etnos në epos”, Naimi, Tiranë 2011, f. 147.

[39] Po aty, f. 150.

[40] Williams, Robin M, American Society, “Asociological interpretation”, Third Edition, Knopf, New York 1970, p. 27.

[41] Triandis, Harry C, “Cross-Cultural Studies of Individualizm and Collectivism”,Nebraska Symposium on Motivation 1989, vol. 37, 1989, p. 41-133.

[42] Faik Konica, “Vepra”, Naim Frashëri, Tiranë 1993, f. 429.

[43] Nopça Franc Baron: “Karakteri i shqiptarëve”, revista “Kultura popullore”,1983, nr. 1. f. 196-197.

[44] Wlliams & Xhorxh Fred, “Shqiptarët”, Argeta – LMG, Tiranë 1999, f. 27.




 

 

Tidningen-Gazeta

Vem är Online?

Kemi 27 vizitorë n'linjë

Besökare

Shikimet e përmbajtjes : 1315066
SocialTwist Tell-a-Friend

Newsflash

Nga data 23-08-2013 fillon transmetimin e programit javor TV Dituria nga Borås-Suedi, nga ora 18;00 pas pushimeve verore, e në emisionin e mbrëmjes të kësaj date TV Dituria, në program do ketë pedagogun, mësuesin, poetin  dhe shkrimtarin  në mërgim Rizah Sheqiri.

 

TV Kanali  “TV DITURIA”   transmetohet në programin e Transmetuesit analog tërë ditën paketën bazë COM Hem kanalin S11 dhe rrjetet dixhitale Telia kanalin 500. Ne kemi arritë të mbulojmë me program rreth 245 000 familjeve në Gothenburg, Molndal, KUNGALV dhe Kungsbacka dhe 8. 000 dhoma hotelesh në këtë qytet dhe të gjithë strehimit studentore në Gothenburg, dhe bëjmë tranmetim të hapur në Web Channel TV që mund të gjeni ne kete adresë interneti dhe ta përcillni programin tonë në cdo pjesë të rruzullit tokësor http://www.dituria.se/