Dituria

  • Rrit madhësinë e fondit
  • Madhësia normale e fontit
  • Ul madhësinë e fontit
Home Publikationer-Botime të reja Kurtesh Devaja: Deri te Molla e Kuqe

Kurtesh Devaja: Deri te Molla e Kuqe

 

Deri te Molla e Kuqe


Kurtesh Devaja

"Kur të rriteni dhe të shtoheni ju muhaxhirët e rinj, mos i lini trojet tona të Toplicës, se ato janë tokat e të parëve dhe kthehuni atje së paku t’i vizitoni varret dhe themelet e shtëpive të djegura e të bëra shkrumb e hi”. (Amaneti i muhaxhirëve të Toplicës). Problemet historike në jetën tonë kombëtare dhe shtetërore janë prezente në vazhdimësi. Këto probleme datojnë qysh herët, dhe ato kanë ndikuar në të gjitha proceset e zhvillimit të përgjithshëm shoqëror e kombëtar. Brezat e lindur dhe të rritur në vitet që po jetojmë, të ndarë politikisht me kufij shtetesh, të vendosur nëpër tokat shqiptare me vendimet e Traktatit të Shën Stefanit, Kongresit të Berlinit dhe Konferencës së Londrës, e quajnë të pakuptimtë mosangazhimin e duhur të politikës mbarëkombëtare për t’i korrigjuar padrejtësitë dhe gabimet historike që shqiptarëve iu imponuan gjatë shekujve. Nuk mund të them se është faji i brezave më të vonshëm, pse nuk e kemi ditur këtë, por do të mbetemi fajtorë nëse nuk e mësojmë sot drejt këtë padrejtësi që iu bë shqiptarëve gjatë shekujve të fundit. Sepse deri tash këto padrejtësi në librat e historisë e të gjeografisë i mësuam mbrapsht, ashtu siç na servuan dhe na mësuan të tjerët.


Por, sa më shumë që tash mësojmë, më shumë e kuptojmë se në ato libra nuk është shkruar drejt e si duhet e vërteta historike për shumëçka nga e kaluara jonë. Kjo u bë nga ata që e shkruan historinë me diktate politike e ideologjike. Por, njëkohësisht, fajtorë edhe më të mëdhenj janë ata që e falsifikuan historinë tonë kombëtare. Brezi ynë i sotëm do ta mbajë fajin nëse brezave që vijnë nuk ua shpjegojmë drejt historinë tonë. Pra, do të mbetemi fajtorë nëse për brezat që vijnë nuk i shkruajmë drejt librat e historisë e të gjeografisë sonë kombëtare.

Duhet të dihet qartë e mirë se shteti shqiptar në vitin 1912 u shpall në kufijtë edhe ashtu të tkurrur politikisht që përfshinte 4 vilajetet shqiptare, në një sipërfaqe prej mbi 90 mijë kilometrash katror. Mirëpo, pavarësisht kësaj, nuk pushoi zaptimi dhe grabitja e tokave shqiptare nga fqinjët, e që është më keq çështja shqiptare dhe këto padrejtësi ndaj kombit tonë vazhduan që nga  Paqja e Budapestit, më 1877, Traktati e Shën Stefanit, deri në Kongresin e Berlinit (1878). Çështja shqiptare u kalua shkarazi, duke u përmendur vetëm aq sa i prekte interesat e njërës, ose të fuqisë tjetër botërore. Ndërsa, Fuqitë e Mëdha kujdeseshin që t’i kënaqnin interesat e fqinjëve të shqiptarëve, duke u dhënë toka shqiptare. Nga e gjithë kjo, përfitime më të mëdha nxori hegjemonizmi serb, i cili gjatë shekujve gjithnjë i zaptonte tokat shqiptare. Prandaj, edhe vendimet që u morën në Kongresin e Berlinit, të cilat ishin shumë të padrejta, e shtuan zemërimin e shqiptarëve kundër Fuqive të Mëdha. Ky pezmatim u ndie dhe u theksua veçanërisht në viset ku ndodhi humbja e territoreve.

Prandaj, edhe plagët e rënda të pashëruara që vazhdimisht dhembin dhe ngacmojnë edhe sot trungun kombëtar, e që quhen Molla e Kuqe, Toplica e Sanxhaku i Nishit, ishin dhe mbeten preokupim i shumë gjeneratave, pasi zaptimi i asaj pjese të territorit shqiptar nga serbët, sot e gjithë ditën mbeten të paqartësuara dhe të pandriçuara sa e si duhet. Sepse, kjo pjesë e historisë së dhimbshme për shqiptarët, me gjithë përpjekjet, asnjëherë nuk u ndriçua drejt, qartë e mirë. Nuk u ndriçua drejt, e të mos them fare gjithë ajo që kishte ndodhur në fund të shekullit XIX dhe në fillim të shekullit XX, në atë pjesë që ishte tokë shqiptare, e që u zaptua nga sllavët. Kjo çështje në vazhdimësi vetëm shkarazi përmendet nëpër disa dokumente historike, apo të autorëve të pakët shqiptarë, por edhe të atyre të huaj. Për më tepër detyrën që duhej ta kryente historia, i mbeti traditës gojore e cila aq sa pati mundësi e kurajë e kultivoi në kujtesën e vet popullore.

Që nga koha kur isha nxënës i shkollës së mesme, por edhe gjatë studimeve, e në veçanti gjatë bisedave të zakonshme, si në tubimet familjare, por edhe në ato më të gjera shoqërore, isha kureshtar të di për historinë e Mollës së Kuqe, që brez pas brezi përcillej nga të moçmit, duke e cilësuar si kufi ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, që nga koha e sundimit të Perandorisë Osmane. Por, asnjëherë nuk e kisha mësuar me saktësi të vërtetën se ku ndodhej kufiri që quhej si Molla e Kuqe. Për Mollën e Kuqe shpesh në opinion dolën edhe spekulime të ndryshme, kinse ajo është joekzistente etj. Nën trysninë e kësaj kureshtjeje dhe i interesuar për të vërtetën, vendosa që t’i qasem me një cikël dokumentari televiziv, që në verën e vitit 2011 u transmetua në 9 episode në televizionin publik, Radio Televizioni i Kosovës, e që u realizua në bashkëpunim me Radio Televizionin  e Preshevës. Kjo ishte një përpjekje që, sado kudo me të dhëna arkivore, biseda me historianë, demografë, etnologë, veprimtarë dhe nëpërmjet deklaratave të dëshmitarëve të gjallë, apo stërnipërve të atyre që e kishin përjetuar kohën e tmerreve dhe gjenocidit serb ndaj shqiptarëve në Sanxhakun e Nishit dhe Toplicës, ta prek këtë temë, e cila meriton më shumë se kaq. Në këtë cikël të dokumentarit u përpoqa që ta shtjelloj sado pak historinë e Mollës së Kuqe, por t’i prek edhe ngjarjet tjera që e kishin sajuar atë periudhë të dhimbshme për kombin tonë.

Nga puna që kam bërë, gjatë realizimit të ciklit të dokumentarit për Sanxhakun e Nishit, Toplicën dhe kufirin “Te Molla e Kuqe”, arrita të gjej shumë fakte historike në retrospektivë, për ato ngjarje lemeritëse që kishin shoqëruar atë periudhë historike. Do ta përmendja një element që hasa në vendet që vizitova, për të mbledhur dhe siguruar materialin, për ta shtjelluar këtë tematikë, vërejta se bashkëbiseduesit vazhdimisht ndjeheshin të trishtuar kur i përmendin ngjarjet që kishin përjetuar stërgjyshërit e tyre gjatë periudhës së dëbimeve në Sanxhakun e Nishit në vitet 1878-1889. Dhimbja dhe pikëllimi i tyre ishte i papërshkruar, për gjithë ata që ende ruajnë me tapitë e tokave dhe pasurive të tyre në Sanxhakun e Nishit e Toplicës, e që sot e kësaj dite, kjo e drejtë u mohohet vazhdimisht nga Serbia.

Fatkeqësisht, të vdekurit nuk mund të kthehen, por me kujtimin e tyre mund ta vazhdojnë praninë e tyre midis nesh. Sepse, ato ngjarje kanë qenë krim kundër shqiptarëve, e për këtë nuk mund të thuhet asgjë. Prandaj, edhe vendosa që në këtë libër të përfshij pjesët më të rëndësishme nga dokumentari im “Lugina e Preshevës, dikur dhe sot”, i transmetuar në vitin 2011 në Radiotelevizionin e Kosovës. Pjesa që ka të bëjë me rrëfimet e ngjarjeve është autentike. I vetëdijshëm për punën e bërë, nuk dua të jem përjashtues për kritika, ose rrëfime tjera që gjërat i ndriçojnë ndryshe, ose pretendojnë se përshkrimet dhe analizat e tyre janë më të sakta, seç i kam paraqitur në këtë libër. Personalisht vetëm do të përfitoja dhe do të më kurajojnë për hulumtime më të hollësishme në këtë lëmi shumë të ndjeshme dhe të dhimbshme për kombin tonë, në përgjithësi.

Por, njëkohësisht, vatrën e ngrohtë të stërgjyshërve tanë në Sanxhakun e Nishit dhe Toplicës e konsideroj se duhet ta ngremë dhe ta mbajmë gjallë si çështje kombëtare dhe të kërkojmë me argumente të fuqishme në të gjitha institucionet ndërkombëtare që të aktualizohet çështja e kthimit të shqiptarëve në trojet e tyre etnike në Toplicë dhe në Sanxhakun e Nishit. Në elaborimin e kësaj çështje shumë të vështirë, por me interes kombëtar dhe shkencor me sugjerimet e veta substanciale dhe me këshillat përmbajtjesore kontribuuan edhe recensentët e këtij libri, historianët e spikatur Prof. dr. Muhamet Mala dhe Prof. dr. Jahja Drançolli dhe veprimtari Reshat Avdiu, për çka u jam shumë mirënjohës. (Parathënie e librit “Te Molla e Kuqe, 1878-2012)”, Faik Konica, Prishtinë, 2012. Zgjodhi B. Y.)

 

 

Tidningen-Gazeta

Vem är Online?

Kemi 14 vizitorë n'linjë

Besökare

Shikimet e përmbajtjes : 1317291
SocialTwist Tell-a-Friend

Newsflash

 

 

Kadri Tarelli

Suedezët në bibliotekën e Durrësit


Durrës më 22. 11. 2012

BIBLIOTEKA E DURRËSIT PRET MIQ NGA SUEDIA


Në kuadrin e100-vjetorit të Pavarësisë, të hënën pas dite në një nga sallat e bibliotekës së qytetit të Durrësit u organizua një takim me disa shkrimatrë të ardhur nga veriu i largët, nga Suedia. Ata ishin Sedulla Zendeli-Daja dhe Sokol Demaku, të dy veprimtarë që kanë bër emër e po bëjnë punë të madhe në diasporë, në kushtim të arsimimit në gjuhën shqipe të fëmijëve të bashkatdhetarëve tanë. Janë të dy shqiptarë, i pari nga trevat e Maqedonisë dhe i dyti nga Kosova, por që jetojnë e punojnë prej kohësh në Suedi. Në këtë ditë të shënuar të ngjeshur me veprimtari në Durrës, shoqëroheshin nga publicisti dhe studiuesi Murat Gecaj, shkrimtari Viron Kona dhe nga Petrit Xhaja autor tekstesh shkollor, të gjithë të ardhur nga Tirana.

Takimi në bibliotekë ishte një kërkesë e kaherëshme dhe e shumë pritur. Miqtë zgjodhën pikërisht këto dit fundnëntori, për të marrë pjesë në festimet e 100-vjetorit të Pavarësisë në shkollën 9-vjeçare “Demokracia” të Durrësit, e cila prej pesë vitesh ka lidhje binjakëzimi me shkollën “Fjardingskolan” në qytetin Boras të Suedisë. Si i thonë fjalës, “Një rrugë e shumë punë”. Kështu mbas emocioneve nga veprimtaria në shkollë, edhe një bashkëbisedim me shkrimtarë e krijues durrsak në bibliotekë. Ide dhe qëllim mjaft i dobishëm, njohja dhe afrimi me njëri-tjetrin, njëkohësisht hartimi i projekteve për lidhje dhe bashkëpunim mes bibliotekës së Durrësit me një nga simotrat në Suedi. Në fakt duhet thënë se, të dy shkrimtarët nga Suedia janë të pranishëm për publikun Durrsak nëpërmjet shkrimeve në revistën “Dituria”, që botohet në gjuhën shqipe në Suedi e që vjen rregullisht edhe në bibliotekën e Durrësit.

Drejtuesja e takimit znj. Teuta Dhima me mjaft finesë dhe elegancë, u kërkoi ndjes pjesëmarrësve për mungesën e drejtoreshës së bibliotekës Znj. Flora Dervishi, e cila ishte e ftuar të ishte në qytetin e Manastirit, në festimet në përkujtim të  “Kongresit të Manastirit”. Më tej pas përshëndetjeve të rastit, fjala u mbeti miqëve, të cilët shpalosën përpjekjet plot atdhedashuri që bëjnë në dhe të huaj, për mbajtjen gjallë të gjuhës dhe frymës kombëtare tek të gjithë mërgimtarët, në veçanti të fëmijëve dhe të rinjëve. Ata venë në shërbim të tyre të gjithë fuqitë fizike dhe intelektuale, për orgnizimin e veprimative të shumta, për të bashkuar të gjithë shqiptarët, që të mos këputen rrënjët e vendlindjes e të mos  harrojnë dheun e të parëve.

Profesori i nderuar z. Sadullah Zendelia-Daja, poet, shkrimtar, studiues dhe hartues i fjalorit shqip-suedisht me 27.000 fjalë, sot i moshuar rreth të tetëdhjetave por i mbajtur mirë dhe me kujtesë të fortë, solli të gjalla kujtimet e dyzet vjetëve të shkuar, kur udha e mërgimit e degdisi në Suedi. Vetëm ata që e kanë provuar kurbetin e dinë dhe i kuptojnë dhimbjet e ndarjes nga vendi yt, e më pastaj vështirësitë, përpjekjet për mbijetesë e përplasjet që të ofron emigrimi. Me thjeshtësinë e një itelektuali të vërtetë, bën sikur i harron vuajtjet e asaj kohe, por sjell në kujtesë përpjekjet për të hapur të parën shkollë në gjuhën shqipe për 15 fëmijët e shqiptarëve. Ishte koha kur emigrantët shqiparë mbanin pasaportë jugosllave, e askush në Suedi nuk i njihte për shqiptarë. Sa e vështirë ishte t’u mbushje mendjen autoriteve vendase, pasi ata nuk i njihnin problemet e hallet e shqiptarëve. Krahas shkrimeve dhe botimeve të shumta, “Daja”, emër me të cilin e njohin të gjithë shqipatrët në Suedi, tani po punon për fjalorin 35.000 fjalësh në të dy gjuhët. Është një përpjekje e madhe për t’u ardhur në ndihmë bashkëatdhetarëve që jetojnë e punojnë në Suedi.

Ndërsa Sokoli, energjik e i palodhur, poet, publicist dhe drejtues emisionesh në gjuhën shqipe në radio, hartues e botues i revistës letrare-artistike “Dituria”, anëtar i kryesisë së shoqatës atdhetare “Migjeni”, mësues i pasionuar, në fjalën e tij u përqëndrua në përpjekjet për shkollimin e fëmijëve shqiptar dhe edukimin e tyre me norma të demokracisë dhe qytetarisë, ku Suedia qendron në majat e saj. Fryma e të qenit i barabartë dhe i respektuar, edukohet që në shkollë, që tek moshat e vogla, pavarësisht rracës, ngjyrës, gjuhës dhe kombit. Në shkollën ku ai jep mësim fliten 32 gjuhë të botës, por askush nuk guxon të mendojë e më pak të shprehë dallimet mes tyre.

Më tej shkrimtari i njohur nga Tirana Viron Kona, autori i më shumë se 30 librave, fitues i disa çmimeve, i cili ka vizituar dy herë Suedinë, si i ftuar në promovimin e librit “Eh, more Bubulino”, i përkthyer në suedisht dhe i futur në programin mësimor të shkollave të atij vendi, u ndal tek bukuria e shpirtit suedëz. Shembujt që solli shkaktuan të qeshura te të pranishmit: “Provo të presësh një degë nga pema që ke në oborrin tënd, pa marrë lejë në bashki apo komunë”! Ne çuditemi, pasi nuk e konceptojmë dot forcën dhe zbatimin e ligjit edhe nga njeriu më i thjeshtë i atij vendi. Shembujt na bëjnë të mendojmë brenda vetes, sepse ato shprehin kulturën dhe vendosmërinë e të gjithëve banorëve që e duan vendin e tyre, ndaj përpiqen ta mbrojnë me fanatizëm gjelbërimin, mjedisin dhe ekologjinë.

Të njëjtat përshtypje shprehu edhe Murat Gecaj, i cili para pak muajsh ishte i ftuar në Suedi. Kështu i’u dha mundësia ta prekë vetë atë realitet që na mahnit, sidomos në dashurinë për librin dhe frekuentimin e bibliotekave duke filluar që nga moshat më të vogla.

Në fund të këtij takimi kaq të ngrohtë, të rinjët gjimnazistë të shkollës “Olsi Lasku”, gjallëruan sallën. Nxënësit Aleks Llukovi, Fllanxa Shurbi, Sofika Gega dhe Jesika Osmani, plot art dhe ndjenjë recituan pjesë nga poezitë e Fishtës, Sadulla Zendelit-Daja, dhe poetes nga Durrësi Gentiana Zagoridha. Mesazhi i tyre ishte i qartë. Dobia e takimeve të tillë, ndjehet vetëm kur vlerat njerëzore, humane, letare e artistike përcillen tek të rinjtë. Kështu edukohet te ata dashuria për librin, duke bërë që të frekuentojnë më dendur bibliotekën, tempullin e dijes, kulturës e përvojës së shoqërisë. Duke prekur librin, nxisin deshirën për t’u bërë të dobishëm, pasurojnë shpirtin, fisnikërohen dhe bëhen më të mir e më të zotë, për t’i shërbyer vetes dhe kombit.

I përbashkët ishte falënderimi dhe urimi: Mirëupafshim ! Më shumë takime të tilla !

Kadri Tarelli

Durrës