Dituria

  • Rrit madhësinë e fondit
  • Madhësia normale e fontit
  • Ul madhësinë e fontit
Home Debattartiklar-Debatt artikuj
Debatt artikuj

Kadri Tarelli:KOLEGU YNË I ÇMUAR, DREJTOR BAJRAM DEMA

 

Kadri Tarelli

KOLEGU YNË I ÇMUAR, DREJTOR BAJRAM DEMA

(Ashtu si e njoha unë)

Kujtimet s’ të lenë të ndahesh nga miqtë dhe shokët, edhe kur ndonjëri ndahet nga jeta. Kështu po na ndodh edhe ne, kur sapo hapet biseda për të udhëtuar drejt Kosovës, na behët se po na del të na presë Bajram Demaj, ish drejtori i shkollës në fshatin Vrellë të komunës së Istogut, i cili ka pak kohë që nuk është mes nesh.


Prill i vitit 2007. Mësues dhe nxënës të shkollës 9-vjeçare të fshatit Shënavlash të Durrësit, në krye të tyre drejtori Bajram Gashi, dhe të ftuar unë Kadri Tarelli, ish drejtor i shkollës jo publike “Kasa” në Plazh në Durrës dhe Lirim Harka mësues në shkollën 9-vjeçare Shkallnur. Të gjithë sëbashkë udhëtonim drejt Kosovës, në shkollën “Hysni Zajmi” në fshatin Vrellë të komunës së Istogut. Kishim kohë që po e prisnim këtë ditë të shënuar, takimin e dy kolektivave mësimore të dy shkollave, të cilin ne në fjalorin e rëndomtë e quajmë “binjakëzim shkollash”. Më pare, grupe pune të të dy shkollave, kishin shkëmbyer vizita të ndërsjellta, ishin njohur dhe kishin kopsitur mendimin për lidhje, takime, njohje dhe shkëmbim përvoje mes dy kolektivave mësues dhe nxënës.

Shumica prej nesh e kalonte për herë të parë atë kufi mes shqiptarësh, që s’ duhet të ekzistonte dhe që na kish ndarë për gati 100 vjet. Emocionet që na shoqëruan gjatë rrugës, nuk ishin asgjë para asaj që pamë në oborrin e shkollës në Vrellë, i cili ishte mbushur plot e për plot me banorë, burra, gra, të moshuar e të rinj, mësues dhe nxënës. Na prisnin ne miqtë nga Shqipëria. I pari që na dha dorën dhe u përqafuam ishte Bajram Demaj drejtori i shkollës, një burrë i gjatë, elegant, me pamje fisnike, serioz, energjik e fjalëpak. Nuk u gabova që në përshtypjen e parë.

Gjatë atyre tre ditëve që na shoqëroi në takimet me kolektivin e shkollës, në mbledhjen e drejtorëve të shkollave të Komunës në Istog, me prsonalitete të pushtetit lokal, kuptova se kisha përballë një intelektual të formuar e vizionar, i matur në gjykim dhe i kursyer në fjalë. Njeri me kulturë të gjërë, ishte njohës shumë i mirë i arsimit dhe problemeve që e shqetësojnë atë.

Qëndruam gjatë bashkë, biseduam shtruar, u njohëm më mirë me njëri-tjetrin, ndaj dhe u bëmë miq. Pyeste dhe dëgjonte me kujdes. Nuk nxitohej në bisedë. Ishte i këndëshëm dhe me humor të hollë. Organizator i përkryer i veprimtarive të tilla masive, siç ishte dhe rasti ynë. Njohës i mirë i trevave të Kosovës, mbase puna dhe lufta e kishin bërë ta shkelte tokën e Kosovës pëllëmbë për pëllëmbë. I papërtuar dhe “Ciceron” ideal, kudo që shkuam nëpër qendrat turistike të Kosovës, në burimin e lumit Drini i Bardhë, në Grykën e Rrugovës, në “Mekën” e shqiptarëve në Prekaz në varrin e heroit legjendar luftëtarit Adem Jashari e të familjes së tij. Bashkë edhe në Prishtinë tek varri i presidentit Ibrahim Rrugova, simboli i urtësisë, qëndresës dhe pavarësisë së Kosovës. Nuk bezdisej nga pyetjet tona të shumta. Na shpjegonte qetësisht edhe për ato gjëra të dhimbëshme, ndonse brenda në shpirt kishte trishtim, kur shikonim lapidarë e përmendore të ngitura buzë rrugës, si simbol nderimi për luftëtarët e të renët, e si shenja mallkimi për pushtuesit serb. Ngrysej në fytyrë nga pamjet e shëmtuara që shfaqeshin herë pas here nga xhamat e makinës. Shtëpi e fshatra të djegur e të rrënuar, pavarësisht se kishin kaluar disa vjet nga çlirimi, e akoma nuk ishin zhdukur gjurmët e luftës. Deshmi të cilat na sillnin në kujtesë çmendurinë e luftës e mizoritë e ushtrisë serbe.

Jam takuar me drejtor Bajramin edhe herë të tjera e kam ndejtur gjatë me të. Edhe kur erdhi në Durrës me kolektivin e mësuesëve dhe nxënësve të shkollës së Vrellës, në kthim të vizitës në shkollën e Shënavlashit. U takuam e ndejtëm gjithë ditën, gjatë vizitës në shkollën jopublike “Kasa”, ku unë isha drejtuesi i saj, e më pas në qytetin e Krujës, në muze e në kala. Ishte e para herë që vinte në Krujë dhe i qeshte fytyra kur u ndodh para monumentit të heroit tonë kombëtar. E shikoja e më vinte mirë. Kishte krenari e ngazëllim që i buronte nga shpirti. Dukej që ishte i ndjeshëm, sidomos kur bëhej fjalë për atdhetari. Kështu e pashë edhe kur vizituam kështjellën edhe kur dëgjuam ciceronin të fliste në muze.

Kam shkuar disa herë në Kosovë dhe të parit njeri që i telefonoja ishte Bajrami, i cili na priste me shumë ngrohtësi. Takoheshim si miq të vjetër. Bisedonim për shumë gjëra, veç për vete nuk foli asnjë herë. Ishte shumë fisnik dhe kam përshtypje se i dukej si mburrje. Ndaj po citoj fjalët e dy miqëve të tij:

Së pari: Të shokut, mikut e bashkëluftëtarit të tij z. Milazim Maraj, i cili shprehet:  “Me Bajramin u rritëm bashkë. Veprimtarinë kombëtare ilegale dhe legale e vazhduam bashkë. Në të gjitha veprimet tona politike, të organizimit të mbrojtjes së Kosovës dhe të arsimit, ai shkëlqeu. Është e vështirë të thuhet se ku shkëlqeu më shumë, por punën në arsim e bënte me deshirë të madhe e me përkushtim. Edhe në LDK, edhe në forcat e armatosura të Kosovës, Bajrami kishte rol udhëheqës. Ai gjithmonë interesin kombëtar e vuri mbi atë personal dhe familjar. Kurdoherë u tregua i guximshëm dhe i palodhur”.

Së dyti, përmend fjalët e kolegut Sadik Bicaj, drejtor i shkollës “ Hysni Zajmi” në Vrellë, i cili thotë: “Bajramin e pata koleg të shkëlqyeshëm nga profesioni. Për gjashtë vjet rrjesht e pata edhe drejtor shkolle, ndërsa pas përfundimit të mandatit si drejtor, e pata administrues dhe këshilltarin tim më të mirë. Me vdekjen e Bajramit unë humba fizikisht krahun e djathtë, ndërsa këshillat e tia të vyera do më shoqërojnë në punën time si drejtues shkolle, si mësues dhe edukator i brezave. Bajrami, si mësimdhënës ishte shumë i përgatitur profesionalisht, shumë korrekt në zbatimin e planeve mësimore. Ishte i afërt dhe shumë i dashur me nxënës dhe arsimtarë. Këshilltarët pedagogjik atëkohë, gjithmonë e notuan me sukses të shkëlqyeshëm, ndaj ai menjëherë pas luftës zgjedhet drejtor i ShF “Trepça” në Banë, e më pas në shkollën “Hysni Zajmi” në Vrellë. Kudo ku shërbeu, edhe si drejtor ishte i suksesshëm dhe, lirshëm mund të thuhet se, ishte drejtori më i sukseshëm në komunën e Istogut e më gjërë”.

Kur lexoj këto fjalë të thëna kaq sinqerisht nga miqtë e bashkëpunëtorët më të afërt të tij, ndjej krenari e dhimbje për kolegun, shokun dhe mikun tim Bjram Demaj, i cili na mungon të gjithëve.

Përgatit

Kadri Tarelli

Durrës

 

 

Kadrije Mëniqi

Kadrije Mëniqi

ANGLICIZMAT NË LIGJËRIMIN PUBLIK

1. Hyrje.

2. Natyra e huazimeve dhe anglicizmave të përdorura në gjuhën shqipe, një problem i hapur

2.1.Vërshimi i terminologjisë së huaj në gjuhën shqipe.

2.2.Konteksti i përdorimit në raport me opinionin publik.

2.3.Tiparet thelbësore të leksikut politik në raport me huazimet prej gjuhëve të huaja.

3. Anglicizmat në diskursin politik, depërtimi, efektet social - politike.

3.1.Ndikuesit dhe tendencat mbinormale që nxisin fenomenin. A është i nevojëshëm përdorimi i anglicizmave?

3.2.Polemika mbi përdorimin e fjalëve të huaja.

3.3.Anglicizmat brenda kategorive filozofike, qëllimi i përdorimit.

· Depërtimi në ligjërimin në veprimtaritë politike.

· Depërtimi në ligjërimin në veprimtaritë ekonomike

· Depërtimi në ligjërimin në veprimtaritë me karakter social.

· Në përfundim.

PËRFUNDIME

Hipoteza kryesore: Përse përdoren anglicizmat në ligjërimin publik, për modë, për mungesë të frazave të duhura në gjuhën shqipe, për imponim, apo për diçka tjetër?

Hipotezë tjetër: A ka lidhje problemi i ligjërimit me tendencat e pasurimit apo “modernizimit” të gjuhës shqipe?

1. Hyrje.

Çështja e pastërtisë së gjuhës shqipe është element cilësor në ruajtjen dhe pasurimin e vlerave të identitetit kombëtar. Ky aspekt, në thelb etimologjik dhe etnik, në përdorimin dhe zhvillimin e gjuhës shqipe, nuk ka nevojë për llustrim. Ajo është e destinuar të përfshihet në një qasje funksionale[1] për misionin dhe detyrën në të cilën përfshihet vetë studimi i ligjërimit. Detyra e shkencës në këtë çështje do të mbetet heqja e ngarkesave të tepërta në analizën e ndërhyrjeve, fenomeneve deformuese, për të arritur në karakterin përgjithësues të pranueshëm në zhvillimin dhe modernizimin e saj, duke e vendosur atë në radhën e gjuhëve moderne të botës.

Nuk ka pse të ngurrohet mbi idenë e nevojës së analizës së thellë shkencore në këtë çështje parimore me karakter gjithpërfshirës, kur realisht, kemi shumë elementë thelbësor, që kanë qenë faktor uniteti dhe bashkimi në rrugën e zhvillimit, siç është vetë mbijetesa dhe ekzistenca e gjuhës shqipe. Një nga shtyllat e identitetit kombëtar me vlera fondamentale dhe shkencore, është pikërisht sistemi i vlerave që ofron vjetërsia, pasuria leksike, dialektizmat, përkufizimet, disiplinat dhe vetë unifikimi i gjuhës shqipe.

Veprimtaria e personaliteteve të shkencës dhe publicistikës shqiptare si, Eqerem Çabejit, Rexhep Qosjes, shkrimtarëve të njohur Ismail Kadare, Dritëro Agolli, është shumë e gjerë në konsolidimin e gjuhës letrare dhe vlerave që ajo përfaqëson. Mbështetur në trajtesat e tyre shkencore, në pastërtinë veçuese të veprave të tyre letrare, sot vlerësohet si elementi më i diskutuar, me ndikim debatues në opinionin shqiptar. E thëhë shkurt sipas Gjokutaj: “Pasurimi leksikor nuk buron nga gjuhëtarët. Aq më pak mund të burojë nga vullneti i tyre. Ky pasurim i ka rrënjët në veprimtarinë e përditshme të një lumi të pafund kontribuesish, duke filluar nga lëvruesit e ligjërimit televiziv e gazetaresk, duke vazhduar me përkthyesit e shkrimtarët dhe duke përfunduar me ata qindra mijëra të rinj, që shkëmbejnë pikëpamje e ndjenja në hapësirën virtuale të internetit. Ky pasurim jetësohet në hapësirat e qyteteve të mëdha, ku marrëdhëniet mes autoktonëve dhe të të ardhurve bëjnë që dialektet gjeografike e sociale të bashkëjetojnë e të japin e marrin natyrshëm me njëri - tjetrin”[2].

Në kontekstin e gjuhës shqipe dhe problemeve të leksikut të saj, kjo mënyrë trajtimi nuk përjashton zhvillimin e idesë në hapësirën e depërtimit të fjalëve në gjuhë të huaj, të cilat në të gjitha mjediset sot janë të pranishme me tendecë rritje. Trajtimi në nivelet akademike e shkencore, në mediat e hapura, ka nxjerrë në plan të vlerësuar arritjet universale të pranisë së gjuhës letrare të unifikuar në tërë hapësirën shqiptare, si një standard modern, i arritur në këto 40 vitet e fundit. Standardizimi i gjuhës shqipe është fakt i vlerësuar shkencërisht, si nevojë jetike, mbijetese dhe zhvillimi për një komb të kulturuar, që ecën në rrugën e përparimit. Errësimi i kufijve midis së kaluarës, të tashmes dhe hedhja e shikimit me urtësi e mençuri drejt të ardhmes së gjuhës shqipe, nuk pranon lejimin e shpërdorimit të sistemit të vlerave të arritura me kontribut intelektual, shkencor e njerëzor në fushën e albanologjisë.

Studimi, analiza, krahasimi dhe interpretimi shkencor i materialit, si dhe rezultatet me karakter shkencor në përfundim të tij, të cilat prezantohen në këtë studim, gjykojmë se do të jenë në funksion të sqarimit të hipotezës së ngritur, të ndriçimit të elementëve thelbësorë pozitiv dhe negativ të fenomenit të depërtimit të fjalëve të huaja në leksikun shqip, duke dhënë një kontribut modest në zgjerimin e traditës kombëtare me vlera edukative, në ruajtje të vlerave të gjuhës shqipe.

2. Natyra e huazimeve dhe anglicizmave të përdorura në gjuhën shqipe, një problem i hapur

Gjuha shqipe me një strukturë solide dhe të gjallë, është zhvilluar në shekuj brenda ligjësive të saj, duke arritur në kohën e sotme një gjuhë e standardizuar, brenda normave letrare të pranuara në mënyrë institucionale. Kongresi i Drejtëeshkrimit, i mbajtur në Tiranë në vitin 1972, dhe më parë Konsulta e Gjuhës, e mbajtur në Prishtinë në vitin 1968, janë përpjekjet e para studimore shkencore për njëhësimin e gjuhës letrare, duke e kthyer këtë veprimtari në një vlerë të arrirë me karakter kombëtar. Liria në demokraci, në rastin e analizës mbi pastërtinë e gjuhës shqipe në ligjërimin publik, rezulton të jetë kthyer “në një kaos gjuhësor”[3], pasoja këto të reflektuara nga vetë kaosi që ka mbizotëruar në fushat e zhvillimit të shoqërisë sonë njërëzore në një periudhë kalimtare të pranuar.

Në ndihmë të moscënimit të vlerave të pazëvëndësueshme në pastërtinë e gjuhës shqipe është Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë e vitit 1998[4], e cila në hyrjen e saj, neni 14, dhe në mënyrë të veçantë në nenin e saj nr. 59, përmblidhet ruajtja e vlerave të trashëgimnisë sonë kombëtare kulturore dhe kujdesi i veçantë për gjuhën shqipe. Mbi ketë bazë, duke u mbështetur në rregullat e drejtëshkrimit dhe të shprehjes, “…parimi themelor i drejtshkrimit të shqipes, është parimi fonetik: në përgjithësi fjalët dhe pjesët e tyre të kuptimshme shkruhen ashtu siç shqiptohen në ligjërimin letrar”[5]. Në këtë botim nuk ka mbetur jashtë vëmendjes as shqiptimi i fjalëve dhe emërtimeve të huja, të cilat “shqiptohen në gjuhën përkatëse, duke ju përshtatur sistemit grafik të shqipes”[6].

Pas viteve ’90, si në shumë sfera të jetës edhe në çështjen e gjuhës “demokracia u kuptua si anarki dhe liria si kaos”[7]. Reagimi i shtresës së studjuesve dhe të intelektualëve, deri tek dëgjuesit dhe lexuesit e thjeshtë, ka evidentuar pakënaqësinë kundër një fenomeni social, i cili ka depërtuar jo vetëm në botime, sistemin mediatik, por është përfshirë edhe në ligjërimin publik të shtetarëve dhe politikanëve shqiptarë.

Gjuha është një sistem, sipas të cilit nuk lejohet të luhet me të sipas bindjeve apo koncepteve individuale, qofshin këto të përfaqësuara nga njerëz me pozita shoqërore apo politike, ashtu dhe për njerëzit e thjeshtë. Në shumë raste, kemi thirrje alarmante “Shqip të lutem, shqip”[8]. Nga një vëzhgim i realizuar, rezulton se kronistët sportivë në 100 fjalët më të përdorëshme në trasmetim të drejtëpërdrejtë, “mbi 60 fjalë i kanë në gjuhë të huaj, kryesisht italisht apo anglisht, dhe vetëm 30 për qind në gjuhën shqipe”[9]. Shëmbuj të tillë e bëjnë objektin e studimit serioz dhe të prekshëm, në kufijtë e kërkesës për një debat të hapur publik.

2.1.Vërshimi i terminologjisë së huaj në gjuhën shqipe

Në periudhën e ndryshimeve demokratike në shoqërinë shqiptare, si rrjedhojë e depërtimit dhe pranisë së informacioneve të shumta, pothuajse në të gjitha fushat e veprimtarisë shkencore, sociale dhe atë të biznesit, ka një vërshim të fjalëve të reja, një fenomen që s’po gjen të ndalur. Sidoqë, herë pas here, ka ndërhyrje të personaliteteve të profesoratit të gjuhësisë dhe të Akademisë së Shkencave për këtë “diversion” të paqëllimshëm. Është vërejtur se, është gati e pamundur t’i dilet përpara këtij fenomeni linguistik. Problemet shkojnë edhe më larg, po të kemi parasysh mendimet që janë hedhur mbi gjoja “mundësinë e përmirësimit të gjuhës shqipe me fjalë të reja”[10]. E hedhur si tezë në mënyrë rë dyzuar, ajo i ka të dy anët e problemit dhe meriton vëmendje në trajtimin e saj.

Më të avancuarit në këtë çështje janë përgjithësisht njerëzit që janë të pranishëm në politikë dhe sot përfaqësues të opinionit intelektual shqiptar. Midis tyre dallojnë intelektualët në fusha të ndryshme, të cilët nuk e kanë të vështirë të gjejnë terma të tilla, të mbështetura në fjalorët e huaj dhe t’i përdorin ato vend e pa vend. Ata vazhdojnë t’i kërkojnë këto shprehje “të reja”, duke u intriguar nga fakti se, ndihen “modern dhe të ditur”[11] nën efektet e ekraneve në komunikim me publikun e gjërë. Po sa është në gjendje opinioni t’i deshifrojë ata? Është kjo arësyeja që politikanët dallohen më shumë në këtë interpretim, duke qënë “moderatorët” e parë të pasurimit të gjuhës shqipe me fjalë të huaja dhe terma të rinj shkencor. Në fjalime, intervista, komunikime të drejtëpërdrejta, lumi i fjalëve të huaja tashmë është një fakt në jetën tonë.

Fjalori me termat e huaja të përdorura gjërësisht në leksikun e politikanëve shqiptarë, është një dëshirë për të vendosur një kontakt me lexuesin dhe dëgjuesin, në një audiencë shumë të gjerë brenda dhe jashtë vendit, për të gjetur në çdo kohë mundësinë e kuptimit dhe nënkuptimit më të drejtëpërdrejtë të asaj çfarë duhet shprehur në thelbin e mendimit politik. Po aq sa është e vështirë për dëgjuesin brenda vendit, po aq e lëhtë është për dëgjuesin shqiptar në Emigracion dhe Diasporë, të cilët kanë njohuri gati të plota për gjuhën e folur angleze dhe gjuhët e tjera. Anglicizmat për këtë kategori dëgjuesish nuk përbëjnë ndonjë problem.

Ky fenomen merr përmasa stresante në mjediset arsimore shqiptare, sikur të mos kishte fjalorë për të shuar kuriozitetin e llofollogjisë superiore, ose për të zbutur stresin e studentëve të terrorizuar nga leksiku i avancuar pedagogjik, i orientuar në disa gjuhë më të përdorëshme në sistemin arsimor. Frika i kapërcen kufijtë e të menduarit individualisht, kur mendohet se herët ose vonë, me këtë vërshim të fjalëve të huaja dhe termave moderne, ndoshta një ditë nuk do të arrihet të dallohet se, ku fillojnë dhe ku mbarojnë kufijtë e fjalëve gjuhës shqipe.

Duke mos e pranuar ekstremizimin në këtë çështje, shikojmë me maturi se, si dhe sa është i pranuar ky “vërrshim” i fjalëve në gjuhë të huaj dhe sa e hapur është vetë gjuha shqipe për ta pranuar këtë fenomen. Në qendër të kësaj analize do të mbeten të gjithë ata individë apo dhe institucione, të cilët kanë peshën dhe përgjegjësinë kryesore të depërtimit të ideve të pranuara në opinionin e gjerë. Kultura e pamjaftueshme gjuhësore në paraqitjen e ligjërimit publik, qoftë nga udhëheqësit shqiptarë dhe mediat përcjellëse, “është një shqetësim i ditës”[12]. E dukëshmja që vret veshin dhe syrin e lexuesit, janë gabimet e shumta gjuhësore dhe përdorimi i fjalëve të huaja me tepërim.

Anglicizmat janë të pranishme, sa mjaftë studjues dhe specialist të mediave, i vlerësojnë ato si një “epidemi”, “jo vetëm në shtyp, por edhe në ligjërimin publik të shtetarëve dhe njerëzve të politikës”[13]. Që t’u shpëtojnë ngatërresave, disa prej shtetarëve i përdorin si ashtu rastësisht, “agravohet”, “guvernohet”, kur mund të thonë fjalën “qeverisje”, e cila kuptohet lehtësisht nga lexuesi dhe dëgjuesi.

Në mjaftë ligjërime kemi shprehjen “...tani po ju bëj prezent qëndrimin e opozitës”, duke i dhënë kështu më shumë rëndësi shprehjes apo pikpamjes politike, kur fare mirë mund të thuhet, “...tani po ju bëj të ditur qëndrimin e kundrshtarit politik”[14], qartësisht e kuptueshme nga ata që dëgjojnë dhe lexojnë. Shpërfytyrime të tilla të ligjërimit publik të shetarëve gjen përditë në faqet e shtypit të shkruar dhe atij zanor. Ky fenomen, jo vetëm që prish shijen e leximit, por shpërfytyron të folurit e përditshëm. Kjo “stolisje”[15] me fjalë të huaja para masës, “si për karnavale”[16] dhe shqetsimi i koklavitjes së problemeve, dhunon në mënyrë të drejtëpërdrejtë pastërtinë në ligjërim të gjuhës shqipe, duke prishur raportet me opinionin e shtresave sociale dhe duke sjellë në vëmendjen e studimit një problem. “Gazetarë dhe shtetarë, shkruani shqip. Sigurisht e dini se fjala shqip do të thotë jo vetëm në gjuhën amtare të shqiptarëve, po edhe qartë kuptueshëm, natyrshëm”[17].

2.2.Konteksti i përdorimit në raport me opinionin publik.

Përdorimi i fjalëve të huaja rezulton të kthehet në një rregullsi të pashmangëshme. Pushteti i fjalës në ligjërim është mendimi i sunduar nga një shpirt inteligjencie, rreth të cilit pështillet një pjesë e konsiderueshme e procesit të njohjes në rrethin e dijeve që ka individi. Ky rreth tenton të zgjerohat pambarimisht. Në sistemin e komunikimit masiv, me mundësi të pamata për ta parë atë në paqe dhe larg konflikteve, rezulton të mbetet synimi i aktorëve dhe faktorëve global të dobishëm të jetës njerëzore, brenda të cilit gjuha dhe komunikimi shihen si elementë të pazëvëndësueshëm.

Paaftësia për të vendosur rendin logjik në administrimin e ideve progresiste në fushën e komunikimit dhë ligjërimit publik, është e lidhur me ekzistencën e konflikteve, të cilat tentojnë të shkatërrojnë, duke përplasur “idetë”, si shprehje e paaftësisë dhe mosdashjes së një pakice të indoktrinuar, kundër pengesave dhe shmangieve të qëllimëshme me karakter politik. Në kushtet e lirisë së mendimit dhe të fjalës, sot janë krijuar hapësira të debatit mbi përdorimin dhe pasurimin e gjuhës shqipe me fjalë të dialekteve të pranishme brenda saj, me fjalë të huaja, ashtu sikundër dhe pastrimi i saj nga terminologji të huaja të panevojëshme në përdorim, thjeshtë të quajtura “barbarizma”, fjalë këto “të ngulitura”[18], e “të pangulitura”[19], sipas shkallës së ngulitjes në sistemin e gjuhës.

Po aq sa në këtë kontekst ka hapësirë për ta orientuar gjuhën shqipe si gjuhë moderne, po aq po punohet për të goditur sistemin e vlerave gjithpërfshirëse që ajo përfaqëson, duke e sulmuar atë sipas dialekteve, krahinizmave dhe ndarjes veri - jug, në gegërishte e toskërishte. Në këtë aspekt, konstatohet mungesa e dëshirës për të respektuar vlerat e shkëlqyera të mendimit filozofik të intelektualëve më të dukshëm, të cilët me qëndrimin e tyre konstruktiv e racional, mbështetur në argumente shkencorë, janë rreshtuar në fondin më të çmuar të pasurisë kombëtare. Është e papranueshme, kur në debate midis intelektualësh, në vlerësimin e figurave të njohura, njerëzit presin se çdo të thotë “dikush” në funksion institucional, sikur tërë veprimtaria e standartdizimit të gjuhës të ketë vlera, nëse marrin “vulën” dhe çertifikimin qeveritar apo të politikanëve shqiptarë! Në këtë çështje, opinioni ka kuptuar se, shpesh ngatërresat në ruajtjen e sistemit të vlerave ndodhin nga ndërhyrjet e pavullnetëshme të politikës, e cila duhet të respektojë me korrektësi misionin e saj.

“Të thuash të vazhdojë puna për pasurimin e leksikut...”, thekson Capajev Gjokutaj, është njësoj si t’i thuash lumit vazhdo rrugën drejt detit”[20]. Ashtu si lumi edhe gjuha shqipe në procesin e pasurimit të saj, nuk ka nevojë për direktiva e urdhra nga lart, që të bëjë atë që e ka të nevojëshme, të zhvillohet e të pasurohet në të gjithë përbërësit e saj, pra edhe në leksik në pranimin e terminologjive të huaja. E thënë shkurt, ky është një proces i natyrshëm që i nënshtrohet “rregullave të reja” të pashkruara, por që duhen shkruar.

Ligjërimi përdoret për të sinjalizuar llojin e marrëdhënieve që kemi, që dëshirojmë të kemi, apo përpiqemi që të kemi me dëgjuesit, lexuesin, me njerëz të tjerë, me grupe apo institucione, me të cilët, nëpërmjet formës transaktive dhe interaktive, ligjëruesit përpiqen të përcjellin infomacionin e nevojshëm të misionit të tyre. Kjo do të thotë se, gjuha përdoret për të ndërtuar marrëdhënie sociale[21]. Edhe në këto mënyra komunikimi, anglicizmat janë të pranishme. Në mënyrë krejt normale, përfshirja e të gjithë këtyre kategorive politike e sociale në përdorimin e anglicizmave, përbën një fenomen, i cili meriton vëmendjen studimore, për pasojat që reflekton në ruajtjen dhe zhvillimin e vlerave të spikatura të identitetit kombëtar, ku gjuha zë vendin kryesor, si për çdo komb dhe shoqëri tjetër. P. sh. termi në gjuhën angleze, “axhentë” i përkthyer në shqip “program pune”, është një term i përdorur gjërësisht në mjedisin zyrtar dhe në marrëdhëniet në fushën e biznesit. Termi “bojkot - o”[22], i përkthyer në gjuhën shqipe “braktisi - braktisje”, është i shumëpërdorur në jetën politike, por dhe në masën e gjerë të njerëzve, të cilët i qëndrojnë afër problemeve politike në shoqëri. Janë të pakët njerëzit në Shqipëri që nuk dinë se çfarë kuptimi ka fjala “koalicion”[23], e përkthyer në gjuhën shqipe, “bashkim palësh”, ose sipas shpjegimit masiv popullor, “grup partish”. Një term i përdorur në jetën politike, por që është bër masiv në leksikun e gjerë popullor. Shëmbujt e mësipërm sjellin në vëmendje faktin që, disa fjalë të tilla të huaja edhe pse në fjalorin shqip mund të ketë fjalë shqipe për t’i paraqitur ato, njerëzit sot e kanë më lehtë t’i flasin kështu dhe jo ndryshe. A do ta pranojmë këtë kurs vërrshimi si një rregullsi të pashmangëshme, apo duhet të qëndrojmë fort në shmangien e tyre?

Në qëndrimin analitik përballë një ligjërimi me vështirësi në rritje brenda mjedisit akademik dhe social, konstatohet se, askush apo shumëkush, nuk shqetësohet që shumë gjëra nuk shkojnë për mirë, si në rastin e huazimeve brenda gjuhës shqipe, duke na dhënë vetëm anën e mbrapshtë të qenies së tyre, pa sjellë në vëmendje me bindje nevojën e depërtimit dhe përdorimit të tyre. Të dyja duhen pranuar. E parë në këtë kontekst, indirekt, sulmohen standardizimi i gjuhës dhe pastërtia e saj. Shpesh ndihet nevoja e trajtimit të problemit në fushën e gjuhësisë. Ka mjaft individë dhe institucione, që e dëshirojnë pastërtinë e gjuhës shqipe. Por, situata ka diktuar diçka tjetër, shumë më interesante në vijim. Sa herë që dikush nga profesorati merr guximin të trajtojë pikërisht këto ndikime e huazime, duke dhënë sinjale alarmi për fjalëpërdorësit, menjëherë janë shfaqur një kategori tjetër individësh, të cilët sikur kanë qënë në nisje dhe vetëm kanë pritur sinjalin, për të filluar sulmin ndaj teorizimeve, se “gjoja gjuha letrare (dhe zyrtare) duhet riparë, deri aty sa “të rishikohen vendimet e Kongresit të Drejtëshkrimit të vitit 1972[24], gjuha shqipe duhet të jetë e hapur ndaj “fjalëve të reja” etj, etj. Në pamje të parë mund të mos ketë asnjë problem. Në studimet filologjike të institutit të Gjuhësisë dhe të Letërsisë theksohet: “Megjithatë edhe këtu mund të vihen ne dukje disa anë, që për mendimin tonë, i dallojnë ndërkombëtarizmat nga huazimet e tjera. Qëndrueshmëria e ndërkombëtarizmave ne gjuhën shqipe, e sidomos e termave ndërkombëtarë, i dallon ato nga depërtimi i huazimeve prej gjuhëve të tjera ballkanike”[25].

Studimi i fjalëve të huaja rë veçuara çon në një shfaqje tjetër interesante. Banalitetet në gjuhë të huaja, janë të pranishme në ligjërimin publik, veçanërisht në komunikim të drejtëpërdrejtë ose në konferenca shtypi, me natyrën e tyre “arkaike”[26] me doza fyerje, injorimi dhe akuzash të ndërsjellta. P. sh. Fjala “sharlatanë”, e shqipëruar “mashtues”, gjen përdorim në shumë ligjërime, duke shprehuar karakterin agresiv të komunikimit të ndërsjelltë. Pavarësisht thelbit, në këtë rast, përdorimi i fjalës shqip, “mashtues”, është më i kuptimtë për atë që kanë dashur të shprehin në të vërtetë përdoruesit e saj. Duke e ruajtur gjuhën nga banalitetet, gjithkush i shërben ruajtjes së vlerave kombëtare, kulturës kombëtare dhe pastërtisë deri morale të leksikut të shqipes, si gjuhë e njësuar e kombit, nëse përpiqemi jo për të arritur në këtë mënyrë ideale dhe misione utopike e sentimentale gjithfarësh, por për t’ia arritur, mirëmbajtur dhe përmirësuar funksionalitetin gjuhës shqipe, si gjuhë të cilën e flasim dhe e cila na flet, madje na përfton si shqiptarë.

3. Anglicizmat në diskursin politik, depërtimi dhe efektet social - politike.

3.1.Ndikuesit dhe tendencat mbinormale që nxisin fenomenin. A është i nevojëshëm përdorimi i anglicizmave?

Një pyetje, e cila merr karakter studimor, pasi në bazën e saj shtrohet zgjidhja e hipotezës më të rëndësishme, mbi të ardhmen e gjuhës shqipe, hapjen e saj dhe hapësirat e modernizimit në fjalorin e saj burimor me interes zhvillimi. Nevoja e kontaktit me personalitetet e huaja për shkak të detyrës dhe komunikimi me ta kryesisht në gjuhën angleze, është një arësye më shumë, e cila ndikon në përdorimin e anglicizmave në komunikimin e zakonshëm istitucional mediatik me opinionin vendas. Kjo nevojë institucionale meriton të krahasohet me rregullsinë e ligjërimit në çdo rast, duke vënë gjithçka në shërbim të misionit, detyrës apo përgjegjësisë institucionale. Në këtë çështje shfaqen dy anë të përgjegjësisë në analizën e ligjërimit publik të udhëheqësve politikë shqiptarë, ana institucionale dhe ana morale në raportet e ligjërimit me huazimet nga gjuhët e tjera sipas shtresëzimeve. Argumenti bazë që justifikon vetë përdorimin e huazimeve është fakti që “leksiku i gjuhës shqipe nuk ka qëndruar në vend, ai është zhvilluar e pasuruar pa ndërprerje”[27]. Në këtë kontekst, nevoja e përdorimit të fjalëve të huaja nuk mund të kundërshtohet në mënyrë kategorike, por meriton analizën shkencore të shfaqjes së fenomenit.

Në analizën e ligjërimeve ajo që dallojmë është, lehtësia apo shpejtësia me të cilën përdoren fjalët e huaja prej tyre, duke gjykuar mbi shpeshtësinë e daljes para opinionit apo në momente të tjera, për shkak të detyrës institucionale. Është kjo e fundit që ka stimuluar dy përcaktimet e para. Problemi këtu nuk shfaqet individual, por merr përmasa të ndikimit në të gjitha kategoritë e shtresave sociale të shoqërisë. Nevoja e përdorimit të fjalëve të huaja në ligjërimet publike shpesh i ka kapërcyer caqet e të qënit të huazuara, për shkak të bashkëpërdorimit të tyre si sinonime me fjalët e gjuhës shqipe, pra shfaqin natyrën e huazimeve gjuhësore[28]. Ne leksik janë të shumta rastet e përdorimit të fjalëve në gjuhën angleze si basketboll, gol, boks, volejboll, stop, okay, etj, të cilat nuk përfshihen në kategorine e fjalëve të huaja, pasi mbeten të pranuara edhe nga gjuhëtarët brenda leksikut shqip. Për shkak të të qënit “term ndërkombëtar”, është e hapur “rruga e huazimit” dhe “shkalla e ngulitjes”[29] shkak i përdorimit të shpeshtë të tyre.

Analiza e ligjërimeve të udhëheqësve politik shfaq natyrën e “fjalëve të ngulitura” në leksik dhe “fjalëve të pangulitura”[30], këto të fundit të cilësuara si “barbarizma”. Leksiku politik e ka të nevojëshme këtë lloj përdorimi, për shkak të tendencës së shfaqjes së koncepteve të reja në veprimtarinë politike. Por, ajo çfarë është e pranuar, nuk mund të jetë medoemos e domosdoshme. Justifikimi këtu do të ishte i diskutueshëm. Ky “rregull” bëhet i pranishëm në ligjërim për shkak të nevojës që ndjen gjuha në sistemin e fjalformimeve. Për shkak të natyrës politike, fjalët “agravoj - rëndoj”, “influenca – ndikim”, “kesh – në dorë”, “tajfun – stuhi”, “implementim – zbatim”, “bos – pronar”, “eksperiencë – përvojë”[31] etj, kanë marrë çertifikimin brenda leksikut të gjuhës shqipe, jo vetëm nga shtetarët, por në masë të gjerë.

Duke anashkaluar shtresat e huazuara të fjalëve të përdorura në ligjërime sipas gjuhëve mëmë, të greqishtes, latinishtes, italishtes, frëngjishtes, turqishtes dhe sllavishtes, do të ndalemi kryesisht në huazimet nga gjuha anleze, e cila është dhe objekt i analizës. Mbetjet e këtyre gjuhëve janë të pranishme në gjuhën shqipe. Por, nëse shumë prej tyre po kalojnë në harresë, derisa të bëhën dalje, përdorimi i anglicizmave po njeh rritje.

Hapja e sistemit tonë shoqëror ka bërë që, nëpërmjet mjeteve të shumta të komunikimit, shqiptarët të bien në kontakt me mjedisin anglosakson dhe të huazojnë prej gjuhës së saj fjalë të huaja. Ajo që veçohet në këtë trajtim është fakti që anglicizmat nuk mund të përshtaten lehtë në gjuhën shqipe, veçanërisht në sistemin e lakimit, të drejtshkrimit. Faktor bazë në përdorimin e anglicizmave mbetet prirja e sotme globale, e cila e ka bërë gjuhën angleze një gjuhë ndërkombëtare. Vetë kjo prirje shtron gati si nevojë përdorimin e fjalëve të huaja, të cilat më ose pa dashje e kanë marrë vulën e përdorimit, jo vetëm në gjuhën shqipe, por dhe në gjuhët e tjera. Aq sa mund ta vlerësojmë këtë fenomen si spontan, po aq ka argumente për nevojën e pranisë së tij.

Përdorimi i anglicizmave mund të vlerësohet edhe si një “hobi”, por dhe si një shfaqje delirante, në thelb psikologjike, për shkak të njohjes së gjuhës angleze dhe dëshmimit të saj në opinion. Një dukuri sociale që lidhet me madhështinë, ambjentimin me auditoret dhe pse jo, nënvleftësimin e tyre, duke shfrytëzuar përparësitë që ju jep e drejta e pakufizuar e pushtetit, pa e vrarë mendjen se kanë detyrimin social të paraqiten me leksik të pastër gjuhësor. Për shkak të mungesës së rivalëve në deklarimet e tyre, si në rastin e intervistave, konfererencave për shtyp, komunikimit të drejtëpërdrejtë, ata shfaqen “euridit”[32] në komunikim, ndonjëherë pa qënë e nevojëshme, sepse në të gjitha rastet, provohet se çfarë ata duan të shprehin dhe nuk mund të justifikohen me mungesën e fjalëve në fjalorin kompleks të gjuhës shqipe. Ajo që tërheq vëmendejen në këtë “sëmundje ngjitëse”, është qëndrimi që duhet të mbajnë në rrugë institucionale e shkencore ndaj huazimeve, duke i zbuluar vlerat, “nëpërmjet ballafaqimit të tyre me fjalët e shqipes dhe nëpërmjet vështrimit historik”.[33] Ky koncept duhet të jetë në bazën e polemikave apo debateve të hapura publike, për të nxjerrë vlerat reale në nevojën e pasurimit të gjuhës shqipe.

3.2.Polemika mbi përdorimin e fjalëve të huaja.

Polemika mbi përdorimin e fjalëve të huaja mbetet e hapur. Ka individë që përkrahin tezën se “fjalët e huaja e pasurojnë gjuhën shqipe”[34], ashtu sikundër dhe të tjerë që pretendojnë se, “ato e prishin gjuhën shqipe”[35]. Pretendimi për t’i nxjerrë të gjitha nga përdorimi, për arësyet që parashtruam më lartë, është i pabazuar. Ajo që dallon qëndrimet në këtë çështje, është fakti që ndaj ketyre pretendimeve duhet mbajtur qëndrim shkencor, pa injoruar kushtet dhe situatat në të cilat zhvillohet vetë shoqëria. Tepërimi në përdorimin e fjalëve të huaja, kur ato nuk janë të nevojëshme, është një fenomen që meriton trajtim. Ligjërimin me fjalë të huaja pa kriter, do ta vlerësonim si një presion mbi sistemin mediatik dhe arsimor, me efekte negative. Në mjedisin social ka rëndësi që ato të duken ashtu siç i mendojmë dhe të krijojnë kënaqësinë dhe përparësinë që ka kërkuar vetë individi. Kjo mund të jetë e papranueshme dhe kujton faktin se, jemi akoma nën efektin e ligjësive kalimtare që do të na rezervojnë vend të veçantë në të ardhmen e shoqërisë.

Këto dukuri të pakontrolluara dhe të pa identifikuara me etnicitetin autentik të thelbit dhe përmbajtjes së leksikut të gjuhës shqipe, shpesh shkaktojnë trazime në mjedisin social politik, veçanërisht në sistemin arsimor parashkollor, të mesëm dhe atë universitar, ballë për ballë ligjërimit pedagogjik. Këto dukuri fenomenale nuk kalojnë pa lënë gjurmë në jetën arsimore të shoqërisë. Individë, në përpjekjet e tyre për të zgjeruar njohuritë në fushën linguistike, pasi kanë zaptuar fjalorët dhe kanë gjetur kuptimin e shumë fjalëve të huaja, kanë filluar të besojnë se, kjo punë “nuk është dhe aq gabim”. Me kalimin e kohës, mjaft prej këtyre fjalëve janë bërë pjesë e leksikut të tyre në ligjërim. Ta çojmë më tej këtë lloj arsyetimi.

Është e arësyeshme të bëjmë krahasimin midis gjuhës së udhëheqësve dhe shtetarëve politikë dhe gjuhës së përdorur nga rrethet nitelektuale. Çuditërisht sëmundja “ngjitëse” është më e përhapur tek udhëheqësit politikë, kur në fakt duhet të ndodhte e kundërta, ata duhet të ishin kritik ndaj një fenomeni me karakter social. Polemika në shtypin e shkruar nuk përfaqëson ndonjë dukuri të veçantë, përveç rasteve të debateve televizive të intelektualëve të spikatur, që janë angazhuar në fushën e pasurimit dhe të “modernizimit” të gjuhës shqipe. Nga analiza e publikimeve, ajo që tërheq vëmëndjen është fakti që, ky pasurim duhej të ndodhte vetvetiu në një lloj normaliteti, për të mos prishur harmoninë që ekziston sot në pasurimin e gjuhësh shqipe, mbështetur në fjalorin burimor të saj.

Dukuria merr formë “në rrethana ideologjike të caktuara”[36], të cilat përmbledhin brenda tyre periudha të ndryshme historike pa dallim, përfshi edhe kohën e ndryshimeve demokratike. Për kundër ndërhyrjeve të diktuara, rregullat e ruajtjes dhe pasurimit të gjuhës shqipe janë kodifikuar nga Rilindasit dhe mbeten të gjalla dhe vepruese sot e kësaj dite, duke shtruar si detyrë kombëtare, tradicionale e kulturore për të gjithë studjuesit e gjuhës shqipe. Përpjekjet që bëhen prej tyre në kontekstin e pasurimit, shpesh i janë drejtuar fjalëve të krahinave të Shqipërisë, të cilat për arësye të ndryshme kanë mbetur jashtë Fjalorit të Akademisë së Shkencave të Shqipërisë të vitit 1980[37]. Ky aspekt nuk cënon aspak konstatimin e mësipërm, përkundrazi, e pasuron atë, në të kundërt të pretendimeve se, pasurimi i gjuhës shqipe arrihet edhe nëpërmjet pranimit të detyruar të depërtimit të fjalëve të huaja.

Mbështetur në analizën e problemit, si një diskutim - debat i hapur, ajo që duhet të tërheqë vëmendjen, nuk është fakti se ka apo s’ka me mijra fjalë të çmuara, që i shërbejnë pasurimit të gjuhës shqipe, por fakti që lidhet me zonat rurale dhe vetë urbanizimin në zhvillim, i cili kërkon të përdorë fjalë të reja, fjalë të huaja, duke i dhënë çështjes së pasurimit të gjuhës vlerën “si monedhë”[38]. Ky trajtim, ndoshta pa dashje, është anashkaluar në debatet mediatike, duke ju përmbajtur më shumë idesë së “modernizimit”, se sa vlerave reale që duhet të ketë ky proces i pranuar në kohë.

Por, dalim edhe në një përfundim tjetër: Në debatin mediatik është e nevojëshme të dominojë ideja e pasurimit të shqipes me pasurimin e fjalorëve të shqipes me fjalë të rralla, me fjalë të dala nga përdorimi, edhe pse ato mund të kenë dalë nga qarkullimi rastësisht apo me sponsorizime, me shpresën se, ato “do të përshtaten vetvetiu”[39] në kohë.

Dalim edhe në një problem të dytë: Debati mediatik duhet të marrë hapësira shumë të gjera diskutimi, duke mos ju nënshtruar presioneve në shumë drejtime, të cilat sot ushtrohen për shkaqe ideologjike dhe të ndikimeve të së kaluarës. Ajo që konstatohet mbetet në kufijtë tronditës. Sot gjuha shqipe vazhdon ta realizojë potencialin e vet, kryesisht duke u mbështetur në letërsinë artistike, e cila gjithashtu rezulton me sfera të tkurrura, përballë vetë sistemit mediatik jo shumë të hapur për të.

Tërheq vëmendjen edhe një çështje thelbësore: Një kulturë dhe një gjuhë që i ruan tradicionalisht lidhjet dhe burimin me Rilindjen Kombëtare, nuk mund të punojë, të pasurohet, duke sulmuar tradicionalizmin dhe duke u mbështetur në teknologjinë e shekullit të kaluar. Përvoja dhe mjetet përballuese në këtë debat të hapur mediatik janë të mangëta, në raport me atë çfarë kanë bërë dhe bëjnë rrethet shkencore, veçanërisht në vendet fqinje të mbarsur me nacionalizëm agresiv.

Tërheq vëmendjen një problem thelbësor: Konstatimet e mësipërme, si një varg problemesh të hapura me karakter social dhe kulturor, fatkeqësisht zënë një hapësirë shumë të ngushtë në shtypin e shkruar, duke ja lënë përparësinë prononcimeve në shtypin elektronik. Janë disa autorë të tillë si Sami Matoshi, Mehmet Buçpapaj, Mehmet Elezi, të cilët kanë tentuar të hapin debatin mediatik mbi rishikimin e standardizimit të gjuhës shqipe, të prirur me shumë me mendimin se ka ardhur koha të bëhet një gjë e tillë, pasi ”vetë sistemi komunist nuk e ka lejuar një gjë të tillë më parë”. Pretendimet janë të disa llojëshme dhe shpesh ato marrin ngarkesa ideologjike të kohës.

Në këtë çështje do t’i përmbahemi konstatimit: Opinioni social politik, përballë këtyre ndërhyrjeve të paargumentuara shkencërisht, ka të drejtë të mbetet në pozicionin e tij kritik. Ambjenti shqiptar rekomandon shpesh herë gjëra të çuditëshme në fusha interesante, të cilat nuk janë me përgjegjësi dhe pasoja vetëm indivduale, por dhe më tej. Askush apo shumëkush në këtë çështje nuk shqetësohet, kur shumë gjëra nuk shkojnë për mirë, duke dhënë anën e mbrapshtë të qenies së tyre. Shpesh mbisundon mendimi se, rëndësi ka siç mendon dhe si shprehet “dikusht” dhe jo masa e gjerë. Kjo mënyrë të menduari, ka sjellë tek mbështetësit politikë kënaqësinë e kërkuar. Këto fenomene nuk kalojnë pa lënë gjurmë në mjedisin social. Shkak bëhet trajtimi në rreth të ngushtë i nevojës për një kuptueshmëri më të lartë të fjalëve të përdorura përditë në televizione dhe në ligjërimet e ndryshme mediatike. Përdorimi i terminologjisë së re me fjalë të panjohura më parë, është një vështirësi e pranishme.

Stresi i përballjes me to mbetet i pashmangshëm. Fenomeni i vjetër i lojës me deklarime të politikës jo vetëm nuk mjfton për ta zgjidhur këtë problem, por e vështirëson, acaron dhe shpërbën më shumë opinionin e gjerë. Kjo situatë vështirësie në “deshifrimin” e fjalëve të huaja, ushtron stres tek të gjitha kategoritë e moshave shkollore dhe në masën e gjërë të njerëzve aktiv në politikë dhe biznesin privat, qofshin dhe këta njerëz të thjeshtë me nivel të kufizuar intelektual. Nëse udhëheqësit në ligjërim nuk gjen fjalën e përshtatëshme në gjuhën shqipe, në raport me atë çfarë do të shprehë në opinion, atëherë shtyhet të zgjedhë një fjalë tjetër shprehëse, duke i interesuar efekti i mendimit që ai ka në kokë dhe aspak se në ligjërimin e tij mund të ketë dhe vrejtje. Ta zëvëndësosh një fjalë shqip me një fjalë të huja pse nuk të pëlqen vlera e saj, kjo nuk përben ndonjë mençuri, nuk shfaq as kulturë dhe deformon vetë thelbin e ligjërimit, përballë një opinion të njëhësuar në gjuhën standarde shqipe. Në jo pak raste duket sikur s’ka gjë më të lehtë se t’ia pasurosh leksikun gjuhës standarte shqipe. Ky sistem na lejon të marrim element nga ligjërimet që bëjnë udhëheqësit dhe shtetarët shqiptar në të gjitha momentet politike dhe kohën në dispozicion të tyre, duke vënë në balancë terminologjinë e tyre të zakonëshme dhe të veçantat që dallojnë në përdorimin e fjalëve të gjuhëve të huaja, veçanërisht të huazuara nga gjuha angleze.

Gjuha shqipe ka trashëguar kohë pas kohe ne shekuj “barbarizma” për shkak të pushtimeve të huaja mbi vendin tonë. Periudha e komunizmit trashëgoi dialektizmat, të cilat e pengonin standardizimin e gjuhës shqipe. U desh një kohë e gjatë, një punë shumë e vështirë për të kaluar në standardizimin e gjuhës, e cila në atë kohë u pranua në tërë hapësirën shqiptare, për shkak edhe të përfaqësimit të miratuesve të saj nga nivelet më të larta shkencore shqiptare. Kongresi i Drejtshkrimit nuk i vuri vulën fjalorit të gjuhës shqipe, por e la atë një problem të hapur për rrethet shkencore, duke konstatuar faktin se, gjuha pasurohet në natyrën e vet, mbi bazën e zhvillimit të vetë shoqërisë njerëzore. Në këtë çështje, ndeshemi me një problem të veçantë: Shqetësues sot janë kundërthëniet për ta ndarë gjuhën në dialekte gegë dhe toskë, si gjuhë të pavarura nga njera tjetra. Në thelb, ky qëndrim identifikohet me një separatizëm intelektual të natyrës lokale, i përfaqësuar nga individë, që më së shumti, e bëjnë këtë për ego “politike”.

Në periudhën e komunizmit, për shkak të vendimeve të Kongresit të Drejtëshkrimit, ju dha rëndësi depërtimit të gjuhës letrare, mbi bazën e Fjalorit të Gjuhës Shqipe, me kurse kualifikimi, veçanërisht në sistemin arsimor dhe në administratë dhe u kërkua me përgjegjësi zbatimi i rregullave të drejtëshkrimit. Gradualisht filloi “krehja” ndaj “barbarizmave”, hera herës deri në ekstrem, veçanërisht për zëvëndësimin në çdo rast të fjalëve teknike, duke kërkuar me këmëngulje shqipërimin e tyre. Ky fenomen çoi drejt një puritanizmi gjuhësor, i cili nuk lejoi shmangiet si produkt i zhvillimit të kohës. Megjithatë, edhe në atë kohë, mjaftë fjalë nuk kishin fjalë shqipe zëvëndësuese dhe u pranuan si të tilla në ligjërim.

Në terminologjinë e kohës dhe shëmbullin e pastërtisë së gjuhës, në këtë periudhë dallohen shkrimtarët e mëdhenj, Kadare, Qosje e Agolli e shumë të tjerë, të cilët në letërsinë artistike dhe gjuhësore, eleminuan frazeologjitë pa kuptim, me fjalë të huaja (barbarizmat). Ata vazhdonin të shkruanin me një gjuhë të pastër shqipe dhe kërkonin me insistim për të gjetur në trevat shqiptare fjalët e duhura. Përballë tyre, atëherë dhe më dukshëm në kohën e sotme, pseudointelektualë, pa asnjë lloj argumenti shkencor, të ndikuar nga presione politike dhe krahinore, vazhdojnë të mbledhin dhe të hedhin pa kursim fjalë të huaja dhe dialektizma, për mendimet e tyre në tregun mediatik, si një reklam për “mallin” e tyre të çvlerësuar. Me këtë mënyrë të shprehuri, kjo kategori kanë treguar nënvleftësimin deri në përbuzje të punës që është bërë në hedhjen e bazave të shëndosha të gjuhës shqipe me natyrën e saj të standardizuar e moderne.

Në thelb të analizës sociale e psikologjike, ky fenomen shpreh mediokritetin arsimor dhe kulturor, sepse shtetarë dhe udhëheqës politikë, duke e mbushur ligjërimin e tyre me barbarizma dhe duke përdorur një gjuhë hermetike, si në çdo rast, ata më shumë se sa i drejtohen njerëzve që i ndjekin dhe i dëgjojnë, gazetarëve dhe vartësve të tyre, ata i lëshojnë mesazhe njeri tjetrit, me fjalët e huaja, ndonjëherë pa kuptim. Gjithashtu, fjalët anglosaksone, jo rrallë përcillen me theks vendor. Në aspektin studimor, për shkak të nevojës që dikton koha dhe zhvillimi, ndihet nevoja e ushqimit të gjuhës shqipe me fjalë burimore, të cilat gjenden në të gjitha trevat shqiptare kudo, dhe janë të afta të zëvëndësojnë çdo fjalë të re, që hyn sot në ligjërimin modern shqiptar. Kjo veçori e gjuhës shqipe, ka shumë arësye të funksionojë kështu, për shkak të vjetërsisë së saj, e cila nuk është objekt i këtij studimi. Koncepti bazë i këtij konstatimi me efekte sociale, e shfaq gjuhën shqipe si një “thes” të madh, që furnizohet vazhdimisht nga populli. Kjo shtron detyrën shkencëtarëve në fushën e gjuhës dhe trupit pedagogjik shqiptar, t’i drejtohen këtij “thesi” duke ndërtuar neologjizmat e nevojëshme për pasurimin e gjuhës, përballë vështirësive objektive që krijohen në rrugën e zhvillimit të shoqërisë.

Individë në të gjitha fushat, rezultojnë që t’i përdorin shumë lëhtë si luks fjalët e huaja, kur ata vetë kanë plotë mangësi në njohjen dhe përdorimin e gjuhës amtare. Ky kontakt mban përgjithësisht vulën e detyrimit dhe jo të nevojës. Kjo e gjen shprehjen e vet në kushtet e përdorimit të artit të imponimit nga individë që kanë komunikime masive, ose të shumta me të tjerët. Në këtë kontekst, duhet pranuar se, përdorimi i fjalëve dhe termave të huaja shfaq një natyrë imponuese mbi të tjerët në ligjërim, duke na sjellë në vëmendje praninë e një fenomeni social, deri në masakrim të gjuhës dhe ligjërimit, që kërkon rrugëzgjidhjet e tij.

3.3.Anglicizmat brenda kategorive filozofike, qëllimi i përdorimit.

Gjuha angleze, si gjuhë e paracaktuar në komunikimin e karakterit ndërkombëtar merr përparësinë e përdorimit të saj në planin politik e diplomatik, pse jo dhe në fushat e tjera, duke dhënë efekte ndikimi mbi gjuhët e tjera, të cilat pranojnë për shkak të terminologjisë shkencore me efekte unifikimi. Përdorimi i standardeve botërore të mbështetura mbi gjuhën angleze është një shtysë interesante me efekte unifikimi.

A duhet të pranohen këto fjalë të huazuara brenda fjalorit të gjuhës shqipe? Raportet midis tradicionalizmit dhe ndikimeve janë një objekt i fortë diskutimi që e bën çështjen e gjuhës shqipe të diskutueshme në planin kombëtar. Duke qënë përpara një debati të hapur dhe të diskutueshëm mbi të drejtën e pranimit të depërtimit të fjalëve të huaja në gjuhën shqipe, duke sulmuar disa norma leksikore që kanë të bëjnë me dialektizmat, duke synuar modernizimin e gjuhës shqipe, deri në sulmin ndaj standardit të saj, qëllimisht po lihen jashtë ligjërimit politik shumë fjalë të bukura dhe në thelb të qëlluara, për qëllimin në përdorimin e tyre. Nëse do të përdoreshin të tilla, ato do të ishin shumë të drejtëpërdrejta në kuptimin e tyre nga opinion i gjerë, dhe në të kundërt, zëvëndësimi i tyre është një “kurth” për të mos kuptuar atë çfarë në të vërtetë do të përcillte në opinion ligjërimi me fjalët shqip.

Në këtë kontekst nuk do të ishte me vend të pranohej varfëria e gjuhës shqipe nga shumë fjalë të bukura që do të ishin shumë të pranueshme në ligjërimet politike dhe duke kufizuar në maksimum përdorimin e fjalëve të huaja, ndonjëherë çoroditëse për opinionin e gjerë. Ky varfërim në thelb, shfaqet në natyrën e atyre individëve, të cilët nuk pajtohen në çdo rast me gjuhën shqipe, për shkak se janë njohës të shumë gjuhëve të tjera të huaja. Kjo shfaqet edhe si dhunti e njerrëzve, të cilët e kanë të deklaruar në CV e tyre numrin e gjuhëve që flasin. Në një farë mënyre, të gjithë ata që nuk pajtohen me standardizimin e gjuhës shqipe të vitit 1972[40], bëhen mbështetës të konceptit që, anglicizmat dhe fjalët e huja tani janë në modë dhe ska asgjë të keqe në përdorimin e tyre. Nga studimi i fjalorit të anglicizmave, të veçuar në ligjërimet e publikuara zyrtare dhe mediatike, evidencohen disa kategorizime të fjalëve të huaja, të cilat më të spikatura janë në fushën e filozofisë politike dhe më pak në planin social dhe atë të ekonomisë.

Depërtimi në ligjërimin në veprimtaritë politike. Nuk mjafton vetëm fakti që terminologjia në ligjërim ndikohet apo dominohet nga anglicizmat, por çfarë efektesh ka ky fenomen në fushën politike, kur në gjuhësi ka politika të caktuara me vlera kombëtare, zbatimi i të cilave pasohet drejt ruajtjes dhe zhvillimit të gjuhës së standardizuar.  Në këtë aspekt, është e nevojëshme të ketë një rishikim të detyrueshëm dhe të plotë të politikave gjuhësore, kundrejt ndikimit brenda saj të fjalëve të gjuhëve të huaja, vaçanërisht të anglicizmave.

Nga studimi i fjalorit të veçuar në fjalët e gjuhës angleze, vërehet se janë të përdorura me tepërim fjalët e huaja në ligjërimin me natyrë politike. Nga tabela shpjeguese nr. 1, në 243[41] raste janë përdorur terma politikë, duke dhënë një diferencë të ndjeshme në raport me termat e karakterit ekonomik dhe social. Edhe pse natyra e dy ligjëruesve të veçuar në këtë studim është në fushën e politikës, kjo nuk është arësye bindëse në kontekstin e përgjithëshëm të studimit. Shkak kryesor mbetet ngadalësimi deri qëndrimi në vend në këtë lloj rishikimi, sepse ato mbeten të orientuara drejt pastrimit dhe higjenizimit të gjuhës shqipe, një koncept me baza ideologjike nga e kaluara, tashmë i diskretituar. Sido që të motivohen këto tendenca, gjuha shqipe në thelb me këtë metodologji nuk pasuron asgjë brenda saj.

Depërtimi në ligjërimin në veprimtaritë ekonomike. Si dukurie leksikut me terminologji ekonomike është vetë jeta e përditëshme e miliona përdoruesve të gjuhës shqipe, veçanërisht e brezit të ri, të cilët përballen me manualet e përdorimit dhe mallrat e konsumit, por që shumë prej tyre edhe pse i përdorin fjalët e huaja, nuk ua njohin ekzistencën dhe vetë nevojën e përdorimit, pa përmenrur këtu ligjërimin marramendës të reklamave televizive të cilat marrin përsipër rolin parësor në këtë fushë.

Në fushën e teknologjisë së konsumit, gjuhës shqipe i duhet të përballet me anglishten, si një gjuhë globaliste, e cila është bërë masive në përdorim në mjedisin shqiptar. Për fat të keq, gjuhës shqipe i mungon mekanizmi i duhur gjuhësor për komunikim të natyrshëm me këtë kërkesë globale, duke mos qënë në gjendje të përballojë presionin leksikor të anglicizmave. Pra, mungon teknologjia gjuhësore për të përballur anglishten teknologjike. Fjalë të rralla të huaja që kanë filluar të përdoren në ligjërim në fushën ekonomike janë vënë përballë përdorimit masiv të fjalëve shqip në opinionin e zonave rurale. Nevoja e urbanizimit masiv të mjaftë fenomeneve që kanë hyrë në sistemin tonë ekonomik në zhvillim, ka bërë të pranishme shumë fjalë të huaja, por ballafaqimi na sjell diçka tjetër.

Nga studimi që i bëjmë fjalorit të veçuar në ligjërim, gjithësesi gjenden fjalë në gjuhën shqipë për t’i përdorur ato. P.sh. fjalën në gjuhën angleze, “obligime-t” (detyrime-t), “moratoriumin” (ndalim qarkullimi), “aseteve” (të mirave materiale), “donator-ët” (kontribues-ve/dhurues-ve)[42], nuk kanë arësye të përdoren, kur mjaft mirë mund të jenë të zëvëndësuara me fjalët shqip, shumë të kuptueshme për çfarë ato duhet të shprehin.

Mendimet që ushqejnë ende mjaftë sudjues për pasurimin e gjuhës, nuk kanë të bëjnë me mistifikimin e fjalës në gjuhën shqipe, as më vjetërsinë apo prejardhjen e saj të herëshme. Kjo nuk ka nëvojë të tirret kaq gjatë, kur thjeshtë mund të thuhet se, për të mos përdorur fjalët e huja, mjafton t’i drejtohemi fjalorit të gjuhës shqipe dhe kjo zgjidhet kur ky fjalor na jep përgjigjen e thjeshte: flisni shqip. Nuk ka asnjë arësye të futemi në një debat shterpë dhe të shkaktojmë vetë çvlerësimin e fjalorit tonë shqip. Për këtë arësye, detyra e individëve, institucioneve që kujdesen për pastërtinë e gjuhës shqipe, atyre u duhet vetëm të shqipërojnë rastet kur për shkaqe të vërshimit të termave ekonomik, gjuha shqipe në ligjërime fillon e pëson deformime. Kontributi në këtë çështje nuk është vetëm etik, profesional, por në radhë të parë moral, për t’i shërbyer “monedhës” fjalë”[43], asaj që në gjuhën shqipe quhet përsëri shqip.

Depërtimi në ligjërimin në veprimtaritë me karakter social. Kur dëgjon politikanët apo të rinjtë të thonë bëje “save”, bëje “reboot”, “bojkot”, “trasparencë”, bëje “doënload”, bëje “setup”, “maxhorancë”, bëje “delete”, gjuhëtarit të gjuhës shqipe mund t’i kujtohen togje fjalësh në shqip të tipit, bëj “derman”, bëhu “mukajet”; në të dy rastet, sistemi reagon ndaj kësaj ofensive trullosëse nëpërmjet rastësisë, meqë anglicizmat, sikurse orientalizmat dikur, nuk integrohen dot vetvetiu dhe natyrshëm në sistemin morfologjik të gjuës shqipe. Në veçimin që i është bërë disa fjalëve të huaja në fjalorin e përbashkët në fund të këtij studimi, po marrim si shembull disa fjalë si, “inovacion-it” (përparimin), “represioni” (shtypja me dhunë),sharlatanë-t” (mashtues-e), “koshiencën” (ndërgjegjen)[44], të cilat me përmbajtjen e tyre në shqip, nuk paraqedsin asnjë vështirësi në përdorim. Ato janë lehtësisht të identifikuara dhe nuk kanë aspak nevojë të adoptohen me fjalë të huaja. Atëherë, çfarë i shtyn njerëzit t’i përdorin ato pa limit? Ligjërimi i tyre nuk do të kishte asnjë mangësi, nëse do të shprehej pastër pa këto fjalë të huaja. Është dëshirë kjo për të zëvëndësuar një fjalë që nuk i pëlqen dikujt ta përdorë, apo diçka tjëtër?

Dëshirat i identifikojmë, i marrim dhe i adoptojmë, të shprehura me këtë mënyrë veprimi, ndonjëherë duke u ndërruar kuptimin fjalëve, ndonjë herë tjetër evidentimin, por dëshirat nxjerrin në dritë atë çfarë i shtyn ligjëruesit të zgjedhin pikërisht këto fjalë të huaja dhe jo fjalët e drejtëpërdrejta shqipe. Aq i avancuar shfaqet ky fenomen ndonjeherë sa, na duket se kemi të bëjmë me “nismëtarë” të pasurimit të gjuhës shqipe. Nga krahasueshmëria dhe me shtetarë të tjerë, duket sikur janë vënë në garë kush e kush të përmendë sa më shumë fjalë të huaja. Nuk mund të jetë e pranueshme të zëvëndësosh një fjalë shqip me një fjalë të huaj, vetëm e vetëm se ndoshta ajo si pëlqen ligjëruesit.

Problemi mbetet në vëmendjen e opinionit vetëm atëherë kur pëhet publik. Mungesa e hapësirës së debatit në këtë çështje, ka rritur hapësirën e përdorimit të anglicizmave dhe fjalëve të huaja në përgjithësi. Në këtë çështje të parët duhet të jenë gjuhëtarët. Fenomeni është i shjeguar shkencërisht. Përshtatëshmëria morfologjike në sistem nuk sjell asnjë vështirësi përdorimi.

Tabela : Përdorimi i anglicizmave sipas kategorive politike, ekonomike e sociale.

Anglicizmat, përkthimi

Shuma

Komenti

Fjalpërdorim politik

1.

“trasparencë”

80

Në fjalpërdorimin si fenomen politik kjo

2.

“maxhorancë”

56

kategori zë vendin e pare me rreth 50 per

3.

lidershipi (udhëheqja)

37

qind të anglicizmave

4.

koalicion (bashkim palësh)

70

243 raste

Fjalpërdorim ekonomik

1.

obligime (detyrime)

16

Në fjalpërdorimin si fenomen ekonomik kjo

2.

moratoriumin (ndalim qarkull.)

5

kategori zë vendin e dytë me rreth 43 per

3.

aseteve (të mirave materiale)

25

qind të anglicizmave

4.

donatorë (kontribues/dhurues)

33

79 raste

Fjalpërdorim social

1.

inovacionit (përparimin)

4

Në fjalpërdorimin si fenomen sociale kjo

2.

represioni (shtypja me dhunë)

17

kategori zë vendin e dytë me rreth 17 per

3.

sharlatanë (mashtuese)

5

qind të anglicizmave

4

koshiencën (ndërgjegjen)

11

37 raste

Shënim: Përqindjet e dhëna në tabelë nuk kanë të bëjnë me numrin e rasteve të përdoruara të fjalëve në gjuhën angleze, pasi janë marrë vetëm nga 4 shëmbuj prej fjalorit të nxjerrë nga materialet e ligjërimeve me 46 fjalët më të përdorura.

Shëmbujt e mësipërm janë bindës. Leksiku i shqipes është ai sistem i gjuhës, ku më mirë pasqyrohet ideologjia sunduese e kohës, momentit, apo ajo duhet të jetë vërtet një sistem i standardizuar, ashtu siç përcaktohet shkencërisht. Përvoja jonë në historinë e ruajtjes dhe pasurimit të gjuhës shqipe është e herëshme. P. sh. Në depërtimin e fjalëve të huaja në sistemin e sigurisë, në vitin 1932 dhe 1933, në Tiranë janë botuar dy fjalorë të emërtuar: “Terminellogji ushtarake” (shqip – shpjegues - italisht dhe italisht - shqip) me 700 terma dhe “Manual bisedimi me lëndë ushtarake” (shqip – italisht - jugosllavisht)[45] me 1350 fjalë e shprehje. Gjithashtu në rregulloret dhe botimet ushtarake bashkëngjiteshin edhe lista termash ushtarakë. Në periudhën 1939 - 1944 në terminologjinë ushtarake u futën edhe terma të huaj, sidomos italianizma, që kanë të bëjnë me administratën, organizimin, teknikën, armatimin, detarinë etj. Pse të mos realizohet një ndërmarrje e tillë edhe sot në fushat e ndryshme të depërtimit të fjalëve të huaja?

Në planin social, nuk ka asnjë arësye që ta vlerësojmë këtë dukuri vetëm me faktin e zëvëndësimit, as me detyrën e “rojtarit” të pastërtisë së gjuhës shqipe. Ajo lidhet me përgjigjen për pyetjen e shtruar më lartë, duke u dhënë “nxënësve në shkolla tekste me terminologji të përditësuar, të njësuar dhe të orientuar drejt funksionalitetit, të investojmë për të themeluar një fjalor institucional anglisht – shqip”[46], gjithnjë të drejtëpërdrejtë, për ta përdorur si ndërfaqe të leksikut shqip, përballë nevojave që shtron globalizmi.

Të shpresosh vetëm tek zëvëndësimi apo argumenti në pasurinë e gjuhës shqipe, është njëra anë e problemit. Kjo është çështje me karakter të përgjithëshëm. Ajo ndjen nevojën e sistemit në gjuhën shqipe, të higjenizimit të njëhësuar, të koordinuar, tek individë, në sistem kompjuterik, në sistem arsimor, të mbështetur pse jo në ligjet shqiptare, të detyreshme për t’u zbatuar, jashtë spontanitetit dhe brenda normave të detyrimit. “Shkelësit” nuk mund të dënohen, as nuk mund të zëvëndësohen, por ata mund të korrigjohen, kur problemi është bërë çështje e debatit të hapur mediatik në opinionin e gjerë. Kjo mënyrë sjell nevojën e riformatimit të strategjisë së ndërhyrjes në leksikun e gjuhës shqipe, duke i dhënë përparësi parandalimit përkundrejt higjienizimit, dezinfektimit dhe teknikave të tjera detyruese.

Në përfundim: Fjala dhe Shkrimi kanë disiplinën dhe rregullat e veta[47]. Jo në pak raste, grupe të caktuara interesi kanë hedhur në treg skema jo logjike, të mbarsura me ide të një “prostitucioni” intelektual. E thënë shkurt, në rastin e analizës mbi depërtimin e fjalëve të huaja, avancimi është bërë i ditur brenda vetë leksikut të gjuhës shqipe. Përfaqësuesit më tipikë shfaqen disa intelektualë të njohur në publicistikën shqiptare, të cilët janë të prirur pas një “identiteti të Ri dhe Civilizimi të Kërkuar”[48], të orientuar drejt kërkimit të një rregulli të ri në Kodin kolektiv të komunikimit (gjuhën), me bazë ndërhyrjen në leksikun e gjuhës shqipe, përfshi këtu dhe pranimin e huazimeve nga gjuhët e huaja.

Çdo sjellje apo qëndrim është shprehje e emancipimit të kulturës, por në guackën e formimit të identitetit kulturor për të ligjëruar me të tjerët, individi fillimisht trashëgon dhe pastaj zgjedh, duke u përpjekur në vazhdimësi të japë kontribute për modelin e jetës. Ky model pranon edhe “modelin e zhvillimit të gjuhës”. Konstatimi ka bazën e vet logjike. Marrja e njësive terminologjike nga gjuhët e tjera nuk është tragjike për një gjuhë. E dëmshme është sidomos marrja e fjalëve dhe shprehjeve pa arsye, të cilat janë të mjaftueshme në fjalorët e përditshëm, apo mund të zëvendësohen  me fjalë të moçme të shqipes, duke ju dhënë atyre kuptime bashkëkohore. Fjalformimet e reja në gjuhën shqipe realisht janë të pranishme.

Zërat që dalin prej inteligjencies për të shpëtuar atë që rrezikohet (gjithmonë sipas tyre), menjëherë do të amplifikohen nga të tjerë, dhe pa dashur rreziqet shtohen më shumë. Çfarë i detyron këta individë të nisin sulmin e shkatërrimit?! Edhe kjo mund të jetë diçka psikologjike apo dhe më tej. Si psikozë, si madhështi deliri dhe paranojë politike, të tilla dukuri po shfaqin pastër krizën dhe konfliktin, standartin e munguar për një normalitet politik, që nuk ka asgjë të përbashkët me deklarimet e mësipërme, por që e zbeh në fillesë qëllimin politik dhe kombëtar të ligjërimit me opinionin shqiptar.

Do të ishte i pamotivuar guximi për ta ndryshuar apo keqpërdorur atë, që brezat kanë fiksuar të drejtë dhe të vërtetë, në përballimin e përplasjeve historike dhe trashëgimnisë së shkuar. Kjo tendencë vetëm se, po synojmë integrimin dhe po përvijojmë ekzistencën e një kohe, të cilësuar “situatë postmoderne dhe demokratike”[49]. A ka harmoni midis të shkuarës dhe tendecës reale të zhvillimit? Frymëzimi dhe konceptimi i kësaj harmonie, në raste të tilla është më shumë se sa përfytyrimi i një individi, i cili nuk është gjithmonë (në çdo kohë) i vetëdijshëm dhe i angazhuar me gjëndjen e tij institucionale dhe atë shpirtërore.

Të nxitur nga imagjinata aktive dhe reflektimi i njerëzve përballë, qofshin këta gazetarë apo grupe interesi, përfytyrimi ndodh i diferencuar (ndonjëherë i kundërt, i panjohur) dhe në individë të veçantë politikë me pamje e larmi forme, përdorin anglicizmat në përpjekje për ta bërë të padukshmen në të dukshme dhe të pranishme për të gjithë. Diskutimi i këtij diferencimi do të kërkonte një debat të plotë, ku në fakt edhe pse ka munguar, pothuajse në të gjitha rastet është pranuar “pa debat dhe paqësisht”.

Kjo ka dëmtuar disiplinën e skemës së ligjërimit shqip, dhe duke i dhënë pamje apo tendencë jo të pëlqyeshme njëanëshmërisë së trajtimit të drejtë gjuhësor të vetë ligjërimit. Ky fenomen shfaqet në natyrën e tij psikologjike. Gjuha gjithnjë në mënyrë të njëkohëshme reflekton dhe ndërton situatën apo kontekstin në të cilën përdoret. Modelet dhe përmbajtja leksike e ligjërimit “shpjegojnë”[50] lidhur me standardet e grupit, arësyet përse fjalët kanë kuptime të ndryshme në situata të ndryshme, të cilat bëjnë dhe ushqejnë aftësinë e tyre për t’u rritur më tepër.

Kritika është e nevojshme, veçanërisht kur e përmirëson imazhin e fjalës, qartëson pjesë të veçanta të saj dhe realizon përpjekje në arritjen e standarteve të ligjërimit të një mendimi me argument e të dobishëm. Kur krijimtaria konvertohet edhe si një nevojë imediate dhe e ngutëshme për ndryshim apo ridimensionim të personalitetit të vet, qofshin këto edhe ndërhyrjet në leksikun e gjuhës shqipe, ajo duhet të rrezatoj nivel të lartë intelekti, shkallë të vlerësuar përgjegjësie dhe paraqitje të pëlqyeshme në shtresat e ndryshme sociale. Nga analiza psikologjike e fenomenit, ku nuk bëjnë dallim mjaftë të tillë, duhet të pranohet se, mentaliteti i vjetër nga i cili kanë pikën e nisjes, është faktori nxitës për këtë lloj modernizmi. Ndonjëherë, vëçanërisht në intervistat e shkurtra të drejtëpërdrejta, përdorimi i këtyre fjalëve ka shkaktuar situata qesharake dhe humori.

Në thelbin e këtij “modernizmi”[51] shpesh dallohet mungesa e seriozitetit, inferioriteti social, mungesa e kulturës, pasiguria në vetevete, interpretimi mediokër i rolit të intelektualit dhe i problemit, duke e mbuluar tërë këtë paraqitje me fjalpërdorimin e pavend. Kjo situatë ka shkaktuar reagime, veçanërisht nga gazetarët, të cilët janë ndjerë të nënvleftësuar. Përdorimi i fjalëve të huaja ka evidencuar edhe një çështje tjetër të karakterit psikologjik. Sa herë që udhëheqë shqiptarë nuk e kanë të qartë se çfarë duan të thonë përpara opinionit në të gjitha rastet ku ndodhen në kohë, ndërtojnë ligjërime të pakuptimta, ndonjëherë të çoroditura, ku çuditërisht dalin në skenë anglicizmat dhe fjalë të tjera të huaja. Është e rëndësishme që të vihet në dukje gjithashtu se, shpesh gjuhët sociale nuk janë “ta pastra”, por më saktë, njerëzit i përzjejnë (hibridizojnë) ato në mënyrë komplekse për qëllime specifike[52]. Kjo është natyra e ligjërimit të udhëheqësve politikë shqiptarë, përdorimi i fjalëve të huaja prej të cilëve bëhet po për qëllime specifike.

Shpesh ndihet nevoja e trajtimit të situatës në fushën e gjuhësisë. Është një nga nismat më serioze dhe një përgjegjësi që merr përsipër një redaksi gazete për të hapur një debat të tillë, kur në fakt këtë duhet ta bënte dhe të mbahej « pishtari ndezur » nga dikush tjetër. Por kjo nuk ka dhe shumë rëndësi, pasi gjithësesi, kjo do të mbetej çështje ndjenje dhe identiteti, ku sot nuk është e vështirë t’i dallosh nga udhëheqësit politikë e deri «tek fusha e druve, ku hajudutët ndajnë paratë». Kur e lavdëruan mjeshtrin e madh Mikelanxhelon për madhështinë e statujës së Davidit, ai me thjeshtësi u përgjigj me modesti: “Unë nukë bërë gjë tjetër, veçse i hoqa mermerit pjesët e tepërta”.

Qëllimi i analizës së ligjërimit, vëçanërisht në përdorimin e fjalve të huaja, është që të bëjë “të çuditëshme”[53] edhe ligjërimet apo anglicizmat midis tyre me të cilat jemi të familjarizuar. Zërat që dalin prej inteligjencies për të shpëtuar atë që rrezikohet, nuk ka arësye të kundërshtohen nga të tjerë, që pa dashur i shtojnë më shumë rreziqet e pasojave të huazimeve. Brenda kërkesave për zhvillim dhe kundërshtimeve qëndrojnë ide progresiste, të cilat duhet të zënë vend në vetë natyrën e zhvillimit të shqërisë, në ligjërimin e politikanit, intelektualit, të fermerit, biznesmenit dhe njeriut të thjeshtë, të cilët duhet të mendojnë dhe shprehen shqip, larg tepërimeve të nevojave që ka leksiku në zhvillim.

PËRFUNDIME

  • Mendimi i përbashkët në respektimin e ligjësive të pranuar në fushën e gjuhësisë e ka të nevojshme të nxisë mendimin përparimtar. Errësimi i kufijve të dijes në raport me të kaluarën, të tanishmen dhe shikimi me mençuri drejt të ardhmes, nuk pranon shpërdorimin e sistemit të vlerave të arritura me kontribut intelektual e njerëzor.
  • Gjuha është një sistem, sipas të cilit nuk lejohet të luhet me të sipas bindjeve apo koncepteve individuale, qofshin këta njerëz të ditur me pozita shoqërore dhe politike, ashtu dhe për njerëzit e thjeshtë.
  • Pastërtia e gjuhës shqipe është element cilësor në ruajtjen dhe pasurimin e vlerave të identitetit kombëtar. Në thelbin etimologjik dhe etnik, ajo nuk ka nevojë për llustrim. Të heqim ngarkesën e tepërt në ndërhyrjet dhe fenomenet deformuese, drejt karakterit përgjithësues të modernizimit të saj.
  • Standardizimi i gjuhës shqipe është mesazh i vlerësuar shkencërisht si nevojë jetike, mbijetese dhe zhvillimi për një komb të kulturuar në rrugën e tij të përparimit.
  • Qëndrimi kritik ndaj institucioneve dhe personaliteteve, të cilët kalojnë në heshtje problemet mbi pastërtinë së gjuhës, është i dukshëm. Ato ndihen të drejtpërdrejta dhe të tërthorta.
  • Në përdorimin e anglicizmave dhe fjalëve të huaja dallohet mungesa e seriozitetit, inferioriteti social, mungesa e kulturës, pasiguria, interpretimi mediokër i rolit të intelektualit, krahinizmi, duke e mbuluar paraqitjen në publik me fjalpërdorim të pavend.
  • Fjalët e huaja, veçanërisht anglicizmat, janë një dëshirë dhe detyrim i niveleve politike dhe akademike në ligjërim, bazuar në literaturën dhe informacionin  shkencor të mjaftueshëm për kuptimin e saktë të shprehjes përballë nevojave të zhvillimit.
  • Përdorimi i terminologjisë së re me fjalë të panjohura, është një vështirësi e pranishme me karakter social dhe psikologjik, që shkakton probleme serioze, në kufijtë e debatit të hapur shkencor dhe mediatik.
  • Përdorimi i anglicizmave dhe fjalëve të huaja nga shtetarët dhe udhëheqësit shqiptar në ligjërim mund të vlerësohet si një “hobi”, por dhe si shfaqje delirante, në thelb psikologjike, për shkak përparësisë në njohjen e gjuhëve të huaja.
  • Fenomeni social lidhet me madhështinë, ambjentimin me auditoret dhe pse jo, nënvleftësimin e tyre, mbështetur në përparësitë e pakufizuara të pushtetit. Kjo është e papranueshme.
  • Debati shkencor dhe mediatik duhet të marrë hapësira të gjera diskutimi, duke mos ju nënshtruar presioneve për shkaqe ideologjike dhe ndikimeve të së kaluarës. Sot gjuha shqipe realizon potencialin e saj, duke u mbështetur në letërsinë artistike me sfera të tkurrura, përballë sistemit mediatik jo shumë të hapur për të.
  • Në thelb, përdorimi i anglicizmave dhe fjalëve të huaja vend e pa vend shpreh mediokritetin arsimor dhe kulturor. Ngarkesat e ligjërimeve me barbarizma, duke përdorur gjuhën hermetike, kthehen në mesazhe politike reciproke, ndonjëherë pa kuptim.
  • Përdorimi i anglicizmave dhe fjalëve të huaja nga udhëheqësit politikë dhe shtetarët, shpesh rezulton si luks përballë mangësive që shfaqin në njohjen dhe përdorimin e gjuhës amtare. Ky kontakt mban vulën e detyrimit dhe jo të nevojës, në kushtet e përdorimit të artit të imponimit për t’i vënë të tjerët në vështirësi.
  • Aktrimi para opinionit me fjalë të huaja, i ka lejuar shtetarët të shfaqen “modernë” dhe “njerëz të kohës”. Analiza psikologjike nxjerr në dritë mentalitete të vjetra, si faktorë nxitës drejt këtij “modernizmi”.
  • Në thelbin e analizës në fjalpërdorimin e huaj dallohet mungesa e seriozitetit, inferioriteti social, mungesa e kulturës, pasiguria në vetevete, interpretimi mediokër i rolit të intelektualit dhe problemeve. Opinioni dhe gazetarët shpesh ndihen të nënvleftësuar.
  • Përdorimi i fjalëve të huaja shfaq dukuri psikologjike të kapërcimit të kufizave, duke shpërbërë thelbin e ligjërimeve me fjali të pakuptimta, ndonjëherë të çoroditura, të cilat rëndojnë mbi personalitetin publik të udhëheqësve dhe shtetarëve.
  • Anglicizmat, sipas rrugës së huazimit, përmbajtjes, vlerës dhe origjinës së tyre ndihen të nevojëshme përballë kërkesave në rritje të zhvillimit të shoqërisë. Tepërimi ndaj tyre është çështje individuale që ska të bëjë me pranimin e nje fenomeni të ri social.

Referencat

  1. Literaturë

1. Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni IV, “Hyrje në Analizë e Ligjërimit”, Llojet e Ligjërimit,  Tiranë 2011, f. 1.

2. Capajev Gjokutaj, Direktiva të reja për standardin e gjuhës shqipe. Tiranë, 22 dhjetor 2010.

3. Sazan  Goliku, botim medistik i publikuar në përmbledhjen nr. 7, “Mediat Shqiptare”, botim i vitit 2000, f. 87.

4. Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë, paragrafi nr. 14, neni nr. 59, gërma “g”, Mbi ruajtjen e vlerave të trashëgimnisë kulturore dhe të gjuhës shqipe. Tiranë, 1998.

5. Botim: “Drejtshkrimi i gjuhës shqipe”, Tiranë 1973, parime të përgjithëshme, f. 35

6. Po aty, Kreu III, paragrafi 37, f. 104.

7. Sazan  Goliku, botim medistik i publikuar në përmbledhjen nr. 7, “Mediat Shqiptare”, botim i vitit 2000, f. 89.

8. Besnik Dizdari, President i Shoqatës Shqiptare të Shtypit Sportiv, Përmbledhje “Mediat shqiptare”, Tiranë, botim viti 2000. F. 93.

9. Besnik Dizdari,, po aty. F. 95.

10. Mehmet Elezi, emisioni “Shqip” në kanalin televiziv Top Chanale, Tiranë 2010

11. Bashkim Abazi, Sprovë filozofike, “Ironia e Sokratit”, Botim “Leart”, Tiranë 2009, f. 31.

12. Prof. Dr. Emil Lafe, Kryeredaktor i revistës “Gjuha Jonë” dhe zevendëskryetar i shoqatës “Miqtë e gjuhës shqipe”, “Shpërfytyrimi i të folurit shqip”, artikull publicistik në Media Shqiptare, prill 1999, f. 99

13. Prof. Dr. Emil Lafe,, po aty, f. 100

14. Prof. Dr. Sali Berisha, Ligjërimi në mbledhjen e Asamblesë Kombëtare të Partisë Demokratike, Tiranë, 2011.

15. Prof. Dr. Emil Lafe, Kryeredaktor i revistës “Gjuha Jonë” dhe zevendëskryetar i shoqatës “Miqtë e gjuhës shqipe”, “Shpërfytyrimi i të folurit shqip”, artikull publicistik në Media Shqiptare, prill 1999, f. 100.

16. Prof. Dr. Emil Lafe,, po aty, f. 100

17. Prof. Dr. Emil Lafe,, po aty, f. 101

18. Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni X, Gjuhët Sociale, Leksiku”, ritanë 2011, f. 4

19. Capajev Gjokutaj, Leksioni X, po aty.

20. Capajev Gjokutaj, Direktiva të reja për standardin e gjuhës shqipe. Tiranë, 22 dhjetor 2010.

21. Genciana Egro Leksion, “Analize Ligjërimi”, Universiteti Europian, Tiranë 2010, faqe 7.

22. Prof. Dr. Sali Berisha, Ligjërime të ndryshme, e përdorush shpesh herë, 2010 dhe 2011..

23. Edi Rama, kryetar I PS, Ligjërime, të ndryshme, e përdorur shopesh herë, 2010 – 2011.

  1. Kongresi i Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe u hap në Tiranë20 nëntor të vitit 1972. Aty morën pjesë 87 delegatë nga Shqipëria dhe nga shqiptarët e Kosovës, Maqedonisë e Malit të Zi, si dhe nga arbëreshët e Italisë. Qëllimi i Kongresit ishte të përcaktonte parimet dhe drejtimet kryesore të hartimit të drejtshkrimit, për të pasur një gjuhë letrare të njësuar.
  2. Studime filologjike, volumi 38, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë (Akademia e Shkencave e RPS të Shqipërisë), Universiteti Shtetëror i Tiranës. Instituti i Historisë dhe Gjuhësisë, botim I SHB “Naim Frashëri”, Tiranë 1984, f. 196.
  3. Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni IV, “Hyrje në Analizën e Ligjërimit”, Llojet e Ligjërimit”, f. 5.

27. Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni X, “Hyrje në Analizën e Ligjërimit”, Gjuhët Sociale, Leksiku, f. 1.

28. Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni X, “Hyrje në Analizën e Ligjërimit”, Gjuhët Sociale, Leksiku, f. 3.

29. Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni X, po aty, f. 3.

30. Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni X, po aty, f. 4.

31. Sali Berisha, Edi Rama, fjalime të shkruara dhe të folura gjatë vitit 2007-2010, fjalori me fjalë të huaja, i përmbledhur në fund të studimit.

32. Prof. Dr. Emil Lafe, Shpërfytyrimi i të folurit shqip, Botim, “Mediat shqiptare”, Tiranë 199, f. 101.

33. Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni X, “Hyrje në Analizën e Ligjërimit”, Gjuhët Sociale, Leksiku, Tiranë 2011, f. 8.

34. Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni X, “Hyrje në Analizën e Ligjërimit”, Gjuhët Sociale, Leksiku, Tiranë 2011, f. 8.

35. Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni X, po aty, f. 8.

36.

37. Ardian Veliu, Gazeta Shqip, Tiranë 2009

38. Akademia e Shkencave të R. S. të Shqipërisë, Fjalori i Gjuhës Shqipe (përmbledhje) Tiranë 1980.

39. Ardian Veliu, Po aty, Gazeta Shqip, Tiranë 2009

40. Ardian Veliu, Po aty, Gazeta Shqip, Tiranë 2009

41.

42. Viti i Kongresit të Drejtëshkrimit, Tiranë 1972.

43. Tabela nr. 1, bashkëngjutur këtij studimi në faqen 34.

44. Sali Berisha, Edi Rama, Ligjerimet në sistemin mediatik, Tiranë 2007-2010.

45. Ardian Vehbiu, Gazeta Shqiptare, Tiranë 2009.

46. Sali Berisha, Edi Rama, Ligjërimet në sistemin mediatik, Tiranë 2007-2010.

47.

48. Kadri Fusha, Botim, Artikull “Arti shpirtëror i daverellexhinjve”, Tiranë, Gazeta “Tema”, më 09 janar 2008.

49. Ardian Vehbiu, Gazeta Shqiptare, Tiranë 2009.

50. Bashkim Abazi, Sprovë Filozofike, “Urtësia e Filozofisë”, Botim “Leart”, faqe 39.

51. Bashkim Abazi, Sporovë filozofike, “Vdekla e Dimrit”, Shtëpia botuese “Leart”, Tiranë 2010, faqe 41.

52. Bashkim Abazi, Sporovë filozofike, Po aty, faqe 44.

53. Genciana Egro Leksion, “Analize Ligjërimi”, Universiteti Europian, Tiranë 2010, faqe 5.

54. Prof. Dr. Emil Lafe, Shpërfytyrimi i të folurit shqip, Botim, “Mediat shqiptare”, Tiranë 199, f. 101.

55. Genciana Egro Leksion, “Analize Ligjërimi”, Universiteti Europian, Tiranë 2010, faqe 3.

56. Genciana Egro Leksion, “Analize Ligjërimi”, Universiteti Europian, Tiranë 2010, faqe 3.



[1] Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni IV, “Hyrje në Analizë e Ligjërimit”, Llojet e Ligjërimit,  Tiranë 2011, f. 1.

[2] Capajev Gjokutaj, Direktiva të reja për standardin e gjuhës shqipe. Tiranë, 22 dhjetor 2010.

[3] Sazan  Goliku, botim medistik i publikuar në përmbledhjen nr. 7, “Mediat Shqiptare”, botim i vitit 2000, f. 87.

[4] Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë, paragrafi nr. 14, neni nr. 59, gërma “g”, Mbi ruajtjen e vlerave të trashëgimnisë kulturore dhe të gjuhës shqipe. Tiranë, 1998.

[5] Botim: “Drejtshkrimi i gjuhës shqipe”, Tiranë 1973, parime të përgjithëshme, f. 35

[6] Po aty, Kreu III, paragrafi 37, f. 104.

[7]Sazan  Goliku, botim medistik i publikuar në përmbledhjen nr. 7, “Mediat Shqiptare”, botim i vitit 2000, f. 89.

[8] Besnik Dizdari, President i Shoqatës Shqiptare të Shtypit Sportiv, Përmbledhje “Mediat shqiptare”, Tiranë, botim viti 2000. F. 93.

[9]Besnik Dizdari,, po aty. F. 95.

[10] Mehmet Elezi, emisioni “Shqip” në kanalin televiziv Top Chanale, Tiranë 2010

[11] Bashkim Abazi, Sprovë filozofike, “Ironia e Sokratit”, Botim “Leart”, Tiranë 2009, f. 31.

[12] Prof. Dr. Emil Lafe, Kryeredaktor i revistës “Gjuha Jonë” dhe zevendëskryetar i shoqatës “Miqtë e gjuhës shqipe”, “Shpërfytyrimi i të folurit shqip”, artikull publicistik në Media Shqiptare, prill 1999, f. 99

[13] Prof. Dr. Emil Lafe,, po aty, f. 100

[14] Prof. Dr. Sali Berisha, Ligjërimi në mbledhjen e Asamblesë Kombëtare të Partisë Demokratike, Tiranë, 2011.

[15] Prof. Dr. Emil Lafe, Kryeredaktor i revistës “Gjuha Jonë” dhe zevendëskryetar i shoqatës “Miqtë e gjuhës shqipe”, “Shpërfytyrimi i të folurit shqip”, artikull publicistik në Media Shqiptare, prill 1999, f. 100.

[16] Prof. Dr. Emil Lafe,, po aty, f. 100

[17] Prof. Dr. Emil Lafe,, po aty, f. 101

[18] Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni X, Gjuhët Sociale, Leksiku”, ritanë 2011, f. 4

[19] Capajev Gjokutaj, Leksioni X, po aty.

[20] Capajev Gjokutaj, Direktiva të reja për standardin e gjuhës shqipe. Tiranë, 22 dhjetor 2010.

[21] Genciana Egro Leksion, “Analize Ligjërimi”, Universiteti Europian, Tiranë 2010, faqe 7.

[22] Prof. Dr. Sali Berisha, Ligjërime të ndryshme, e përdorush shpesh herë, 2010 dhe 2011..

[23] Edi Rama, kryetar I PS, Ligjërime, të ndryshme, e përdorur shopesh herë, 2010 – 2011.

[24] Kongresi i Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe u hap në Tiranë20 nëntor të vitit 1972. Aty morën pjesë 87 delegatë nga Shqipëria dhe nga shqiptarët e Kosovës, Maqedonisë e Malit të Zi, si dhe nga arbëreshët e Italisë. Qëllimi i Kongresit ishte të përcaktonte parimet dhe drejtimet kryesore të hartimit të drejtshkrimit, për të pasur një gjuhë letrare të njësuar.

[26] Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni IV, “Hyrje në Analizën e Ligjërimit”, Llojet e Ligjërimit”, f. 5.

[27] Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni X, “Hyrje në Analizën e Ligjërimit”, Gjuhët Sociale, Leksiku, f. 1.

[28] Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni X, “Hyrje në Analizën e Ligjërimit”, Gjuhët Sociale, Leksiku, f. 3.

[29] Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni X, po aty, f. 3.

[30] Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni X, po aty, f. 4.

[31] Sali Berisha, Edi Rama, fjalime të shkruara dhe të folura gjatë vitit 2007-2010, fjalori me fjalë të huaja, i përmbledhur në fund të studimit.

[32] Prof. Dr. Emil Lafe, Shpërfytyrimi i të folurit shqip, Botim, “Mediat shqiptare”, Tiranë 199, f. 101.

[33] [33] Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni X, “Hyrje në Analizën e Ligjërimit”, Gjuhët Sociale, Leksiku, Tiranë 2011, f. 8.

[34] Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni X, “Hyrje në Analizën e Ligjërimit”, Gjuhët Sociale, Leksiku, Tiranë 2011, f. 8.

[35] Capajev Gjokutaj, UET, Leksioni X, po aty, f. 8.

 

[36] Ardian Veliu, Gazeta Shqip, Tiranë 2009

[37] Akademia e Shkencave të R. S. të Shqipërisë, Fjalori i Gjuhës Shqipe (përmbledhje) Tiranë 1980.

[38] Ardian Veliu, Po aty, Gazeta Shqip, Tiranë 2009

[39] Ardian Veliu, Po aty, Gazeta Shqip, Tiranë 2009

 

[40] Viti i Kongresit të Drejtëshkrimit, Tiranë 1972.

[41] Tabela nr. 1, bashkëngjutur këtij studimi në faqen 34.

[42] Sali Berisha, Edi Rama, Ligjerimet në sistemin mediatik, Tiranë 2007-2010.

[43] Ardian Vehbiu, Gazeta Shqiptare, Tiranë 2009.

[44] Sali Berisha, Edi Rama, Ligjërimet në sistemin mediatik, Tiranë 2007-2010.

 

[45] Kadri Fusha, Botim, Artikull “Arti shpirtëror i daverellexhinjve”, Tiranë, Gazeta “Tema”, më 09 janar 2008.

[46] Ardian Vehbiu, Gazeta Shqiptare, Tiranë 2009.

[47] Bashkim Abazi, Sprovë Filozofike, “Urtësia e Filozofisë”, Botim “Leart”, faqe 39.

[48] Bashkim Abazi, Sporovë filozofike, “Vdekla e Dimrit”, Shtëpia botuese “Leart”, Tiranë 2010, faqe 41.

[49] Bashkim Abazi, Sporovë filozofike, Po aty, faqe 44.

[50] Genciana Egro Leksion, “Analize Ligjërimi”, Universiteti Europian, Tiranë 2010, faqe 5.

[51] Prof. Dr. Emil Lafe, Shpërfytyrimi i të folurit shqip, Botim, “Mediat shqiptare”, Tiranë 199, f. 101.

[52] Genciana Egro Leksion, “Analize Ligjërimi”, Universiteti Europian, Tiranë 2010, faqe 3.

[53] Genciana Egro Leksion, “Analize Ligjërimi”, Universiteti Europian, Tiranë 2010, faqe 3.

 

 

Ibrahim Hajdarmataj: JEMI TË DY VERIORË

 

Ibrahim Hajdarmataj

Zogaj(Malësi e Gjakovës),Tropojë,

Arsimtar,publicist

 

Prof. Ullmar !

Lexova me kënaqësi në dy numra të gazetës “Republika”  shkrimin e kolegut tim  dhe shkrimtarit të njohur   Viron Kona për librin tuaj “Më shumë heroizma se sa grurë”.

Ju profesor jetoni në pjesën veriore të Europës, në Suedi, në Veriun e largët.

Kam kënaqësinë me këtë rast, t`ju përshëndes nga Zogaj i Tropojës, (Malësia  e Gjakovës), që ndodhet në Veri të Shipërisë.  Jemi të dy veriorë.


 

Në fotot:Murat Gecaj,  Ulmar Kvik dhe Viron Kona

Nga leximi i shkrimit të “Republikës”  për librin tuaj, kuptova dhe ndjeva sinqerisht, se zemrat tona kanë rrahje të përbashkëta.  Kjo është arsyeja, se përse unë tani shpreh gjithë nderimin dhe respektin tim të sinqertë për ju, që një pjesë të madhe të jetës dhe të veprimtarisë suaj, ia keni kushtuar pikërisht Shqipërisë dhe popullit tonë, kudo që ai ndodhet.

I motivuar dhe i frymëzuar për  çfarë lexova rreth veprës suaj, ju shpreh mirënjohjen  dhe respektin e pakufishëm për përkushtimin tuaj.

Uroj nga zemra, që të gëzoni shëndet të plotë, begati dhe krijimtari gjithnjë të frytshme; lumturi në familjen tuaj të mrekullueshme !

Ibrahim Hajdarmataj

 

 

Vjollca Spaho:Faleminderit miku ynë Ulmar Qvick !

 

Vjollca Spaho, Tiranë

Shkrimtare dhe gazetare

Faleminderit miku ynë Ulmar Qvick !

 

Tek lexoja në gazetën ‘Republika’ artikullin e Viron Konës për librin “Më shumë heroizma se sa grurë”’, të albanologut suedez Ulmar Qvick, sytë u ndalën në dy fotot. Fotoja e autorit të librit dhe ajo e  Vironit.

-Se çka një ngjashmëri në këto dy portrete ! - thashë me vete dhe vazhdova leximin. Ajo që të befason është se me sa pasion, kulturë, njohuri, dashuri shkruan Vironi për librin e Ulmar Qvick, po  me aq dashuri, pasion, kulturë, dije, etj., shkruan Ulmari për Shqipërinë, gjuhën shqipe, historinë e Shqipërisë,  aq sa të duket  se, jo ngjashmëria e dy  fotove, por forca e pasionit dhe e dashurisë për këtë vend të vogël, por me sa shumë traditë, janë shkrirë e bërë njësh. Mund të jenë të shumta arsyet, por, për të dhënë konsiderata të tilla të nxit edhe titulli i librit. Nuk kisha dëgjuar më parë                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             për këtë libër, por njoh dhe lexoj veprën e Vironit, njoh dashurinë e tij për letërsinë për fëmijë, dhe  jo vetëm kaq, njoh njohuritë e tij e, dashurinë  për Suedinë, të cilën na e solli kaq pranë me librin e tij ‘Bukuri suedeze”. Duke punuar për disa vite bashkë, të gjitha këto  më krijuan  ndjesinë se ka diçka suedeze te Vironi, si nga pamja, nga temperamenti, stili, etj. Ky lloj arsyetimi,  përforcohet edhe më tej, po të lexosh  “Eh, mor Bubulino !”  i përkthyer edhe suedisht, që ka aq  shumë të përbashkëta  me “Pipi  çorapegjatën” , vajzën suedeze, çapkëne dhe të zgjuar, që bën për vete me ndodhitë e saj edhe të rriturit, ashtu si Bubulinoja ynë shqiptar.


Nga artikulli, mësova shumë, mësova për pjesë të historisë sonë që ne shqiptarët duhet  të krenohemi më shumë, gjë që e bëjnë më shumë studiues të tillë si albanologu Ulmar Qvick. Kështu, nuk e dija që, “pa pjesëtarët e popullatës shqiptare në Greqi , grekët nuk do ta fitonin kurrë luftën kundër Turqisë. Thuaj se të gjithë prijësit e shquar të palikarëve ishin shqiptar” etj,

Ky artikull e, jo vetëm ky, por libri  “Më shumë heroizma se sa grurë”, nuk duhet të mbeten vetëm në faqe gazetash të përditshme. Ato duhet të jenë pjesë e simpoziumeve të rëndësishëm shkencorë, historikë e më gjerë, që ato t`i mësojnë brezat, por dhe për t’i falënderuar të gjithë ata që shkruajnë kaq bukur dhe me vërtetësi për ne.

Faleminderit miku ynë Ulmar Qvick !

 

 

 

Gentiana zagoridha: PENGESA QË FRENON ËNDRRAT

 


Gentiana Zagoridha

PENGESA QË FRENON ËNDRRAT

Ndodhë rendom që kur dikush është nën vështrimin dhe gjykimin e të tjerëve “frika” ndaj tyre është frika më e madhe ndër të gjitha frikat.Kjo u ndodh më së shumti njerëzve tepër të ndjeshëm.Për këtë arsye këto persona preferojnë shmangjen,tërheqjen sociale duke u identifikuar kështu si njerëz tepër të ndrojtur.Ndrojtja shfaqet si shenjë konfuzioni i individit që e posedon, si rezultat i mungesës së besimit në vetvete,  kur përballet me njerëz që i mbivlerëson ose që në të vërtetë janë njerëz më të ngritur se ai në aspektin social.Shpesh herë njërëzit mund të përfitojnë nga një person i ndrojtur dhe ta përdorin atë.Mund të flasin dhe të veprojnë kundër  tij  çfarë të duan, meqënëse ai nuk është i aftë të marrë guximin e ti kundërshtojë dhe të vetmbrohet.Prandaj dhe në ditët e sotme ndrojtja manifestohet si anë negative ose si dobësi.Në këtë kuptim,njerëzit që vuajnë nga këto forma inferioriteti sidomos femrat, pasi tek disa prej tyre mbizotërojnë emocionet dhe janë më të ndjeshme sesa meshkujt, duhet të luftojnë fort dhe të gjejnë format dhe mënyrat e duhura për të dalë nga “gracka” të tilla të temperamentit të tyre.Kërkesat dhe ecuritë e pritshme në ditët e sotme, i bëjnë njerëzit që të konkurojnë ndërmjet tyre për tu ngritur gjithnjë në një shkallë më lartë,prandaj dhe ndrojtja në këtë rast nuk duhet lejuar  të bëhet pengesë për të vazhduar përpara. ”Lufta ndaj vetvetes” duhet të fillojë me dije, vetbesim, supozime, ruajtjen e sjelljes si dhe të menduarit dyfunksional.Me kurajo dhe praktika çdo individ mund ta kapërcejë ndrojtjen.Nuk duhet lejuar që gabimet e vogla të pengojnë ecjen përpara,shfaqjen e aftësive madje dhe të talentit në raste të veçanta.Zanafillën ndrojtja e ka që në adoleshencë si pasojë e situatave të reja që përballet individi duke nisur që nga ndryshimi i pamjes së jashtme e deri tek kopetencat intelektuale që arrijnë të përthithen jo në të njëjtin dimension nga të gjithë individët.Këto arrijnë të  ndikojnë  drejtpërsëdrejti në bashkëveprimin midis bashkëmoshatarëve dhe personave të tjerë.Lidhur nga këto  fakte dikush ndihet inferior dhe dikush superior.Ndrojtja shpesh lind nga vetvlerësimi i ulët karshi vetes dhe imazhit që përfaqëson individi.Ajo karakterizohet gjithashtu nga aftësi të kufizuara biseduese dhe ankth social.Të gjitha këto rezultojnë në shmangje të ndërveprimeve sociale.Të sjellurit me ndrojtje mund të interpretohet dhe si shenjë superioriteti,mosinteresim madje dhe anti-social për shkak të vetizolimit, heshtjes, shmangjes së kontaktit me sy që karakterizon këto persona.Karakteristikë tjetër e këtyre individëve janë disa tipe frikërash iracionale që sundojnë mbi to si p.sh: Frika për të qenë në siklet (nuk duan të marrin pjesë në çdo vend).Frika që të tjerët nuk i dëgjojë (duan të thonë vetëm gjëra që vërtetë  ia vlejnë).Frika për të qenë të njohur (nuk duan të tërheqin vëmendjen).Frika për të qenë të refuzuar (largimi nga të tjerët).Largimi i këtyre frikërave nga vetvetja do të sillte dhe largimin dalëngadalë të ndrojtjes tek personat që e posedojnë atë.Frika duhet përdorur si informator në rastet kur ndihemi të rrezikuar dhe këshilltar kur duhet ti shmangemi situatave të cilat na bëjnë të ndihemi akoma më të frikësuar.Fuqia për tu ndier mirë në shoqëri është fuqia për të vepruar më pak të trembur.Guximi ndërton besimin ndërsa praktika kopetencën.Këto bëjnë që përpjekjet e individit të vlerësohen.Kështu si pa kuptuar ai arrin të zbulojë se ka shumë për të dhënë, duke e bërë më në fund të ndihet mirë dhe i çliruar përfundimisht nga kthetrat e ndrojtjes.

 

 

Murat Gecaj:U FLAS EDHE PËR FOTOGRAFITË E REMZI BASHËS…

 

U FLAS  EDHE PËR  FOTOGRAFITË E REMZI BASHËS…

Nga: Prof. Murat Gecaj

publicist e studiues-Tiranë


Nga e djathta: M.Gecaj, R.Basha e V.Kona

1.

Takimet tona në Boras të Suedisë (më 14 pill 2012), me kolegë e miq të njohur më parë ose jo, ishin të shumta, në 5-vjetorin e QKSH “Migjeni” e revistës “Dituria” dhe 4-vjetorin e  emisionit të parë në Radion-Lokale, po me të njëjtin emër. Sigurisht, në këto raste, kujtesa të vjen në ndihmë, por më të sigurta dhe më të pashlyera janë fotografitë. Në atë ceremoni të bukur, vëreja interesimin e të gjithëve për ta fiksuar sa më mirë, me anën e aparateve fotografike ose celularëve, këtë ngjarje të bukur e të paharruar.

Kësaj radhe, më duhet ta veçoj, në ketë drejtim, njërin nga kolegët e miqtë tanë të mirë, të cilin e takoja për herë të parë, nësuesin e poetin Remzi Basha. Para cerëmonisë së rastit e në koktejin e organizuar, si dhe në drekën e shtruar me këtë rast, ai shpejtonte të takohej me pjesëtarë të grupit tonë të vogël nga Tirana dhe të bënim bashkë fotografi. Sigurisht, fotografime ai bëri edhe me miq e kolegë të tjerë, që jetojnë në qytete të ndryshme të Suedisë dhe, ndoshta, takoheshin aty për herë të parë.

Këto ditë, sapo hapa “Facebook”-un, vërejta se ishte në linjë pikërisht arsimtari, poeti e shkrimtari Remzi Basha, me banim në Malmo të Suedisë. Pasi i shënova aty përshendetjen time, menjherë m’u përgjigj me dashamirësi dhe me fjalë falënderuese. Kshtu, më shprehu kënaqësinë e tij për “Mirënjohjen”, që i dorëzova në emër të kryesisë së Shoqatës së Arsimtarëve të Shqipërisë, dhënë atij për veprimtari të shquar, me rastin e 7 Marsit 2012, në vitin jubilar të 100-vjetorit të shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë.

Me atë rast, shkëmbimin e mendimeve e bëmë në disa minuta. Ndër të tjera, ai më tregoi se në atë faqe Interneti kishte vendosur disa fotografi, saktësisht 16, të cilat fiksojnë pamje të ndryshme, nga ai manifestim i paharruar, në Boras. Gjithashtu, më tregoi se disa të dhëna për jetën dhe krijimtarinë e tij ndodheshin në “Google” dhe se, së shpejti,  dëshironte të bënte një udhëtim në Kosovë e pastaj në Tiranë.


Nga e majta: K.Gurmeni, R.Basha, S.Demaku, Halim Hoti e A.Vessman

Pa humbur kohë, pas asaj bisede të këndshme në largësi me Remziun, i hapa she i pashë të gjitha ato fotografi. Në secilën prej tyre, kishte të fiksuar kujtime dhe mbresa tonat të pashlyera, në Boras të Suedisë. Sigurisht, në këtë rast, nuk ka se si të mos  na shkojë mendja te puna e përkushtuar e organizatorit kryesor të këtij manifestimi, Sokol Demakut ose “nikoqirit”, siç e quajnë ndryshe disa. Ai kujdesej për çdo detaj të mbarëvajtjes së ceremonisë, si dhe të paraqitjes e njohjes sonë me njëri- tjetrin, sigurisht dhe për të bërë fotografi sa më të bukura. Fotografët, pothuajse të gjithë, ishin amatorë. Por ata i bashkonte ndjenja e dashaurisë e miqësisë për njëri-tjetrin. Duke jetuar në emigracion, në atë vend verior skandinav, mund të mendojë dikush se ata janë “ftohur” nga klima e ashpër e tij. Por jo, shqiptarët kanë mbetur të tillë, siç jemi ne me temperametin tonë:  të qeshur, dashamirës, energjikë e të shkathët etj. Këto cilësi i shprehnim aty edhe me përqafimet e bisedat vëllazërore. Por, vëreja me kënaqësi, se këto ndjenja shpreheshin me dinjitet edhe ndaj të ftuarëve të ndyshëm suedezë, pra pothuajse nuk shihje ndonjë dallim, në komunikimet me ta, bile, respekti për këta ishte më i dukshëm.


Remzi Basha, duke marrë “Mirënjohjen” e SHASH-së

Nuk dua të zgjatem më shumë rreth atyre fotografive, që pashë të vendosura te emri i tij, nga arsimtari, poeti e shkrimtari Remzi Basha. Por tregoj se edhe unë iu drejtova aparatit tim “dixhital”, për të “konkurruar” me atë, pra për të parë nëse kisha fotografi të fiksuara me këtë koleg ose jo. Kështu, ndjeva kënaqësi se aty kisha, jo një, por disa foto nga ajo ditë. Sigurisht, nuk do të bëj këtu “fotomontazh” për lexuesit tanë të nderuar. Por do të vendos vetëm një foto, ku jemi unë, Ramziu e kolegu Viron Kona, që e ruaj unë për kujtim dhe dy nga ato, që ka ai në “albumin” e tij. Pranë këtyre fotografive kanë bërë shënime dashamirëse në Internet disa miq e kolegë të Remziut, ndër të cilët edhe Nehat Jahiu nga Kumanova.

2.

Edhe pse më parë nuk isha takuar me Remzi Bashën, kisha dëgjuar e lexuar nga krijimtaria e tij. Se, këtë mundësi, tani na e krijon edhe Interneti. Pra, në faqe të ndryshme, kam lexuar edhe për jetëshkrimin e tij. Pa u zgjatur, tani po i përmend edhe këto “pika kyçe” të jetës së tij…Se, nuk thonë kot: “Përsëritja është nëna e dijes”.

Ka lindur në Zllapuzhan të Therandës së Kosovës, në vitin 1960. Studimet e larta, për histori e gjeografi, i kreu në Universitetin e Prishtinës. U dallua në ballë të demonstratave studentore kundër regjimit pushtues serb, për lirinë dhe demokracinë në Kosovë. Prandaj e përndoqën, e arrestuan dhe e burgosën disa herë. Për këtë arsye, u detyrua të emigrojë në Suedinë demokratike. Por edhe atje nuk i rreshti punën as përpjekjet, në shërbim të çështjes së madhe të Kosovës.  Për meritat e tij, e zgjoidhën kryetar të degës së LDK-së në Katrinaholm, duke u aktivizuar pa kursim për Qeverinë e Kosovës, në rrethinat e Malmosë.  Në vitet 1995-2000, u aktivizua në Shoqatën “Kosova” dhe ishte nismëtar për krijimin e  degës së “Lidhjes Shqiptare”, në Skandinavi. Po kështu, ishte organizator i një greve urie, me synim  sensibilizimin e opinionit në Suedi, kundër krimeve të pashembullta serbe mbi popullin kosovar.

Një fushë e rëndësishme e veprimtarisë së pandërprerë të Remzi Bashës ishte e mbetet shkolla, mësimdhënia e gjuhës amtare për fëmijët e prindërve shqiptarë. Krahas kësaj, është marrë me veprimtari të dukshme letrare.  Deri tani ka botuar 10 libra, kryesisht me poezi, por dhe një roman. Libri i parë i tij ishte, “Zëri i Kosovës”, që u botua në Bukuresht të Rumanisë.  Një libër është përkthyer në gjuhën angleze dhe jehona e tij shkoi deri në Gjirokastër, nga ku kolegu Jogo Telo i dërgoi një përshëndetje dashamirëse.

Tematika e poezive të Remzi Bashës është e larmishme, ato mbartin frymëzimin e një emigranti shqiptar, përshkohen nga atdhedashuria e malli i  pashuar për vendlindjen. Në mbyllje të këtij shkrimi modest për jetën e përkushtuar, veprimtarinë aq të çmuar dhe krijimtarinë frytdhënëse të tij, po rishkruaj vetëm pak vargje, që ia ka kushtuar Nënë Terezës: “Endej kudo/ ku kish nevojë/ për buzëqeshje e dashuri,/ shqiptare mbete, o shënjtore/ pranë Zotit/ me Flamurin Kuq e Zi”.

…Sot paradite, më ra zilja e celularit tim, ndërsa po ecja bulevardit të kryeqytetit Tiranë. Sapo e hapa atë, dëgjova një zë të njohur e miqësor. Ishte miku e kolegu Remzi Basha, i cili më prshëndeste me përzemërsi, që nga qyteti Malmo, pra nga Suedia e largët. Po, për miqtë e kolegët, largësitë shkurtohen dhe zemrat e tyre afrohen.

Tiranë, 17 maj 2012

 

 

Murat Gecaj: NE, U TAKUAM ME NEXHMIJE PAGARUSHËN…

 

Një vit më parë:

NE, U TAKUAM  ME  NEXHMIJE  PAGARUSHËN…

( Emocione të veçanta dhe mbresa të paharruara )

Nga: Prof. Murat Gecaj

publicist e studiues-Tiranë


N.Pagarusha e M.Gecaj (Prishtinë, maj 2011)

Sa shpejt ikën koha, ajo rrjedh pa u ndjerë, si ujët e burimit e te njërëzit lë gjurmë të pashlyëra. Ja, u mbush një vit nga koha, kur një grup i vogël prej 11 vetash i Institiutit të Intergtimit të Kulturës Shqiptare, me qendër në Tiranë, bëmë vizita në Shkup, Preshevë e Prishtinë. Atë e kryesonte Dr. Ibrahim Gashi,  i cili vetëm pak ditë më parë u nda nga jeta. Në kryeqendrën e Kosovës, tre veta nga ai grup u shkëputëm dhe bëmë një vizitë shumë të paharruar e mbresëlënëse në shtëpinë e këngëtares së madhe shqiptare, Nexhmije Pagarusha.

Më poshtë po e shkëpus shkrimin e publikuar në librin tim, “Rrahin zemrat arbërore” (Tiranë, 2011). Me këtë rast, ne përsëri i shprehim respektin tonë të veçantë znj. Pagarusha dhe i dërgojmë përshëndetjet më të përzemërta dhe urimet më të mira.

Nga e djathta: Sh. Gosalci, N.Selmani, N.Pagarusha, Z.Hasa e M.Gecaj (Prishtinë, maj 20110

x   x   x

“Kush e ka lexuar një shkrim timin modest këto ditë, ka vërejtur që, ndërmjet atyre rreshtave, kam shënuar dhe një fakt domethënës: Bashkë me kolegët Namik Selmani e Zyba Hysa, në përbërje të grupit të Institutit të Integrimit të Kulturës Shqiptare, që vizituam Shkupin, Preshevën e Prishtinën, ishim pak kohë mysafirë edhe në banesën e këngëtares së madhe e të paparsëritshme të Kosovës e më gjerë, Nexhmije Pagarusha. Nismëtar për këtë vizitë u bë Namiku dhe ai u mbështet në ndihmën e koleges poete  nga Prishtina, Shefqete Gosalci, që ta gjenim shtëpinë e saj dhe, bile, me kënqësi na shoqëroi deri aty. Kolegët tjerë të grupit tonë do të bënin një vizitë të  shkurtër, në mjediset e Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Kosovës. Ndërsa ne, tre “guximtarët”, duke iu shkëputur  asaj veprimtarie, morëm udhën për në shtëpinës e znj. Nexhmije. Për këtë fakt, si me shaka, poeti Selmani u shpreh:”…Ndërsa ne, do të vizitojmë Akademinë Pagarusha”.

…E, si mund të  trokisnim, për herë të parë dhe të shkelnim në shtëpinë e kësaj këngëtareje “bilbil të Kosovës”, pa patur një buqetë të stërmadhe me lule të freskëta ndër duar! Se kështu, sadopak, ne së bashku do të shprehnim nderimin, respektin dhe vlerësimin tonë shumë të madh, ndaj një zonje, që zërin e shpirtit të saj e nxori prej aty dhe pastaj e shpërndau fuqishëm, nëpër Kosovë e Shqipëri dhe në të gjitha trojet e stërlashta shqiptare dhe deri në disaporën e largët, ku bashkatdhëtarët tanë janë shpërndarë, si i thonë një shprehjeje, “si zogjtë e shqiponjës”. Shefqetja na kishte folur edhe se Pagarusha nuk kishte qenë mirë me shëndet, kohët e fundit.

Pra, me këto ndjenja dhe me shumë mendime në kokën e secilit, trokitëm në portën e banësës së saj mikpitëse. Sakaq, vërejtëm si vezullimë dielli sytë e saj të shëndritshëm e të gëzuar, pamë që fytyra i mori pamje të kuqerremtë dhe i hapi krahët e na u hodh secilit në qafë, si një shqiponjë krenare, që pret vëllezër e motra nga Shqipëria. Nxituam që, secili nga ne, në këto çaste shumë emocionuese, të shkrepnim aparatet tona fotografike. Por, vallë, a mund të shprehej në ato foto, tërë ai mall, respekt e nderim, që kishim në zemrat tona për krenarinë e këngës  mbarëkombëtare shqiptare? Sigurisht, që jo!…

Të pritur me dashamirësi dhe të gostitur nga znj.Meli, që i bënte shoqëri e miqësi Nexhmijes, zumë vend në divanët e saj të thjeshtë e të bukur. Ajo përsëri u ngrit dhe na përqafoi me mallëngjim, duke na uruar mirëseardhjen dhe duke na falënderuar për këtë vizitë të befasishme dhe shumë të mirëpritur prej saj. Secili nga ne, përpiqej të zinte vend pranë saj dhe të kuvendonte. Pastaj e ndërronte atë e ia lëshonte shokut, vendin e pëlqyr aq shumë, ku do të çmallej  dhe do ta dëgjonte më nga afër atë zë, që dje, pardje…dhe sa e sa vite më parë, e kemi dëgjuar, po pse jo, dhe fshehurazi në Shqipërinë e rregjimit të shkuar. Në këtë “garë” për të biseduar me Pagarushën, e “fiton” radhën Namiku. Ai shpalos një libër të tij me poezi dhe nisë e lexon një nga ato, që dikur ia kishte kushtuar asaj plot nderim, respekt e mirënjohje. Vërejmë se këngëtaren e madhe e pushtojnë emocione të fuqishme. Pastaj, si për ta mbështetur krijimin e bukur të kolegut tonë, ajo çeli një dosje të trashë. Prej andej nxjerr disa poezi, që autorë të ndryshëm ia kanë kushtuar pikërisht asaj. Me duart e zërin, paksa të dridhur, ajo fillon e lexon disa vargje të tyre. Ndërsa ne shprehemi, se ajo meriton jo vetëm poezi të frymëzuara e të bukura, por dhe libra të tërë.

Në këtë mjedis, tashmë të gëzuueshëm, unë gjej rastin e i them Pasgarushës se, kohë më parë,  ia kam patur “zili” këngëtarit tonë Ardit Gjebrea, kur e kam parë në ekranin e një TV-je, që janë takuar e përqafuar bashkë. Po kështu, i flas për kengëtaret e krahinës sime, Malësi e Gjakovës (Tropojë), për Fatime Sokolin, që u nda nga jeta në moshë të re; por dhe për Fatmira Breçanin, për të cilat ajo thotë se ua ka pëlqyer zërin e këngët e tyre. Por i tregoj edhe se, para disa ditësh, “Artistja e Popullit” Vaçe Zela kishte ditëlindjen, që e festoi atje në Zvicër. Për këtë arsye, me ndërmjetësinë e mikut tim në Gjenevë, Alfred Papuçiu, i dërgova asaj një mesazh përshëndetjeje dhe urimi. Nexhmija më dëgjon me vëmendje për këto, që i flas dhe thotë se Vaçja është këngëtare e madhe dhe se është e udhës që mos të harrohen kengëtarët as artistët, të cilët, me zërin dhe shpirtin e tyre,   iu përkushtuan Atdheut tonë të përbashkët.

Po edhe Zyba tregohet mjaft e emocionuar dhe, një e dy, e përqafon fort Nexhmijen, si ta kishte nënë ose gjyshe të saj. I tregon edhe se kënga brilante dhe e fuqishme e saj pëlqehet shumë, deri në Vlorën e saj. Ndërkaq, Pagarusha nga shikon ngultazi, me atë qetësinë e saj të admirushme dhe shprehet: “Që dje, unë u përmirësova pak nga shëndeti. Ndërsa sot jam e shëruar plotësisht, sepse më erdhët ju, në shtëpinë time e më dhatë fuqi e gëzim. Por, ua jap fjalën, se nuk do të sëmurem, të paktën, edhe për një muaj!...” E vështrojmë atë në fytyrë dhe mundohemi të depërtojmë në botën e madhe shpirtërore të saj. Hedhim sytë për rreth e kudo shohim një mjedis  të thjeshtë. Ajo na tregon, me domethënie, se RTVP i kishte lidhur një pension. Më pas, i dha një pension tjetër një fondacion gjerman. Prandaj, mori udhën e shkoi në drejtorinë e RTVP-së e u tha prerazi: “Tani, kam një pension të dytë dhe dua që ju të ma ndërprisni, se kështu mund të ndihmoni dikë tjetër. Ndërsa, ju falënderoj për atë pension, që më dhatë deri tani”. E, natyrshëm, kuptojmë se kështu veprojnë vetëm artistët e mëdhenj.

Minutat kaluan shpejt dhe si pa u ndjerë. I themi Nexhmijes se duhet të ngrihemi, pasi na prisnin kolegët dhe se do të shkonim për një takim me rëndësi, në Ministrinë e Arsimit, Shkencës e Teknologjisë së Kosovës. Por ajo sikur na lutet që të rrimë edhe pak, duke biseduar. Prandaj bisedën e kalon, sa te Kosova e Shqipëria dhe te të gjitha trojet shqiptare. Se ka dashuri e mall që t’i shohë të gjitha përsëri dhe nëpër to të jehojë, prapë e prapë, zëri i saj i fuqishëm, frymëzues e optimist për një jetë më të mirë, në liri e demokraci, në paqe e lumturi të përbashkët.

…Nisemi ngadalë, për të dalë nga dera e banesës së Nexhmije Pagarushës dhe na duket se kemi qendruar vetëm pak minuta aty. E, secili nga ne, dëshiron e shpreson që përsëri do ta vizitojmë e takojmë atë. Ndërsa ajo shprehet, paksa e pezmatuar nga ajo ndarje: “Faleminderit, që më vizituat…Ju pres të vini dhe të shihemi një herë tjetër!”

Nga shkallët e banesës së saj, përzemërsisht e përshëndesim me dorë atë dhe ajo na buzëqesh, me ëmbëlsinë e një të moshuareje dhe artisteje të madhe. Na ngjan se na shoqërojnë deri larg, tingujt e zërit të saj të papërsëritshëm”.

Tiranë, 16 maj 2012

(Nga libri “Rrahin zemrat arbërore”, Tiranë, 2011)

 

 

Fatbardha Demi: TRE EMRAT E GJUHËS DHE KOMBIT TONË: ARBËRESH-ALBAN, MISHËROJNË HISTORINË ZANAFILLORE TË EUROPËS

Fatbardha Demi

TRE EMRAT E GJUHËS DHE KOMBIT TONË: ARBËRESH-ALBAN, MISHËROJNË HISTORINË ZANAFILLORE TË EUROPËS

« Duhet të përçohet sejcila fjalë, që në këtë vënd ajo kurrë të mos shuhet » Ptahhotepi (4000 pk)

Nuk besoj se ka vënd në botë, që emërtimi i popullit, i vëndit, i gjuhës, simboli i flamurit, të ketë vetëm një përfaqësues, siç është rasti i Kombit shqiptar. Po kështu, edhe në histori, folklor, etnografi, arkeologji, monedhat e lashta, zbukurime armësh, djepi, vegla muzikore, besime, etj, të ketë po këtë përfaqësues dallues: SHQIPONJËN !

Sot, sipas albanologëve, emërtimi “shqipëtar” nuk e tejkalon periudhën e mesjetës, dhe lidhet me lashtësinë, me gojdhënën e Pirros kur u drejtohet nënshtëtasve të tij, se « ata ishin bijt e shqiponjës ».

Në shkrimet e Historianëve të parë dhe Mitologji, figura e shqiponjës është e pandashme nga Kryeperëndia e Olimpit-Zeusi, dhe çuditërisht, që të dy këto simbole, nuk janë lidhur me historinë e Kombit dhe gjuhës së shqiptarëve, ndër më të lashtët në Europë. Përse valle?

Në letrën dërguar Karl Reinholdit në vitin 1857, gjuhëtari dhe atdhetari arbëresh Panajot Kupitori shkruan : « shum’u gëzuashë ,çë më kultove e më shkruajte edhe ndë gjuhë të zogut, undrë si thonë Arbëreshtë …(1857) (1)

Kjo shprehje, më shtyu të gjurmoj këtë lidhje të emërtimit të gjuhës së shqiptarëve, me Oborrin mbretëror të Hyjnive Pellazgjike dhe zanafillën e Shkencës së Lashtë.

Në zanafillë, të gjithë flisnin një gjuhë, prandaj ajo nuk emërtohej.

Njoftimet e para historike, nuk japin emërtimin e gjuhës së folur, por vetëm të fiseve (Homeri), sepse të gjithë popujt e lashtë flisnin të njëjtën gjuhë (“pellazgo-shqipen”), por në dialekte të ndryshme të kuptueshme për të gjithë.

Dallimi i parë historik për gjuhën (flasim per “Europën Pellazgjike”), i takon periudhes së shkrimit dhe ushtrimit të sistemit ezoterik të Mistereve, në Egjiptin e Lashtë dhe Degët e tij , me përdorimin e gjuhës artificiale prifterore të pakuptueshme për njerëzit e thjeshtë.

Studiuesi C.H.Vail (“Misteret e Lashta”) pohon : « Kemi të dhëna që Sistemi Egjiptian (Pellazg-shën im) i Misterit, përdorte mënyra të gjuhës së folur, të cilat mund të kuptohesh vetëm nga Initiades.(nxënëxit e shkollës së Mistereve) » (2)

Historianët e Lashtësisë që shkruan në greqishten e vjetër, që nuk ishte ajo e Mistereve të Lashta, duke folur për fiset Ilire, Epirote, Maqedonase dhe Thrake pohonin se ata flisnin « të njëjtën gjuhë », duke e përcaktuar si « gjuhë barbare ».

Sidomos gjuha e ilirëve dhe e maqedonëve është pothuaj e njejtë-Sami Frasheri (3)

Besoj se këtu duhet bërë një sqarim. Në rradhë të parë, duhet të kemi  parasysh se « greqishtja e lashtë » (emërtim i shk19), nuk është greqishtja e sotme : « Gjuha minoike nuk është tjetër veç arvanitase e sotme » (4) Po të heqim zanoret dhe mbaresat nga « shumica e fjalëve homerike të greqishtes së vjetër, e nga fjalët e latinishtes së vjetër, mbeten fjalë arvanitase të qarta ». (5)

Së dyti, duhet sqaruar, në se flitej gjuha priftërore nga banorët athinas , spartanë, e të shumë qytet-shteteve të lashtësisë, apo nga një pakicë sunduese dhe fetare ? Pra, « gjuhën barbare » e flisnin popuj  të tjerë, apo qe një përcaktim ndarës i shoqërisë, të së njejtës popullsi ? Mendoj se cilësimi  « gjuhë barbare », nuk donte të thoshte  thjesht :“gjuhë e një populli tjetër”. Ishte një dallim dhe përçmim, për të gjithë ata që nuk e flisnin gjuhën “misterioze” priftërore, por  gjuhën e popullit, brënda apo jashtë vëndit. Në këtë kuptim, gjuha bënte një ndarje klasore të së njejtës shoqëri. Arsim Spahiu na e pohon kete fakt: “Disa gjuhetarë dhe historianë mendojnë ende njësoj si Dionisi i Halikarnasit (XX,I) i cili thoshte se fjala “barbar” në këtë rast është përdorur në kuptimin - i pazhvilluar, i pagdhëndur” (6) Kjo dukuri qe shumë e përhapur edhe në Europën Mesjetare, e deri në shk 19, si në shtetin helen : « Gjuha Hieratike apo gjuhën e klerit … që sot e quajnë greqishte dhe Demotike, gjuhën e populli, të sotmen  të quajtur arvanitase »(7)

Studimet, gjatë shk 19-20, dëshmuan se gjuha “barbare” e fiseve të shumta Ilire, ishte e njejtë edhe me gjuhën e fisve Etruske, Trojano-Dardane, Frige, Hitite etj. Xhuzepe Katapano jep një pasqyrë të fjaleve hitite (7000 vjet pk), të njëjta me të shqipes. (8) Sami Frasheri, të gjithë këta popuj i quan « shqipëtare », sepse flisnin “gjuhën shqipe”(dmth të  njejtë me shqipen).

Në shekullin e 21-të, bashkjetojnë tre emërtime për gjuhën tonë: “shqipe”, “arbërishte” dhe “albaneze”. Që të treja janë të  lashta, dhe mendoj se lidhen me periudhën zanafillore të racës  sonë. Këtë mendim e bazoj tek emertimet e popujve të parë, të farës Pellazge dhe llogjikës botkuptimore të tyre, gjatë rrugës së krijimit të « Fjalëve ».

Problemi nuk është i lehtë për t’u trajtuar, sepse gjurmimet arkivore historike për Kombin tonë dhe gjuhën e tij, pothuajse janë të pashfrytëzuara dhe të penguara për arësye politike (sidomos pas shk19 dhe sot), dhe të dhenat, veçanrisht për gjuhën, janë kryesisht të bazuara në materialin “familiar” dhe në popull (dialektet dhe trashëgimija gojore).

Rol vendimtar në zbulimin e gjuhës së Lashtësisë, kanë patur studimet shqiptare.

Përse pikërisht studimet shqiptare?

Për arësye se gjuha u lind dhe u zhvillua krahas njeriut. Duke qënë një dukuri e zhvillimit mendor të tij, duhet studiuar zhvillimi botkuptimor dhe i gjuhës së para-ardhësve tanë.

Studiuesi i Universitetit të Kembrixhit, Colin Renfrew, në librin e tij “Archeaology and Linguistics” (1989), shkruan :  “Pasuria gjuhësore e popujve është arkivi i vetëm dokumentar i pakundërshtueshëm, sidomos kur mungojnë prova të tjera, por veçanrisht, është dëshmia kryesore e krijimtarisë njerëzore”.

Studiuesit e huaj, kanë patur mangësi në të dy këto drejtime: si të njohjes së zhvillimit botkuptimor të Kombit tonë (besimeve dhe traditës), ashtu edhe të gjuhës sonë (dy dialekteve bazë, Toskërishtes dhe Gegërishtes.

Po sjell një shëmbull: Sipas Frankfort (“Aventura Intelektuale e Njeriut të Lashtë”), Perëndia egjiptiane (pellazge) Atum, do të thotë i vet-krijuar… (9) ndersa  Xh.Katapano, e zberthen në: “at=baba u=unë m=mëmë” (10) Që të zbulojmë origjinën e tre emrave të gjuhës sonë (arbërishte, shqipe dhe albaneze) duhet të zbulojmë rrugëtimin me të lashtë,  mendor (botkuptimor) dhe gjuhësor (dy njesi të pandashme), të të parëve tanë.

Si u krijuan fjalët në Lashtësi ?

Christian Jacq, drejtor i Institutit Ramses, thekson se: « Asgjë nuk ju la rastësise sepse përçuese e kësaj shprehije qe një gjuhë e shenjtë, hieroglifet, emri egjiptian i të cilëve është “medouneter ”…Medouneter-“fjala” ka kuptimin “shkop”, “bastun”: me fjale të tjera, hieroglifet janë shkopinjtë ku mbeshtetet njeriu për të ecur në rrugën e dijes » (11)  Ky përcaktim , për krijimin e fjalës, i vërejtur sakt, por i shpjeguar gabim, nga studiuesi francez, zbërthehet qartësisht me gjuhën shqipe. Kemi faktin se « fjala » nuk u krijua rastësisht. Gjithashtu ajo emërtohet « medouneter » Po ta ndajmë në pjesë, kemi : me(n)do-un-e tërë . Kjo fjalë ka një frazë të tërë brënda saj : foljen « me(n)do(j) », e realizuar nga njeriu « u-n », si ndërmjetës apo zbatues i « e Tërë »,. Sipas Xh.Katapanos, « Ngaqë Zotit nuk mund t’i jepet një emër, që të shprehte thelbin e tij, realitetin përmbajtësor, Thoti e emërton : TËRË : i tëri, i ploti, absoluti. » ( 12) I thjeshtëzuar, ky emërtim mund të përkthehej: « Fjala » është një krijim i Perëndisë!

Duke qënë Fjala, një krijim hyjnor, në botkuptimin e njeriut të lashtë, ajo shënohej me një yll (13). Siç na e sqaron studiuesja NerminVlora, fjala „yll“ përfaqëson elementin hyjnor  dhe gjëndet vetëm tek gjuha jonë: „fjalën  „yj“( yj- yjnor – hyjnëron)  nuk e kam gjetur në asnjë gjuhë tjetër me perjashtim të shqipes…megjithëse ishte e përhapur në të gjitha mbishkrimet e lashtësisë, nga Egjeu deri në Atllantik „ (14)

Gjenialiteti i studiuesit Xh.Katapano qëndron, jo vetëm që zbuloi alfabetin fonetik të hieroglifeve egjiptiane nëpërmjet gjuhës shqipe, por duke e marrë FJALËN, si një prodhim „hyjnor“, në botkuptimin e njeriut, tregoi rrugën e krijimit të saj.

« Jam marrë me fjalën, si mjet i shprehjes së mendimit të zakonshëm, por edhe e domethënies “ezoterike”(besimit), pasi në zanafillë, kjo ishte ana më e rëndësishme e fjalës. Tek  fjala mund të gjejmë, nëse studiohet në thellësi... jo vetëm domethënien e zakonshme të saj, por edhe magjinë e pushtetit të saj krijues. Për të aritur këtë,  DUHET TË NJIHET ÇELËSI I FJALËS, të dihet se në çfarë mënyrë ndërtohej fjala në zanafillë »  (15)

Po kush ishte « çelësi » i fjalës ?

Janë tingujt (germat) apo rrokjet simbole, që përmbajnë brënda tyrë një “histori”. Me të drejtë mund t’i emërtojmë si Historinë (apo « Iliadën ») e parë të shoqërisë njerëzore.

Në këtë Histori, përshkruhet botkuptimi zanafillor (hyjnor dhe shkencor) i njeriut mbi formimin e Natyrës dhe proçesin krijues të tij. Nga Lashtësia na kanë ardhur shumë legjenda për Krijimin, një nga të cilat është edhe ajo e sjellë nga Katapano, lidhur me  gërmën e parë të krijuar nga Zoti : « i » - « Që duall nga Adhami i çuditur/ për sa pa gjithësinë të ndritur » (16). Sipas studiuesit, gërma « i », « në doktrinën e Thotit, përfaqëson Fuqinë Krijuese të Zotit… është vetë FJALA …Jo rastësisht pikërisht rrënja « i » qëndron e pandryshueshme në të gjitha fjalët shqipe që përmbajnë konceptin e dritës, me të cilën identifikohej vetë Zoti. (17)

Hieroglifi që përfaqëson gërmen « i », paraqitet në formën e pendës. Besoj se ajo i përket Shqiponjës, si zog i hapsirës qiellore pakufi (Lirisë) i ndodhur  ndërmjet Diellit (Krijuesit-Dritës–Dijes) dhe Tokës.

Gjithashtu,  jo pa kuptim është fakti se Dija që përvetesohet edhe sot nëpërmjet Alfabetit (leximit, fjalës), në të gjithë Europën,  fillon me germën « A » që në shkrimet hieroglifike përfaqësohej me figurën e shqiponjës,  në arbërisht : AIN.

Me germën « i », emërtohet shqiponja në dialektin çam « Ipe ». Dh.Pilika na sjell një këngë çame të lashtë, « të thinjur », siç e emërtonin vëndësit :« Pirro-Burri, vetë ipja e qiellit… me flamurin me ipe në ballë ». (18) Sipas mendimit tim, duke patur parasysh se shqiponja është zog i lartësive të mëdha, afër Diellit dhe e trajtuar si zëdhënëse e Zeus-it, fjala « ipe » duhet të jetë formuar nga « i » + pe dmth:

Krijuesin, (ti) e pe.

Në flamurin e përdorur në vitin 1914-1920 në Shqipëri, Shqiponja mban në kthetra shigjeta rrufeje (dritën e Qiellit). Po kështu edhe Sfinksi etrusk, paraqitet me krahë shqiponje, që (sipas mendimit ezoterik) i duhet njeriut që të mund të ngrihet në hapsirat më të larta të DRITËS, drejt Qiellit . (19)

Tek Sami Frashëri, fjala « të lirë » na jepet «  të dlirë » dhe për Shqiptarët : « Ilyrianet a të Lirëtë (të Dlirëtë) , … »(20)  një bashkim kuptimplot i gërmës « d »-i ( “di” e barazvlefshme me “dritë”ne dialektin çam) dhe « liri ». Kete e pohon edhe studiuesi Katapano : « Ilir dmth Shqiptar ,dmth bir i Lirisë dhe i Dritës ». (21)

Si përfundim : Arbërit, duke e pranuar gjuhën e tyre, si një krijim HYJNOR, e lidhnin me Shqiponjën, “ Zogun e bekuar të Hyjit”- sipas S.Frashërit(22)- që ishte simbol i Dritës ,Dijes dhe Lirisë.  Prandaj Xh.Katapano “Fjalën”, lëndën përbërëse të gjuhës shqipe, e quan “Fjala-Dritë” dmth Fjalë-Hyjnore: “Thoti krijuesi i parë i doktrinës së FJALËS-DRITË”.  Emërtimi i gjuhës sonë, e ka zanafillën tek Miti i Shqiponjës i lidhur me Perëndinë-Diell, dhe nuk është i periudhes së Mesjetës. Mbledhesi i folklorit arberesh Anton Belushi, na sjell një këngë nga Piana degli Albanesi (1985): “Na t’i falemi t’yn’ Zoti/ po me gluhen çë na dha/si dhe i falej Kastrioti/e gjëria nga rrjedhim na” (f107 “Ricerke e studi tra gli arberori dell’ Ellade”1994)

Si përfundim: Kuptimi i saktë i emërtimit « Gjuha Shqipe », është « Gjuha Hyjnore » apo “Gjuha e Dritës-Hyjnore” ( Perëndisë Diell) . Ky emërtim është historik dhe shkencor, dhe i përket zanafillës së zhvillimit botkuptimor (ezoterik e mitik), të njeriut europian. Emërtimi “Gjuha Shqipe” nuk buron nga fakti, se flitet nga një  popull që jeton në male, ku e ngre folen shqiponja.  Studiuesi Xh.Katapano e thekson veçanrisht këtë: “« Jam marrë me fjalën, si mjet i shprehjes ...së domethënies “ezoterike”(besimit), pasi në zanafille, kjo ishte ana më e rëndësishme e fjalës“(23)

Dëshmi të natyrës hyjnore dhe ezoterike të gjuhës shqipe, e kemi edhe në ditët e sotme tek emërtimi i dyfishtë: “AT+dhe” dhe “MËMË+dhe”, për hapësirën tokësore të Kombit tonë. Sipas Mitollogjisë ,Pellazgët lindën nga Dheu. Në teorinë Memfite, “ Krijuesi- ATEM, Zoti At dhe MËMË në të njejtën kohë … përfaqësonte, bashkimin e së « përjetshmes mashkullore » dhe të « përjetshmes femërore » tek Zoti, dy veti hyjnore thelbësore dhe koresponduese “ (24)

Arbërit – Albanet - Shqiptaret dhe gjuha e tyre

Fakti që edhe në shk 21 bashkjetojne tre emërtime për të njejtin popull dhe gjuhën e tyre , përbën një problem, deri më sot të pa trajtuar shkencërisht.

Duhet të kemi parasysh se emërtimi i gjuhës, është në vartësi të emërtimit të popullit që e flet atë.

Sipas Eqrem Çabeit “Emri i ri, Shqiptar, na shfaqet në fund të shk 17 në gadishullin ballkanik, si emër familjeje dhe bëhet emër Kombëtar krahas atij “arbër”.(25) Duhet vërejtur se Pr.Çabei, nuk e trajton origjinën e emërtimit “shqiptar” dhe kush familje e ka mbajtur këtë emër. Në këngët “e thinjura “ (te vjetra) çame, nga trevat e Thesprotisë kemi një ngjarje që lidhet me figurën historike te Pirros.  Kur qe i vogël, e çuan tek mbreti i Shkodrës : “O mbret i nderuar/ t’u rritet nami e rrofsh e klofsh sa malet/ Kaha Iperoja (nga Shqiperia) na të kemi ardhur/ të t’besojmë kët zok të ipes / të na rritet ipje e vërtetë”. (26) Të bie në sy, që vendi emërtohet “Iperia” që dëshmon se ky emërtim qe i përhapur në popull. Se sa larg shkon në kohë dhe sa shtrirje ka ky emërtim, është një problem i hapur.

Në rast se emërtimi “gjuha shqipe” është me  zanafill botkuptimor (ezoterik-fetar), ai “arbërishte” dhe “albaneze” për gjuhën e “arbërve” dhe të “albanëve”,  është mirëfilli historik.  Eqrem Çabei , pohon se në lashtësi, janë përdorur nga të huajt, si emertimi “arbër” edhe “alban” dhe ka qënë i përdorur dikur përgjithsisht si emër populli edhe në tokën shqiptare prej vëndësve. (27). Sipas gjuhëtarit, përdorimi më i vjetër i emrit, tek latinët dhe bizantinët ka qënë trajta “arb” (për popullin Arbanenses-1166 dhe Arbanum,për vëndin 1204) nga koha e Anzhuve (1271) u përdor kryesisht rrënja “alb”. (28)

Përse mendohet se rrënja “arb” është më e vjetra ? Sot, studiuesit shqiptarë e trajtojnë emrin “arbër” apo “arban” si fjalë të përbëre: dmth “ai që punon arën” (ar + bën), pra një popull bujqësor. Filozofi dhe gjuhëtari gjerman Maks Myler (shk19) provon, se emrat e shumicës së popujve arianë (pellazgë-shën im) janë të përbërë prej fjalës “arë” (29)

Sipas Mark Tirtës, ritet, zakonet e besimet e karakterit bujqësor e blektoral ishin shumë të rëndësishme për Arbërit dhe janë të njejta në të tërë trevat ku ata banonin. Gjithashtu “parmënda, është një element mitologjik thjesht shqiptar, që nuk e ndeshim tek popujt e tjerë…parmënda ishte arm e Zeusit”.(30)

Studiuesi Niko Stillo në librin e tij “Etruskishte Toskërishte”, arrin në përfundimin se: “Në zanafillë të Farës Pellazge “nuk kemi emra, por karakterizime nga veprime të ndryshme të tyre” (31) Pra, emërtimi “arbëresh” mund ta pohojme si më të lashtin sepse tregon nje nga “profesionet” e para te njeriut primitiv. Emërtimi “gjuha arbëreshe” bashkjetonte, me vlerësimin ezoterik të gjuhës, si “gjuhë Hyjnore” apo “gjuha e Zogut”. Rilindasit, që e njihnin mendimin ezoterik të Lashtësise, e kanë  emërtuar shpesh kështu, dhe për këtë janë akuzuar nga disa “analiste”te paditur te medias, për “romantizëm” jo shkencor. Kohët heroike, veçanrisht të shekullit 15 në trevat autoktone, i dhanë përparësi emërtimit të pasardhësve te Pirro Burrit, si bij të Shqipes (Ipes së Dritës-Diturisë-Lirisë) dhe gjuhës -“Gjuha Shqipe”.

Po emertimi “alban”, ku e ka zanafillën ?

Sami Frasheri pohon se emërtimi “Albania” është përmëndur nga gjeografet e Greqisë së vjetër dhe të Romës,  për krahinat e Dagestanit dhe të Shirvanit në Kaukaz. Por edhe Skocia (e Anglise) emrin e lashtë e ka « Albani » ose « Albania » (32) Po kështu edhe Qëndra fetare (e priftërinjve) të eolëve pranë Romës, më parë quhej Alba Longa dmth Albania e mërguar. (33)

Siç dihet, të gjithë Mbretërit Pellazgë të Lashtësisë, popujt dhe vëndin ku jetonin apo e pushtonin, i emërtonin me emrin e tyre (Aleksandri i Madh la pas vetes, afro 70 qytete me emrin e tij). Me qënëse rrënja “alb” haset si toponime në disa kontinente, duhet kërkuar një Kryembret, që ta ketë emrin ALBAN ose me rrënjën ALB.

Studiuesi  i shquar i pellazgollogjise, shqiptare dhe botërore, Niko Stillo, pohon se “Albani-Ari-Floriri, themelues i kësaj dinastie (të albanëve) rrojti në shk 21 pk . Emri i vërtetë i tij është Momfeu, mbret i Çamërisë (në greqisht Thesprotia dmth Vëndi i Parë). Ky vënd më vonë u quajt Epir...Në shkrimet etruske, me alfabetin e sotëm shkruhet Alpanu dhe Alpan, grekët „p“ e ndruan me „v“ dhe latinët me „b“, për rrjedhoj kemi emrin Alban... Ndërsa për Albanët, nga historianët antikë grekë e latinë ka të dhëna, për prijësin Alban nuk gjejmë as një citat. Natyrisht kjo s’ka ndodhur rastësisht .“ (34)

Përdorimi i rrënjës „alp“ dhe me vone „alb“nga latinët, (Vargmalet e Alpeve te Europes dhe Shqiperise) ruajti të njejtin kuptim ezoterik, me kuptimin e Dritës diellore dhe Bardhësise. Pra emrin pellazg të Mbretit Momfeu apo Alpan, mund ta përkthejmë Mbreti-Diell, siç e mbiquanin veten Faraonët dhe Mbretër të tjerë ne Lashtesi. Në mbretërinë e Albanit, në Çamëri, ndodhen të tre mbretëritë ezoterike: ajo Qiellore (në malin e Olimpit), ajo Tokësore (Dodona, faltoria e parë Pellazge) dhe Nëntokësore (Hadi apo Ferri i Dante Aligerit). Në të treja sundoi Albani dhe bijtë e tij. Kjo familje hyjnore çame, i dha europianëve gërmat që përdorin, dhe me të cilat ata shkruan Historine e tyre, copëzat e së cilës lexohen sot nën emrin e Homerit (“Iliada” dhe “Odisea”) si dhe shumë shpikje, një prej të cilave lidhet edhe me emrin e sotëm të Europës. Ky emer i takon mbesës së Alpanit, që ne e njohim me emrin Athina, por që emërtohej edhe Europa, sepse ndërtoi urën mbi lumin Eufrat (E UY UR PA dmth “te parën ure shikoi” ). (35). Kjo Histori familjare e Albanëve,e mitizuar dhe adaptuar për nevojat e feve të reja, ndodhet edhe në dy librat e shenjtë, tek Bibla dhe Kurani (“Etruskishte Toskerishte”).  Emrin e Mbretit-Diell dhe simbolit hyjnor të tij- Shqiponjës, sot e ka gjuha dhe Kombi ynë, pasardhës të Dinastisë Pellazge të Albanëve.

Për çdo njeri, mbetet mister se përse ALBANI, u fshi nga Historia e Lashtësisë.  Por po të rradhisim disa nga emrat qe i përkasin këtij mbreti pellazg të Çamërise, e gjithë Historia e Lashtësisë europiane që studiohet sot, do të bjerë si një kështjellë rëre. Ja disa nga emrat e Albanit: Joni, Osiris, Elini (Heleni), Egjipti etj. Gjithashtu ai ishte baba i dy Mbretërve luftarakë dhe shpikës : Sharrias dhe Nakos edhe këta me shumë emërtime, ndërmjet të cilëve Sheshosi, Kadmi, Finiku, Prometeu, Zeusi, Dionisi, At-i, Mino (mbret i Mikenës),Oqeanos, Danai, etj. Historia e Lashtësisë, këto emërtime të shumta të Kryembretit çam, ALBANIT (Alpanit), të dy bijve të tij të famshëm dhe familjes së tij, si copëzat e kristalit, i ka thërmuar në mbretër të shumtë e pa asnjë lidhje midis tyre. Jam e bindur se eshtë e afërt dita, kur studiuesit shqiptarë, do ta zgjidhin përfundimisht, këtë lëmsh shekullor të Historisë së Lashtë europiane.

Natyra e dyfishtë (ezoterike dhe historike) në emërtimin dhe krijimin e gjuhës sonë, që zbulon zhvillimin botkuptimor (mitik dhe shkencor) të njeriut mbi Tokë, nuk gjëndet tek asnjë gjuhë tjetër.

Si perfundim:  Kjo Histori zanafillore e Europës dhe më gjërë, ndodhet brënda tre emrave të  gjuhës që flasim,  arbereshe-shqipe-albaneze dhe të Kombit tonë, Arbëresh-Shqipëtar-Alban.

FUND

Fatbardha Demi

10.05.2012

 

(1) - f311 “Netet Pellazgjike te Karl Reinholdit 1850-1860” K&B Tirane, 2005

(2) - f221  George G. M. James “Trashegimi e vjedhur” Plejad, 2009

(3) - f241 Sami Frashëri  vellimi II, Tirane, 1988

(4) - f312 Niko Stillo “Etruskishte Toskerishte”

(5) - f.139 Aristidh Kola « Gjuha e Perëndive »

(6) – Arsim Spahiu “Kufiri ndares mes epiroteve dhe grekeve te vjeter” floripress.blogspot.com/

(7) - f139 Niko Stillo (po aty)

(8) - f199 Xhuzepe Katapano “Thoti fliste shqip” Botime Enciklopedike,Tirane 2007

(9) - f244 George G. M. James (po aty)

(10) - f49 Xh.Katapano (po aty)

(11) - f11, « Mësimet e Ptahhotepit, Libri më i lashtë i botës », Logoreci, 2006

(12) - f176 Xh.Katapano (po aty)

(13) - f21 « Mësimet e Ptahhotepit, Libri më i lashtë i botës »

(14) - f 43 Nermin Vlora Falaski „Prona Gjuhësore dhe Gjenetike“ 1997

(15) - f196 Xh.Katapano (po aty)

(16) - f101, (po aty)

(17) - f22    (po aty)

(18) - f39 Dhimiter Pilika “Pellazget origjina jone e mohuar”Botimet Enciklopedike,Tirane, 2005

(19) - f52 Xh.Katapano (po aty)

(20) - f 21,24 S.F Vepra v2 Rilindja,Prishtinë,1978

(21) – f28 Xh.Katapano (po aty)

(22) - f22 S.Frasheri (po aty)

(23) - f196 Katapano (po aty)

(24) - f49 Katapano (po aty)

(25) - f18 Eqrem Çabei “Shqiptarët midis Perëndimit dhe Lindjes” Çabei, 2002

(26) - f38 Dhimeter Pilika (po aty)

(27) - f10 Eqrem Çabei (po aty)

(28) - f10,11 (po aty)

(29) - f237 S. Frasheri vellimi II, Tirane, 1988

(30) - f273Mark Tirta “Mitollogjia nder shqiptare”

(31) - f61 N.Stillo (po aty)

(32) - f259 S.Frasheri (po aty)

(33) - f19 N.Stillo „Iliriada“ Athine, 2005

(34) -  f7  (po aty)

(35) - f315 Niko Stillo “Etruskishte Toskerishte

 

Murat Gecaj: MBRESA TË PASHLYERA, NGA SHKOLLA E LARTË E BORASIT

MBRESA TË PASHLYERA, NGA SHKOLLA E LARTË E  BORASIT

Nga: Prof. Murat Gecaj

publicist e studiues-Tiranë

Në mjediset e Univesitetit (nga e djathta): V.Kona, S.Demaku e M.Gecaj

1.

Sapo kishim dalë nga një vatër e madhe e diturisë dhe kulturës, pra Biblioteka e Borasit. Edhe aty u “ngarkuam” me shumë përshtypje e mbresa të bukura e të paharruara. Unë me vete mora “simbole” të saj, pra dy libra të ilustruar për fëmijë dhe nuk i lëshoja nga dora. Sigurisht, vizita në institucionin më të lartë arsimor, shkencor e kulturor të qytetit të Borasit, përbënte për ne një ngjarje të shënuar. Pra, për këtë  gjë, natyrisht, kishim mjaft kërshëri. Shoqëruesit tanë të pandarë, publicistët dhe shkrimtarët Sokol Demaku e Bahtir Latifi na kishin paralajmëruar se biseda jonë do të përqendrohej, kryesisht, rreth mësimdhënies së matematikës në shkollë. Aty na shoqëroi edhe mësuesja e “Fjerdignskolan”, Anete Ekelund. Nuk e kam informacionin  e mjaftueshëm, edhe pse nuk është ky profili im. Megjithatë, kam lexuar se mësues e drejtues, vizitorë nga shkollat e Borasit në Durrës, janë intersuar posaçësrisht për  praktikën e mësimdhenies së matematikës në shkollat shqiptare, duke e vlerësuar përvojën e tyre. Por edhe pse asnjëri nga ne, katër mysafirët nga Tirana, nuk e kishim këtë profil, megjithatë, dëshironim të bashkëbisedonim me pedagogë të atij Universiteti.

Një bisedë e thjeshtë, por me përmbajtje  mjaft domethënëse.

Na pritën ngrohtësisht e na uruan mirëseardhjen përgjegjësi i departamentit të mësimdhënies, Lash Erikolson  dhe pedagogia Monika Rundgren. Plot vëmendje, me vështrim të përqendruar, radhazi, ata nisën të na flisnin për jetën e këtij institucioni të lartë shtetëror arsimor. Kështu, personeli përbëhet nga rreth 100 veta, që shërbejnë në 6 seksione të Universitetit.Ndër të tjera, na informuan se përveç sigurimit nga studentët të teksteve mjaft cilësore dhe kujdesit për dhënien e leksioneve me nivel të lartë shkencor nga pedagogët, shumë prej të cilëve me kualifikim të posaçëm e grada shkencore, funksionon një bazë e pasur materiale. Sipas degëve e profileve, ka kabinete të pajisura me teknikën më të fundit dhe aty studentët, të shoqëruar nga pedagogët e tyre, hyjnë normalisht në brendësinë e temës, që shvillohet dhe në botën e lëndës, që lidhet me të.Përvetësimi logjik i dijeve dhe paraqitja e tyre nga studedntët para pedagogëve, bëhet në mënyrë të natyrshme, të çlirët dhe jo “të ngurosur”. Synohet që studentët mos të bëhen “automate”, duke mbajtur mend emra, data e ngjarje etj. Por punohet me ngulm që ata të fitojnë njohuri dhe koncepte bashëkohore, sa më natyrshëm dhe kjo bën që ato të ruhen gjatë në kujtesë.

2.

Siç e kam përmendur edhe në një shkrim tjetër nga kjo vizitë, ishte mjaft intersant shkëmbimi i mendimeve tona për “fatin” e shkollës së sotme, si në vendet tona dhe në shkallë botërore. Pra, natyrshëm, po diskutohet gjerësisht kjo temë “e nxehtë” në Suedi, në nivele të ndryshme dhe, bile, po hartohen e mbrohen tema për master doktoratura ose tituj të lartë shkencorë, për domosdoshmërinë e lehtësimit të ngarkesës fomale, në shkollat e kategorive të ndryshme. Kjo gjë lipset bërë që nga hartimi i plan-programave dhe teksteve më të thjeshtëzuara dhe të pangarkuara me njohuri të panevojshme, kur dihet se nxënësi e studenti i sotëm  i merr ato, në rrugë dhe me mjete të ndryshme e të reja. Në një farë mënyre, kërkohet që përshpejtimi i teknikës e teknologjisë bashkëkohore mos ta mbingarkojë, por ta lehtësojë shkollën e sotme dhe atë të së ardhmes.

Sigurisht, këto që shkrova këtu për këtë çështje thelbësore të shkollës sot dhe që i diskutuam jo me imtësi me kolegët e Universitetit të Borasit, na hapën një “dritare” të re. Por, mendojmë, që këtë përvojë dhe praktikë në diskutim nga miqtë tanë të arsimit në Suedi, duhet ta njohin e ta marrin edhe drejtuesit e univesiteteve në Shqipëri dhe, pse jo, të tërheqë vëmendjen e Ministrisë së Arsimit dhe Shkencës.

Meditim, për çfarë pamë dhe biseduam, me kolegët e mikpritësi tanë

(e dyta majtas, Monika Rundgren)

3.

Me interes të veçantë për ne ishin edhe vizitat nëpër mjediset e këtij Universiteti. Disa nga ato informacione  “me bukë”, që na i dhanë mikpritësit tanë, ne i pamë të konkretizuara mirë, në praktikën e pëditëshme të mësimdhënies. Këtë gjë e vërejtëm gjërësisht në auditore e kabinete, shumë të pajisur e funksionalë, por dhe në bibliotekë e kudo tjetër. Nuk po flas këtu për mjediset e këndshme, plot ndiçim e të ajrosura etj.

Kur po lagoheshim nga kjo vatër e lartë e dritës dhe diturisë, shkencës dhe kulturës së Borasit, e kthyva përsëri vështrimin drejt saj. Në mend po sillja edhe ato, që na treguan, se aty, si në shkollat më të ulta e të mesme, mësojnë dhe aftësohen për jetën, sa e sa bij e bija emigrantash, nga shumë shtete të botës. Ndër ta, sigurisht, janë dhe fëmijë të emigrantëve shqiptarë, të cilët aty e ndiejnë veten plotësisht të barabartë dhe të integruar ndërmjet studentëve vendës suedezë. Se e tillë është ndërtuar dhe e tillë funksionon jeta në këtë vend e shtet ndër më demokratikët dhe socialët në botë. Prandaj ishte kënaqësi dhe kujtim i bukur dhe i paharruar që ne, një grup i vogël nga Tirana, e vizituam atë, në një nga ditët e mesprillit 2012.

Tiranë, 12 maj 2012

 

Ela Karczewska : Shqipëria një vend me kontraste

Ela Karczewska

Shqipëria një vend me kontraste

11 Maj 2012

Programi televiziv për kulturën e Esperantos (foto Stanisław Mandrak)

Duke kërkuar në arkivin tim disa të dhëna, rastësisht gjeta një artikull me një intervistë të bërë në vitin 2003 ndaj një gazetareje vendase. Ajo më pyeti mua, ndër të tjera, për ëndërrat e parealizuara. “Të vizitoj Shqipërinë”,-ishte përgjigjia ime.

Unë kam lindur në një qytet të vogël në Silezinë e Poshtëme. Aty banonin familje të ndryshme, që për shkak të ndryshimit të kufijve pas Luftës së Dytë Botërore kërkonin mundësis të reja për të jetuar në paqë: madje kishte edhe grekë edhe shqiptarë dhe më duket, që sidomos fëmijët jetonin në harmoni duke frekuentuar të njëjtën shkollë.

Në vitin 2012 Tomasz Chmielik përktheu në Esperanto librin “Lëkura e Qenit” të shkrimtarit të sotëm shqiptar Fatos Kongoli dhe me përpjekje të përbashkëta të sponsorëve, ndër të tjerë, të alzasianit Edmond Ludvig dhe të bibliotekave të Podlahisë, libri u botua në Bjalistok. Kjo ngjarje lindi idenë për të udhëtuar në Shqipëri dhe për t’u takuar me autorin. Polakë, një suedez dhe një letoneze ranë në ujdi nëpërmjet internetit për t’u takuar në Tiranë më 14 prill 2012.

Në aeroport në mesnatë na priti mësuesi Bardhyl Selimi- organizuesi vendor i qendrimit tonë. Një grup i dytë erdhi nga Krakovi, përmes Kroacisë me mikrobuz. Qëllimi ynë ishte jo vetëm të njiheshim me vendin, por edhe të propagandonim Esperanton duke treguar, që në vende të ndryshme ajo mund të përdoret për takime ndërkombëtare. Një intervistë 50 minutëshe për Esperanton, e bërë me ne, u pa në tërë Shqipërinë. U bë edhe një takim në Akademinë e Shkencave dhe në Ministrinë e Kulturës të Sporteve dhe Rinisë, një ligjëratë në Universitetin e Tiranës për studentët e gjuhëve të huaja. Jola Kieres, nga Nowy Sacz dha nje mësim të Esperantos argëtueshëm për studentët duke përdorur metodën Cseh. Bardhyli shfrytëzoi rastin për të shkruar në tabelën e zezë adresën e kontaktit për kursantët e ardhëshëm.


Studentët universitarë në Tiranë dëgjojnë me vëmëndje për Esperanton (fotoFotis Stanisłaë Mandrak)

Momenti më i rëndësishëm i qendrimit tonë ishte takimi me autorin e librit. Duke hamëndësuar, që bëhet fjalë paksa për biografinë e tij prisja një takim me një donzhuan të frustruar, por jo..Modest, i hijshëm në marrëdhëniet ndërnjerëzore, me një të folur me zë të ulur dhe shumë të përzemërt, ai na la shumë pështypje të mirë.

Me rastin e paraqitjes së librit në Akademinë e Shkencave u takuan politikanë, akademikë, përfaqësues të organizatave joqeveritare, diplomate, esperantistë dhe shumë gazetarë. E adhurova lehtësinë me të cilën Bardhyl Selimi përkthente njëkohësisht fjalimet e Tomasz-t, Fatosit dhe të folësve të tjerë. Zgjoi duartrokitje njoftimi që, falë gjuhës universale, “Lëkura e Qenit” ka mbërritur në Poloni, Luksenburg, SHBA, Brazil dhe, madje, në Madagskar. Tomasz kishte rastin të tregonte për libra të tjerë të autorëve shqiptarë të përkthyer në Esperanto.

Çfarë duhet të bëjnë esperantistët në qytetin tuaj për të tërhequr përfaqësuesit e shtatë televizioneve, minimumi të 10 gazetave vendore dhe mbarekombetare, përfaqësuesit e radiostacioneve? Këtë herë mjaftoi, që ata të paranjoftoheshin për takimin me shkrimtarin e shquar, vepra e të cilit është botuar në një gjuhë të rrallë dhe ekzotike, por që flitet në 120 vende. Fjala “Esperanto” ishte e vetmja, që e kuptoja duke provuar t’i lexoja ditën tjetër gazetat. Ne sollëm 50 kopje të “Lëkurës së Qenit” në Esperanto për të marrë autografë nga autori. Urimet për Bibliotekat e Podlahisë i nënshkroi edhe ish ambasadori i Shqipërisë në Poloni.

Të gjithë njerëzve të shquar ne u dorëzuam një përshëndetje me shkrim nga drejtori i Bibliotekave të Podlahisë në Esperanto në formën e një letre private dhe nga dy libra të botuar në Esperanto në Bjalistok. Të gjithë provuan t’i lexonin ato!

Autorja ne qender me pantallona te bardha

Shqipëria është për mua një vend i çuditshëm, me kontraste. Një gjuhë tjetër, një mendësi tjetër. Hamendësova të shoh një provincë ruse dhe më shokuan shtëpitë supermoderne që qendronin pranë shtëpizave të rënuara. Qendra e vjetër e Tiranës në fakt nuk ekziston më. Rrugës drejt fshatrave, më trishtuan skeletet e fabrikave të dikurshme që prodhonin duke përdorur teknologji ruse ose kineze por tani të mbyllura për mungesë porosish. Në shitoret moderne vetëm gjuha e etiketave të çmimeve tregon se në cilin vend ndodheni sepse prodhimet janë vërtet ndëkombëtare. A mund të përfytyroni 1000 palë këpucë të përdorura të varura në një shufër hekuri që përdoret si ekspozitë? Edhe një shitore të tillë e pashë në Tiranë. Duke ditur që në Shqipëi 25 % e prodhimit vendas jepet nga bujqësia, shpresoja të vizitoja pazare të hapura plot me ushqime dhe ëmbëlsira orientale. Me keqardhje, atje shiteshin vetëm tesha të përdorura ose kineze.


Me shkrimtarin Fatos Kongoli

Shaban Hasani- udhëheqësi ynë gjatë ekskursioneve turistike-më tregoi që shumë familje shqiptare kanë jashtë shtetit përfaqësuesit e vet, që më herët kanë ikur ose kohët e fundit kanë udhëtuar ligjërisht për të punuar në të zezë dhe për të dërguar para në atdhe. Për kohën e tmerrshme të qeverisjes se Enver Hoxhës tregon një ekspozitë në Muzeun Historik Kombëtar në Tiranë. Kjo tashmë ka kaluar, dhe shqiptarët sërish zgjohen pa frikë. Që nga ora 7 në mëngjes kafenetë janë plot me burra  që bisedojnë duke pirë një kafe të fortë. Duke shëtitur përgjatë plazhit në Durrës adhuron shtëpitë moderne të pushimit dhe pishinat blu me ujë të kristaltë për fëmijët e vegjël. Pranë duket një tubacion me të cilin shtëpia e pushimit (?) nxjerr papastërititë në det. Mbi shumë çati të shtëpive të larta dhe të ulëta janë vënë depozita të mëdha uji, sepse në lagje të ndryshme të Tiranës dhe në qytete të jera ai është i racionuar.

Tirana, kryeqyteti i Shqipërisë (foto: Stanisłaë Mandrak)

Në universitet pashë një rini të rregullt, të veshur mirë por në rrugë dukeshin njërëz modestë: jo elegante, jo të mjerë. Më pëlqeu që burrat duken gjithnjë të saporruar dhe kanë flokë të prera shkut. Të gjithë duken paqësorë dhe të durueshëm: ata na buzëqeshnin kur ne provonim të merreshim vesh me ta. Sipas meje, nuk kishin komplekse. Përshtypjet e pëgjithshme janë tepër pozitive dhe unë shpresoj të kthehem në Shqipëri pas disa vitesh për të parë atë që nuk munda ta shoh gjatë qendrimit disa ditor tani. Shpresoj që ardhja jonë i ka ndihmuar esperantistët vendas të propagandojnë Esperanton te rinia gjë që me gjithë zemër ua uruam mikpritësve tanë duke u dhënë lamtumirën.

Përktheu Bardhyl Selimi


Ky artikull do botohet në numrin e qershorit të La Ondo de Esperanto (2012).në internet: La Balta Ondo http://sezonoj.ru/2012/05/212albanio/

 


Faqe 23 nga 41

Tidningen-Gazeta

Vem är Online?

Kemi 22 vizitorë n'linjë

Besökare

Shikimet e përmbajtjes : 1193210
SocialTwist Tell-a-Friend

Newsflash

 

ERDHI NGA SUEDIA, NUMRI I RI I REVISTËS “DITURIA”!


Nga: Prof. Murat Gecaj

publicist e studiues-Tiranë

1.

Dje në mëngjes, trokiti fort dera e jashtme e banesës sonë, në Rrugën “Karl Gega” të kryeqytetit. “Do të jetë postjeri”-tha bashkëshortja,-se ai i bie me forcë derës, për të treguar se erdhi një lajm nga jashtë”.  Ndërkaq, menjëherë mua më shkoi mendja te kolegu e miku  im, në Boras të Suedisë, Sokol Demaku. Se ai nuk harron të ma dërgojë mua, por dhe kolegëve tjerë në Tiranë, revistën mujore në gjuhën shqipe dhe me emrin domethënës ,“Dituria”.

Kur po shkoja ta hapja derën, vetimthi solla në mendje  ato ditë të bukura maji të sivjetëm, kur në atë qytet të bukur suedez u mblodhën  emigrantë shqiptarë nga tërë Suedia. Por kishim shkuar dhe ne,  katër miq nga Shqipëria (unë, Viron Kona, Kozeta Hoxha e Kadrije Gurmani), për të festuar së bashku 5-vjetorin e Qendrës Kulturore Shqiptare “Migjeni”, por dhe të Revistës “Dituria” dhe 4-vjetorin e Radios Lokale, po me të njëjtin emër. Pra,  ajo revistë  kishte patur  “ditëlindjen” dhe ne morëm pjesë në atë ngjarje të shënuar të saj. Por, natyrshëm, nuk kishte se si mos ta pasqyronte ajo në faqet e saj, këtë ngjarje të shënuar, mbrëselënëse dhe të paharruar. Prandaj, nga kërshëria, e shfletova me të shpejtë numrin 6 (qershor-2012) të revistës “Dituria”…


2.

Në krye të kopertinësë së parë të kësaj reviste, me kryeredaktor Sokol Demakun, lexohen vargjet e njohur të poezisë së  Ndre Mjedës: “Përmbi za, qi lëshon bylbyli,/ gjuha shqipe m’shungullon,/përmni erë, qi nep zymbyli,/pa da zemrën ma ngushllon!...”. Dhe, më poshtë, valëviten krenarë flamujt e Republikës së Shqipërisë e Republikës së Kosovës dhe ai i Mbretërisë së Suedisë.

Në brendi të revistës, është publikuar shkrimi im, “Në vendin e njerëzve të lirë, të ditur dhe të lumtur”(Nga bashkoi Qendra Kulturore Shqiptare “Migjeni”, në Boras të Suedisë). Pa u ndalur posaçërisht në përmbajtjen e këtij resportazhi, shënoj se aty flitet për manifestimin e bukur të ngjarjes, që përmenda më lart. Shkrimin e shoqëron edhe një fotografi, bashkë me albanologun e njohur suedez, Prof. Ulmar Kvik.  Po kështu, autori jep përshtypjet e tij dhe të kolegëve, gjatë vizistës së tyre, në qytetet Boras e Goteborg.

Në vazhdim, një  vend me rëndësi zë edhe shkrimi tjetër, “Për idealin e shenjtë kombëtar”, kushtuar përvjetorit të 123-të të shkollës shqipe të Prizrenit, që është dhe e para në Kosovë. Posaçërisht, në këtë shkrim me firmën time, flitet për mësuesit nismëtarë të kësaj vatre diturie e atdhetarizmi,  Mati Logoreci e Lazër Lumezi. Ata nuk kursyen asgjë që të rinjtë, por dhe të rriturit, të mësonin të shkruanin dhe të lexonin me alfabetin e gjuhës sonë amtare.

Më tej, me interes është biseda e zhvilluar nga bashkëpunërori i kësaj reviste, arsimtari e poeti Arsim Halili, me Prof. Begzad  Avdiun. Ajo i kushtohet Akademisë së re “Stoa”, në Bujanoc të Kosovës Lindore (Lugina e Preshevës), ngritur më 3 nëntor 2009. Ndër të tjera, aty flitet për detyrat dhe synimet e këtij institucioni të rëndësishëm. Drejtuesi i saj tregon se qëllimi është që të përgatitet elita e re intelektuale shqiptare, në fushat e  shkencës dhe artit.

Në këtë numër reviste është botuar edhe një shkrim, kushtuar disa botimeve të reja të krijuesve shqiptarë në Suedi (nga M.Gecaj) dhe reportazhi nga Durrësi, “Stinë provimesh” (nga Kadri Tarelli). Gjithashtu, tërheqin vëmendjen: shkrimi i Dr.Rovena Vates, nga Qendra e Studimeve Albanologjike-Tiranë, “Baza pagane dhe e krishterë, te personazhet e Kutelit, Gogolit e Turgenjevit”; shkrimi i Bardhyl Selimit, “Themeluesi i arsimit të lartë matematik në Shqipëri (Kujtime për Prof. Petraq Pilikën)” dhe i Baki Ymerit, për  librin e Veli Veliut, “Shpirti i Dritës Hyjnore” (kushtuar Nënë Terezës).

Revista “Dituria”, në këtë numër, gjithashtu, përmban disa krijime të mirëfillta letrare. Kështu, është botuar një tregim nga Aleko Likaj dhe cikle me poezi të frymëzuara nga autorët: Gentiana Zagoridha, Kadrije Mëmiqi, Josiba Osamni, Arqile Gjata, Gentijana Mikushnica, Imri Trena, Mimoza Bici e Sokol Demaku. Në një faqe tjetër janë botuar vjersha për fëmijë nga: Shahe Rama, Imri Trena, Xheladin Mjeku e Yllka Shabani (nxënëse e kl.IV, Bujanoc).  Rreth vlerave konkrete të tyre, për arsye vendi, nuk po ndalem këtu.

Në mbyllje të numrit të ri të kësaj reviste janë botuar:  një tregim për fëmijë e skicë, nga Gentjana Mikushnica dhe skica nga Z.Kryeziu e J.Osamni. Ndërsa Bardhyl Selimi është autor i “Problemeve matematikore”, me zgjidhje dhe i disa anekdotave shqiptare.

E urojmë redaksinë e revistës “Dituria” për përkushtimin e dëshmuar, në përgatitjen dhe botimin e saj, në shërbim të lexuesve të shumtë shqiptarë.

Tiranë,  9 qershor 2012