Dituria

  • Rrit madhësinë e fondit
  • Madhësia normale e fontit
  • Ul madhësinë e fontit
Home Debattartiklar-Debatt artikuj
Debatt artikuj

“NDERI I KOMBIT” – ILIA DILO SHEPERI

“NDERI I KOMBIT” – ILIA DILO SHEPERI

(Refleksion pas një ngjarjeje)


Nga Jorgo S. TELO

“Eh, o Ilia Dilo sheperioti

Kështu ndodhka në jetë... jo rrallë...

Të baltoset rubini kot së koti

e prapë të shkëlqejë si më parë...!”

...Edhe pse me tepër vonesë më së fundi iu dha “haka të zotit”...

U desh ta përfshinte një klimë e re tokën shqiptare dhe mendësinë shqiptare, që të tejhidhieshin “retë e murrme” e mjegullnajat keqdashëse që mbulonin prej dhjetëvjeçarësh një figurë shumëdimendsionale e poliedrike si ajo e gjuhëtarit – atdhetar. ILIA DILO SHEPERI.

Nëpërmjet rrjetit social të facebookut e pikërisht te faqja “Zagoria jonë” u dha lajmi i shumëpritur i cereremonisë së dhënies nga presidenca e titullit “Nderi i kombit” dedikuar njëherësh dy atdhetrëve zagoritë, dy sheperiotëve të mirënjohur Aristidh Ruci e Ilia Dilo Sheperi.

Për të qenë më i besueshëm lidhur me këtë akt dinjitoz që nderon vetëm të dekoruarit , por më së shumti vretë institucionin e Paresidentit, që arriti të firmosë titullzimin e merituar të dy burrave të mësipërm, po i referohem lajmit komkret:

Sipas njoftimit të zotit Arqile Hila mësojmë:

“Çdo gjë shkoi për bukuri.Pas hapjes së takimit nga kryetari i shoqates “Çajupi”, z. Andon Pango, e mori fjalen akademik Jorgo Bulo, i cili foli per jeten e veprën e Ilia Dilo Sheperit

pas në emër të familjes Dilo foli e falënderoi presidentin Ylli(Ilia) Dilo,nip i gjuhëtarit tëshquar.

Pas dëgjimit të himnit kombëtar sekretari i pergjithshem i presidences zoti Aleksander Flloko lexoi motivacionin e titullit “Nderi i kombit” dhe ia dorzoi ate zotit Ilia - nipit.Manej u recitua nje poezi e Jorgo Telos dedikuar ketij eventi e më pas u shtrua një kokteil.

Kishte muaj që ne zagoritët e sidomos familja e farefisi i atdhetarit ishim “mbrehur”për konkretizimin e një titullzimi të tillë e na brente meraku i lënies në“harresë”... siç ndodh rëndom në kësi rastesh...


Po kush ishte (shkurtimisht) ILIA DILO?

Ai u lind dhe e jetoi jetën, për të mbetur përhershmërisht ashti, gjaku e fryma e krejt asaj Diloiade, epiqendër e kreu i së cilës ka qenë e mbetet.

Me përmasat e një shenjtori të pazëvendësueshëm për Diloiadën që formatoi, Ilia Dilo Sheperi pati, ka e do ketë pambarimisht për aureolë fëmijët e vet, nipërit e mbesat, si dhe stërnipër e stërmbesa që nuk shterojnë kurrsesi.

U lind Ilia Dilo në 7 nëntor 1872, (140 vite më parë) në fshatin Sheper të Zagorisë, ku gjashtë vjet më parë ishte lindur dhe një tjetër fenomen i atij fshati, Andon Zakua. Sa doli në jetë,përthithi së pari atë ajër të llagartë që ishte pasuria më e madhe e atij djepi gjigand prej shkëmbi e balte, që quhet Zagori.

U rrit me ujin e kristaltë të Llagaturatit,që grumbullohej fillimisht në basenet e brendshme të Dhembelit e që dilte jashtë duke depërtuar nëpër filtret shkëmbore e të zallishtore të Biseit e Kokojkës, pranë shtëpisë ku shpalli vikamën e parë të kontaktimit me botën përreth…

Dhe ishte një klithje që ndoshta do të merrte përmasat e protestës e të mospajtimit me padrejtësitë e shekullit në të cilin jetoi.Kaloi nga një etapë në etapën tjetër të zhvillimit jetësor brenda një mjedisi të përplotuar me ndjenja të prushta atdhetare. Pas dijeve të para që i përftoi në fshatin e lindjes, kaloi në Shkollën Qendrore të Zagorisë, në Manastirin e Nivanit, e cila në atë kohë cilësohej si “institut”, ku mësimet zhvilloheshin në gjuhën greke, kur nuk kishte ende një shkollë të vetme në gjuhën shqipe.Problemi i gjuhës në shkollat e Zagorisë nuk zgjati shumë. Intelektualët e saj u mblodhën në qershor 1883 në Manastirin eTaksiarhëve të Nivanit fiks dy vjet pas çeljes së Shkollës Qendrore të Zagorisë, ku u vendos që jo vetëm në shkollat e çdo fshati (filloret), por dhe në Shkollën Qendrore mësimi të zhvillohej tërësisht në gjuhën shqipe.

Në këtë shkollë mësuan shumë nga bijtë e Zagorisë, shumë prej të cilëve, sipas mundësive vijuan arsimimin vetiak edhe në shkolla të ndryshme të mesme, apo të larta.

Dihet mirë që në këtë shkollë studiuan tre djem sheperiotë të mirënjohur e të konsideruar nga historia kombëtare e nga letrat shqipe. Vetëkuptohet që këta , sipas kronologjisë ishin: Andon Zako Çajupi, Poeti i Madh i Rilindjes Kombëtare, atdhetari i flaktë dhe njëri nga firmëtarët e dokumentit historik të Shpalljes së Pavarësisë në Vlorë më 1912-tën, Aristidh Ruci, si dhe gjuhëtari i lavdishëm, Ilia Dilo Sheperi, që u shqua si autor i Gramatikës dhe Sintaksës Shqipe, vepër shencore,që e ruan vlerën pambarimisht.

Krahas këtyre, domosdo që pati dhe të tjerë bij të krahinës së Zagorisë që përthithën dije në këtë shkollë.

Përmendet nivanioti Dhiojen Harito, që u bë një pedagog i përmendur e që arriti në karrierën e vet deri profesor në Universitetin e Athinës.

Përmendet, gjithashtu, lliarioti, prof. Filip Shabani apo “Pronor i tre shteteve”, siç e ka cilësuar shkrimtari zagorit, Kristaq F. Shabani.

Gjithë ky brez djemsh zagoritë pati fatin e mirë të kishin si themelues e administrues të parë të Shkollës Qendrore me natyrën e një shkolle private në shërbim kryesisht të krahinës së thellë malore të Zagorisë, Mihal Hariton, njërin nga drejtuesit e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit.

Gjithashtu ky brez dijepërftuesish kish privilegjin të admironte si drejtor dhe si hartues të Rregullores e të Programit bazë në nëntor të vitit 1881 Petro Kondin

Pra, sipas studiuesit Evjen Peri dhe dokumenteve të kohës 50 – 60 nxënësit e parë të kësaj shkolle, midis tyre dhe Ilia Diloja patën për drejtor … “… më të përshtatshmin profesor, pedagogun e radhës së parë, shumë të ditur dhe enciklopedik, kumtonjësin i shkëlqyeshëm, punëtorin e zellshëm e gojëtarin e mirë, Petro Kondin nga Nivani. (Shih “Gurë në themelet e Arsimit Kombëtar” Evjen Peri, fq 40 – 41)

Dhe drejtor nuk caktohej sidokudo, por nëpërmjet një konkursi përkatës, me të vetmin kusht që të ishte nga Zagoria.
Pas drejtorit të talentuar Petro Kondi vinin disa mësues të përmendur si mjaft të zotë e të përkushtuar në misionin e tyre si dijedhënës seriozë e të zotë në profesion. Ndër ata që kishin mbaruar këtë shkollë përmendet dhe Andrea Mici, ose i njohuri më së shumti me cilësimin e profesionit, që kish fituar: “Ndreko dhaskali”

Që nga ngjizja e përhershme e ofiqit sipas profesionit, kuptohen e dëshmohen qartazi aftësitë e rralla pedagogjike të tij edhe si dijedhënës edhe si mik i Andon Zako Çajupit. Si Ndreko Dhaskali edhe Ndreu nga Hoshteva apo Petro Tyto nga Maleshova, si mësues i gjuhës, leximit e hartimit (pra, i dalluar në fushën e letrave) ecnin në punën e tyre me nxënësit sipas shëmbullit nxitës të drejtorit të tyre të talentuar, Petro Kondit.
Domosdo shëmbëlltyrat e virtyteve më të mira të intelektit zagorit i mishëroi dhe u dha vlera të reja Ilia Dilo Sheperi. Ai nisi startin e pakthyeshëm në rrugët e diturisë, duke përmbushur me këmbëngulje dëshirën për t’u bërë dikushi në jetë…

Mbaroi me rezultate të shkëlqyeshme gjimnazin e njohur "Zosimea" të Janinës, në atë vatër të diturisë ku kohë më parë, kishin përfunduar këtë shkollë edhe vëllezërit Frashëri. U kthye në Sheperin e tij, edhe pse me insistim iu kërkua të vazhdonte studimet universitare, por nuk i vazhdoi për arsye ekonomike. Përndryshe, deri në fund të jetës nuk iu nda studimeve si dhe punës së tij shkencore në fushë të gjuhësisë.

Punoi si mësues, në fillim në Bënjë të Përmetit, ku dhe sot në faqet e muzeut historik përmendet si "Dhaskal' i Bënjës". Hapi fshehtas në shtëpinë e tij në Sheper qysh më 1907, shkollën e parë Shqipe, ndërsa më 1917, çeli publikisht gjithë shkollat e Zagorisë në gjuhën e bukur amtare! Djali i tij, Qirjakua, në atë kohë vetem 17-të vjeçar shërbente në shkollën e Nivanit si mësues. Ilia ishte pjesmarrës në Kongresin Arsimor të Lushnjes, më 1920, në atë të Tiranës e gjetkë.

Së bashku me At Gjergj Fishtën etj., ishte i zgjedhur për të shkuar në Romë e Paris, si përfaqësues i shqiptarëve, por arsyeja ekonomike dhe gjendja jo fort e mirë shëndetsore, bëri që të mos shkojë.

Më 1917 u emërua Drejtor i Strehës Vorfënore në Gjinokastër. Gjithashtu i drejtohet Papës telegrafisht me një Memorandum, në Tetor/ Nëntor, 1919, me të cilin shqiptarët e Besimit Ortodoks i luteshin Pontifitit Apostolik të ndërmjetësojë në Botën Ndërkombëtare Katolike, në radhë të parë në qarqet e Qeverisë Italiane të asaj kohe, për shpëtimin e Gjirokastrës nga dominimi i Greqisë.

Më vonë qe Inspektor Arsimi, drejtor i shkollave të Delvinës etj, duke mos u shkëputur për asnjë çast nga veprimtaria e vrrullshme patriotike. Ishte një ndër nismëtarët e Shoqërisë "Vëllazëria" të Gjirokastrës, ku u zgjodh dhe sekretar i Përgjithshëm i saj. Më 1908, së bashku me Çerciz Topullin e Petro Hariton krijoi shoqërinë e fshehtë «Kandili». I bëri luftë të hapur Patrikanës së Stambollit dhe u dënua me vdekje nga shovinistët grekë, por nuk u tremb, përnkundrazi, diti t’i bëjë ballë vdekjes që i kanosej, duke u drejtuar me këto fjalë:
"Edhe po të më vrisni, edhe po të më therni, në fytin tim do lexoni alfabetin shqip!"

Si një patriot e dishepull i vërtetë i Rilindasve të mëdhenj, për nder të Ditës së Flamurit, Ilia Dilo mbajti një fjalim me frymë të theksuar atdhetare e me tone të tilla joshëse që ato mendime të përzgjedhura e plot intensitet mendimi dhe emocionesh pozitive t’i përcillte plot vitalitet te dëgjuesit e QYTETIT TË Gjirokastrës në vitin 1920:

“…Shqipëria divine, Dheu klasik i trimërisë, kremton sot një nga më të shenjtat ditë të historisë së saj kombëtare: Ditën e Rilindjes e të pagëzimit në jetën e re të Lirisë! Ditën e vënies mbi krye të kurorës së Indipendencës! Pas pesëqind vjet jete t'ashpërt të robërisë dhe në një kohë tragjike, kur arushet e Ballkanit u vërsulën t'a shuajnë pa mëshirë gjallërinë e kombit shqiptar, në orizontin e Shqipërisë ndriti Ylli i Mëngjezit, mbi Kathedralin e Vlorës shkrepëtiti Diell'i Lirisë! U ngreh Flamuri madhështor i Skënderbeut dhe Perëndia e Lirisë së Kombeve dekretoi shpëtimin e Shqipërisë! Ajo e drejtë e shenjtë q'u a ka falur natyra kombeve të botës ju njojt edhe kombit t'onë që ruan karakterin dhe traditat e Ilirëve, ju dha edhe poullit t'onë heroik që ka vaditur me gjak gjithë Sinisinë Ballkanike dhe, së fundi, për t'u shpëtuar dyndjeve të valëve të barbarëve, gjatë shekujve, ka qenë shtërnguar të lerë Alltarin e Atdheut të vet dhe të kapërcejë male e dete dhe të përhapet nëpër gremina të huaja.
Në këtë vend legjendar, që ësht shkretuar dendur nga katalkizmat e luftrave të parreshtura dhe mbi gërmadhat e 70 qyteteve të bukura bërë pjesë e zjarrit legjoneve romake, vajtojnë sot e kësaj dite! Të tëra këto ngjarje, të gjitha këto tragjedita kanë vleftën e kujtimit të naltë, të heroizmës shqiptare. Dëshmojne therorësitë e pashembëllta të fisit arbnor. Pasqyrojnë jetën morale të stërgjyshërve dhe udhëheqin shpirtin e energjisë e të therorisë së brezit t'onë të ri. Ja! Kjo ësht dita simbolike në të cilën kombi shqiptar hyn në rradhët e popujve të lirë dhe zë vendin që i përket historisë së tij. Traditat e mbetura nga Pellasgët e Mitollogjisë, trimëri e trashëguar nga stërgjyshërit t'anë, përmenden sot në kronollogjinë e qytetërimit. Himni i Indipedencës t'onë këndohet nëpër oborret e kombeve të rinj të lirë. Te Deum-i i paradisit të Fesë s'onë meshohet sot nëpër Kishrat e botës ideale! Na përshëndetin, na përgëzojnë, na urojnë kombet e lirë! Na kanë zili e na falen poujt që përpiqen të harrijnë një ditë të bardhë!

Vlora bujare është vend i pelegrinazhit të Shqipëtarëvet.

Ideali që kanë ëndërruar stërgjyshërit, ay ideal i shenjtë që kanë profetizuar heronjtë, protagonistët e luftrave të lirisë s'onë, u realizua sot! Qëllimi i naltë për të cilin kanë luftuar ata burrërisht nëpër malet e ashpërt dhe kanë derdhur gjakun e vlefshëm të tyre: u harrit, u krye! Intrigat e huaja dhe komeditë e mbrendeshme që u lojtën një kohë mbi kurrizin e Atdheut nuk e lanë popullin shqiptar të jetonte i lumtur në këto tetë vjetët e para të jetës së re. Krijuan një situatë të rëndë dhe rrezikuan njëment tërësinë dhe Indipendencën e Atdheut. Gjatë këtyre kohëve të vështira duallë në shesh apostoj të rremë duke predikuar ungjillin magjik të një bese fatale. Një maqavelizmë që synonte t'i mësonte popullit shqiptar disiplinën e skllavërisë dhe të çkëputte nga trup' i shtrenjtë i Atdheut vendin me të shenjtë: Vlorën bujare që e ka falur natyra për të qenë vend i pelegrinazhit të Shqipëtarëvet.
Forca ideale, energjia virgjine dhe patriotizmi i naltë i popullit shqiptar i kapërcyen, gjithë rreziqet që kërcënonin Atdheun. Dita e 28 Nendorit 1920 ësht e para që kremton sot plot enthusiazmë Shqipëria irredente, sbukuruar nga Stili gjer në Shkodër me trëndafilë dafine! Mblidhuni bijt e Shqipërisë përpara këtij Alltari të madh t'Atdheut! Faluni! Përunjuni përpara këtij Snotafi të shenjtë! Adhuroni shpirtrat e Dëshmorëvet! Dhe lavduroni këte ditë madhështore! Gezohuni, o Shqiptarë t'arratisur në çdo anë të botës. Këndoni ju zogjt'e bukur që fluturoni në qiellin e Shqipërisë!

Lulëzoni ju fusha! Gjëmoni ju male! Buçitni ju, lumenjë dhe dete të Shqipërisë! Bekonani ju o Dëshmorët e shenjt t'Atdheut! Kurajo, durim dhe shpresë, Ti o Shqipëria irredente!
***
Ilia Dilo Sheperi ështe i pari që hedh tezën për një gjuhë të njësuar Gegënishte e Toskëzuar ose Toskërishte e Gegëzuar, dhe vepra e tij që nga botimi e deri sot është vlerësuar "si vepra më e arrirë", "libri i shenjtë që i rezistoi kohës dhe i parapriu gjuhës së njësuar". Është cilësuar nga studjues të ndryshëm si "Babai i gjuhësisë Shqiptare" Çuditërisht, kjo vepër "krejtësisht në kritere dhe baza të rrepta shkencore", në kohën e diktaturës u la pa përmendur edhe pse punohej vetëm me të! Që nga koha e botimit dhe deri në ditët që po shkruajmë, është vlerësuar nga Albanologët më të mëdhenj, si Jokli, Mejer, Veigand, Petrotta, Konda, Çabej, Kastrati, S. Skendo, E. Lico, A. Andrea, etj . Pra, sa paradoksale! Vepra e tij, jo pa qëllim lihej në harresë, ndërkohë që autori çvarrosej dhe eshtrat i flakeshin ku të mundnin. Në vitet pas diktaturës, iu dha titulli "MËSUES I POPULLIT", dhe iu ngrit busti në fshatin e tij të lindjes. Një fakt tjetër që çudit është se asnjë shkollë, asnjë Universitet apo Institut Albanologjik, nuk kanë emrin e këtij pionieri të lavdishëm, patrioti të panjollë dhe martiri të kombit tonë!
Nuk është e vështirë të mundësh të krijosh në vetvetë dimensionin e vërtetë të madhështisë së pasionantit gjuhëtar sheperiot. Për ta arritur lehtë këtë njohje është e bollshme të dihen e të kujtohen fjalët e dala nga goja e tij e të shkruara me penë në letrën e bardhë: “Jemi edhe ne mësuesit e parë të kësaj Shqipërie, shpirt nga shpirti i mëmëdheut, asht nga ashti i tij.” (Evjen Peri, Kumtesë e mbajtur në Sesionin Shencor përkujtimor kushtuar Ilia Dilo Sheperit, organizuar nga Universiteti “Eqrem Çabej” Gjirokastër, dhjetor 1997 (Idem: fq 77)
Në vitin 1906 Ilia Dilo çeli në fshatin e lindjes, Sheper, të parën shkollë të fshehtë në gjuhën shqip. E në këtë akt me ngarkesë të fuqishme atdhetare ai nuk ishte një zë i vetmuar, mbasi ndjeu më së miri përkrahjen e mbështetjen e dëshiruar të atdhetarëve të tjerë zagoritë si e Petro Haritos, Aristidh Rucit, Eftim Çakos (Brenda vendit) si dhe të Diogjen e Ilia Haritos, që ishin jashtë atdheut.
Në shkrimin “Puna e parë për çdo intelektual është atdhetaria” Remzi Pernaska ka shkruar: “Ilia Diloja, atdhetar i bindur edhe në veprimtarinë atdhetare, vepronte me qëndrueshmërinë e një filozofi… Ai gjatë gjithë jetës punoi e vuajti për Shqipërinë. Atij nuk i trembej syri të punonte për atdhe as në kohën e sulltanëve, kur u mësonte fshehurazi shqipen të vegjëlve e të rriturve, duke u folur për shqiptarizmin, as kur patriarkët e thërrisnin “i mallkuar”, as kur u shkishërua, kur u burgos, u torturua dhe u dënua me vdekje, i akuzuar nga Peshkopata e Gjirokastrës, as kur ishte në ekzil jashtë tokës shqiptare.”(Evjen Peri, Idem, fq 78).
Në lëmin e Gjuhësisë u shfaq plotësisht një shkencëtar i mirëfilltë, Me vlerat e durimin e një shkencëtari hartoi "GRAMATIKA DHE SINTAKSA E GJUHËS SHQIPE» sidomos e toskënishtes",
libër që e botoi në Vlorë me 1927 e që u ribotua më vonë, më 1979, në Romë, dhe në vitin 2001, në Tiranë. I zhytur në trishtim në vitet e paraçlirimit për trajtimin brutal të familjes dhe i mbuluar për disa dhjetravjeçarë me mjegull, nuk u fashit dot shkëlqimi i të madhërishmit Ilia Dilo SHEPERI.


Duke iu rikthyer ceremonialit, është e përligjur të theksohet përshëndetja mirënjohësee s hprehur emër të familjes e fisit Dilo, prej Ylli (Ilia) Dilo – nipit të gjuhëtarit:

PERSHENDETJE e ylli (IliaDilo – i riu) ME RASTIN E DEKORIMIT TE GJYSHIT

I nderuar Përfaqësues i Presidencës, zoti Aleksandër,

Tëe nderuar pjesëmarrës,

Në emër të familjes DILO ju përshëndes dhe iu shpreh respektin e gjithë familjes kundrejt jush!

Dekorimi I Ilia Dilo Sheperit me titullin e lartë “ Nderi i Kombit”, është dëshmi e triumfit të demokracisë në atdheun tonë..

Libri i shenjtë “GRAMATIKA E GJUHËS SHQIPE (Sintaksa) i autorit Ilia Dilo Sheperi i qëndroi kohës...

Gjuhëtarin– atdhetar, që njihet njëkohësisht dhe si një burrë trim, teksa në fjalën e tij të fundit përbuzi persekutorët me fjalët e tij lapidare “Edhe kur të më prisni kokën në grykën time do te gjeni një A, B, C, të gjuhës shqipe, sot demokracia shqiptare e dekoron .

Ilia Dilo Sheperi është një nga ata intelektualë patriotë që jetën e tij ja kushtoi tokës që e lindi. Memorandumi I Dilos drejtuar Patriakanës së Stambollit në atë udhëkryq historie kur vihej ne rrezik ekzisteca e trojeve tona, ishte një dokument historik që shkaterroi projektet e grabitqarëve.

Ishit ju anëtarëet e Shoqatës Zagoria , udhëhequr nga bindjet e La Martinit “ Atdheu lartësohet nga hiri i të rënëve” që i kerkuat presidencës dekorimin e Ilia Dilo Sheperit. Ju falënderojmë dhe ju jemi mirënjohes!

Zagoria, ky vend i shenjtë nga nisin fluturimin shqiponjat, pati nderin që në këtë 100- vjetor të pavaresisë Nëna Shqiperi t’i dekoroje dy nga burrat e saj të shquar me titullin e lartë “ Nderi i Kombit”Aristidh Rucin dhe Ilia Dilo Sheperin.

Mirënjohje dhe respekt deri ne sakrificen sublime per ty Nënë Shqipëri!

Faleminderit!

Edhe pse isha i ftuar prej Kryesisë së Shoqatës “Çajupi” për të marrë pjesë në këtë akt ceremonial të gëzueshëm, nuk e pata fatin ta ndiqja nga afër, për shkaqe të miat tashmë të njohura...

Atë ditë i ndoqa hap pas hapi zhvillimet në Tiranë lidhur me temën që po shtjelloj.

Duket sikur ngushëllova veten për mospjesëmarrjen me një peërshëndetje që e dërgova posaçërisht për ngjarjen me frymëmarrje të plotë historikë, atdhetare – kombëtare:

 

PËRSHËNDETJE AKTIT CEREMONIAL

TË NDERIMIT TË ATDHETARËVE ZAGORITË

ME TITULLIN E LRTË PRESIDENCIAL “NDERI I KOMBIT”

Pranoni, ju lutem, të nderuar pjesëmarrës, përshëndetjet e mia prej Gjirokastre!

Jeni fatlumë e të privilegjuar , teksa përjetoni nga afër dhe përmbushni shpirtin tuaj me emocionet e rastit që krijon akti i bukur i dekorimit të atdhetatarzimit zagorit me titullin më të lartë që posedon kupola e shtetit shqiptar.I përndiej dhe e shoh me sytë e imagjinatës impresionet tuaja, teksa u përndizet krenaria e përligjur prej hedhjes dritë mbi kujtesën historike, disi të zvetënuar për dekada të tëra...Kjo dritëhedhje, edhe pse me tepër vonesë do të shpalosë të vërtetat, duke nxjerrë në pah realitetet e mirëqena të atyre familjeve sheperiote e personaliteteve të shquara, që me mendje, e shpirtin atdhetar që i karakterizonte, dijtën t’i jepnin kombit tonë shumçka zotëron e mbi të gjitha intelektin e zemrën e tyre të shqiptarizmës.

Duke ju uruar të gjithëve, jam i dëshiruar t’iu përshëndes dhe me dedikimin më të freskët poetik kushtuar këtij akti domethënës, që për arsye shëndetësore, s’pata fatin ta përjetoja tok me ju. Së argu e bashkoj zerin timme tuajin: “LAVDI ATDHETARËVE ZAGORITË!”

Ndoshta do gjendet mundësia që tok me përshëndetjen dikush të lexojë edhe dedikimin tim poetik përballë jush, duke falënderuar, me këtë rast zotin president për titullzimin e dhënë.

NË PANTEON TE LAVDISË

(Shkoi haka tek i zoti)

= Dedikim ILIA DILO SHEPERIT me rastin e dekorimit=

E duruam gjatë vonesën

Porse ishim krejt të bindshëm

 

U hodh drita mbi kujtesën,

me një akt tejet të ligjshëm.

Sot sa pyeta Kokojkën,

Llagaturatin e pashteruar,

më thanë me zë të plotë:

"Tani jemi lehtësuar...!"

U shpalosën horizontet,

për t’i çelur vend kthjellimit

E vërteta kalëronte.

tok me lajmin e nderimit...

U nderua, sipas vlerës

shkencëtari gjuhësis’

U hap fjala përnjëherësh

dhe gazmoi krejt një fis...

Të betuarit mbi shkronja,

mbi flamur të Kastriotit“

Më në fund i erdhi koha:

Shkoi haka tek i Zoti...

Kam të drejt’ si zagorit,

si dishepull ATDHETARI,

të thërras me zë plot dritë:

“Mbetsh i artë te Altari!!”

Atje, në Panteon lavdie

ndrit një penë pa mort kurrë

Me frymëmarrje shqipërie

për një komb e për një burrë...

Jorgo S. TELO

Gjirokastër, 8 korrik 2012

Shënim:Mora njoftim se kjo poezi dedikuese u lexua para pjesëmarrësve (edhe me insistimin e saj) nga dijedhënësja, zonja Elena Dilo, njëra nga mbesat e “Mësuesit të Popullit”, ILIA DILO SHEPERI.

Dhe vërshuar komentet urimore e si shprehje e krenarie prej shumë zagoritësh në faqen“Zagoria jonë”, një tregues i qartë i ndjeshmërisë së lartë me të cil u mirëprit titullzimi i dy bashkëkrahinasve të nderuar.

Porse jo gjithçka ecën normalisht...

Kësisoj nuk mund të anashkalohet qëndrimi kaq i vakët i mediass shqiptare të këtij evenimenti mberesëlënës.

Është në nderin e stafit të gazetës “TELEGRAF” botimi i i këtij shkrimi në faqet e saj, fakt që do të arrijë të ezaurojë mangësitë në këtë drejtim edhe pse kanë kaluar shumë ditë nga dita e ceremobisë...

E falënderojmë gazetën për këtë publikim!

 

 

Murat Gecaj: “SHPIRTI I ARBËRIT” RRON E GJALLËRON…

“SHPIRTI  I  ARBËRIT”  RRON E GJALLËRON…

( Konferencë e përbashkët, shqiptare-arbëreshe )

Nga: Prof. Murat Gecaj

publicist e studiues-Tiranë

Nga e djathta: A.Uçi, Mario Brunetti e M.Gecaj

Sot paradite, në mjediset e Universitetit Mesdhetar të Tiranës u organizua një Konferencë domethënëse, shqiptare-arbëreshe, me rastin e 100-vjetorit të Pavarësisë së Shqipërisë dhe 140-vjetorit të bashkimit shtetëror të Italisë dhe në vazhdim të traditës sës veprimtarive, me emërtimin: “Ditët Gramshiote”. Nismëtarë ishin: Prof. Alfred Uçi-Akademik e kryetar i Shoqatës  atdhetare-kulturore “Lisi i Arbërit” (Tiranë); On. Mario Brunetti, President i Institutit të Studimeve Mesdhetare dhe personalitet i jetës politike e shoqëore (Kozenca-Itali) e Prof.Dr. Anastas Angjeli, rektor i Universitetit Mesdhetar (Tiranë) . Kishin ardhur akademikë e profesorë, studiues të fushave të ndryshme të jetës, punonjës të arsimit e kulturës, nga media e shkruar dhe ajo elektronike e të ftuar të tjerë.

Konferencën e hapi  Anastas Angjeli, i cili theksoi rëndësinë e kësaj veprimtarie, që përkon me dy ngjarje të mëdha historike në  jetën e dy popujve tanë miq, shqiptar e italian. Pastaj e lexoi referatin e tij Mario Brunetti. Gjithashtu, ai u ndal në etapa të rëndësishme të lidhjeve, miqësisë e bashkëpunimit ndërmjet popujve tanë, sidomos të shqiptarëve me arbëreshët e Italisë së Jugut.

Pamje nga salla, ku u zhvillua vepimtaria

Në këtë linjë ishte edhe referati prof. Alfred Uçit, i cili nënvizoi sidomos lidhjet e hershme shpirtërore ndërmjet shqiptarëve e arbëreshëve, të cilat vijojnë e gjallërojnë deri në ditët tona. Dëshmi për këtë gjë ishte edhe kjo Konferencë, me pjesëmarrjen e studiuesve nga të dyja anët e Adiatikut. Në vazhdim, prof. Neritan Ceka përmendi mjaft të dhëna, historike e arkelogjike etj., për lidhjet e pashkëputura të arbëreshëve me vendin e tyre të origjinës, pra me Shqipërinë.

Mjaft emocionuese ishte përshëndetja dhe fjala e nipit të Antonio Gramshit, muzikantit po me këtë emër dhe me banim në Moskë të Rusisë, i cili kishte ardhur posaçërisht në Tiranë për këtë ngjarje të shënuar. Pas Konferencës, në një sallë tjetër, ai dha para të pranishmëve një koncert të bukur me vegla të ndyshme muzikore, disa nga të cilat ishin të ruajtura nga tradita e lashtë popullore, shqiptare ose e popujve tjerë të Ballkanit.

Po me kaq interes u ndoqën, në ketë Konferencë, edhe kumtesat e fjalët e mbajtura nga studiues të Shqipërisë e Kalabrisë: prof.Mario Balognori, prof.Pëllumb Xhufi, prof.Mikelanxhelo la Luna, akademik Gjovalin Skkurtaj e prof.Rocco Pangoro. Gjithashtu, u lexua përshëndetja e dërguar nga prof. Matteo Mondola dhe përshëndeti rektori i Universitetit “Zonja e Këshillit të Mirë” (Tiranë), prof. Palolo Ruatti

.


.Nga koncerti i Antonio Gramshit (i riu

Të pranishmit në këtë veprimtari bënë mjaft fotografi të përbashkëta dhe vizituan një ekspozitë pikture, që ishtë çelur në një sallë të posaçme të Universitetit Mesdhetar, në kryeqytetin tonë.

(Fotot nga: M.Gecaj)

Tiranë, 28 korrik 2012

 

Vangjush SARO: Shqiptarët e Vankuverit, një komunitet në rritje

 

Shënime

Shqiptarët e Vankuverit, një komunitet në rritje

Nga Vangjush SARO

Është e vështirë për të thënë shumë në një shkrim të krijuar mbi shënime e përshtypje të një vendi që është ende i pashfaqur plotësisht. (Pas Rusisë, Kanadaja është vendi më i madh në botë për nga sipërfaqja.) Për më tepër, në ritme zhvillimi dhe norma emigrimi të mirënjohura; por që renditet gjithnjë në vendet e para - sa i takon mirëqenies dhe vlerave njerëzore e demokratike - në të gjitha llojet e statistikave. Ndërkaq, vetë komuniteti shqiptar në Kanada është në rritje, paçka se i vogël krahasuar me komunitetet e tjera që jetojnë këtu. Dhe të tilla janë shumë.


Veçmas, British Columbia është një shoqëri multietnike, Kryeqendra e saj, Vankuveri, edhe vetë është një qytet i ri, i krijuar në kapërcyell të shekullit që shkoi; 52% e banorëve të tij nuk e kanë anglishten gjuhën e parë. Vankuveri e rrethinat e tij, shtrihen në veri-perëndim të vendit, përgjatë Luginës Frezer dhe përballë gjigandit Pacifik; ai është “i mbrojtur” nga ishulli madhështor e me të njëtin emër dhe është cilësuar si një mbijetesë e lumtur mes multikulturalizmit dhe ambientit që i rrethon.

Vankuveri është quajtur gjithashtu “qyteti me më shumë gjallëri në botë”, nga një listë prej 127 qytetesh të mëdhenj e të vegjël. (Vlerësimi është bërë nga “Economist Intelligence Unit” dhe “UN-Habitat”. Në një dokument të publikuar nga “UN-Habitat”, shkruhej: “Vankuveri qëndron në krye të 127 qyteteve për infrastrukturën e tij të projektuar dhe të realizuar, për pasurinë kulturore dhe ambientale, për nivelin e ulët të kriminalitetit dhe për thjeshtësinë për të siguruar të mira dhe shërbime të çdo lloji”.

Qyteti ka 603.000 banorë, 2.3 milionë duke përfshirë edhe rrethinat; Port Metro Vankuver është nga më të mëdhenjtë e Amerikës Veriore. Gjithsesi, emblema e Vankuverit është turizmi, (industria numër dy për të), po ashtu është mjaft i njohur në fushën e kinemasë; mban vendin e tretë për prodhimin e filmave pas Los Anxhelosit dhe Nju Jorkut. Qendër e zhvillimit të Lojërave Olimpike dhe përherë në hartat e turistëve nga e gjithë bota, me parqet e mrekullueshmme dhe përgjithësisht nivelin e lartë të jetesës, Vankuveri është një nga qendrat e lumtura të ruzullit. (Në Vankuver ka lindur edhe miku i shqiptarëve e Kosovës, shkrimtari dhe albanologu Robert Elsie (1950). Nga Burnaby, qytet pothuaj i bashkuar me Vankuverin, është këngëtari i njohur Michael Buble.)

“Shoqëria Shqiptare e BC (British Kolumbia)” është pjesë e jetës në ritëm e mirëqenie të këtij qyteti të bukur. Shqiptarët janë pjesë e aktiviteteve, ndërtimeve dhe festimeve që karakterizojnë këtë metropol, të cilin bukuria natyrore dhe klima e qendrueshme e kanë shndërruar në një qendër model bashkëjetese. Kështu, kujtojmë se në festimet për ditën e Kanadasë (Canada Day), edhe këtë vit u përfshinë gjallërisht edhe shqiptarët që jetojnë dhe punojnë në Kanada. Duke pasur parasysh këtë eveniment, por edhe për të shprehur gëzimin për stinën e ngohtë, ditë më parë, Shoqata e Shqiptarëve të Vankuverit  - e njohur edhe si “Shoqëria Shqiptare e BC (British Kolumbia)” - mblodhi në Parku Cresend, në një piknik në natyrë, dhjetra shqiptarë që jetojnë e punojnë në Vankuver. Ata kishin ardhur nga Vankuveri dhe qytetet e tjera në rezen e tij, si Burnaby, Delta, Surrey, etj. Kryetari i Shoqatës Estref Resuli, nënkryetari Edison Heba, si dhe anëtarët e Këshillit Drejtues, por edhe veprimtarë të tjerë të kësaj shoqate, ishin kujdesur që organizimi i piknikut të shërbente edhe si një tubim i lirë i të gjithë shqiptarëve që banojnë dhe punojnë në Vankuver e rrethinat e tij.

Ashtu siç janë shprehur në shtyp edhe veprimtarë e zëdhënës të shoqatës, misioni i saj është organizimi, bashkimi dhe forcimi i frymës vëllazërore midis anëtarëve të komunitetit shqiptar që jeton dhe punon në B.C.; po ashtu, kultivimi dhe forcimi i marrëdhënieve miqësore të ndihmës dhe bashkëpunimit midis popullit shqiptar dhe atij kanadez, ndihma dhe përkrahja e emigrantëve të rinj në B.C., etj. (Me përkushtimin dhe devotshmërinë e treguar nga të gjithë shqiptarët e British Kolumbia, kryesisht të Vankuverit dhe Vankuver Mainland, kjo shoqëri po forcohet gjithmonë e më shumë, duke krijuar kështu një imazh të mirë të shqiptarëve në komunitetin e madh multi-etnik të British Kolumbias.)

Takimet e anëtarëve të shoqatës janë të herëpashershme, natyrisht edhe duke u motivuar nga kërkesa dhe ngjarje të rëndësishme. Më parë, shqiptarët e Vankuverit ishin mbledhur edhe për të kremtuar Festat e Nëntorit dhe, më pas, ato të Fundvitit. Gjithsesi, pikniku i verës, i motivuar edhe nga Canada Day, tregoi edhe njëherë se shqiptarët që tashmë jetojnë dhe punojnë në Vankuver, janë një komunitet në rritje; në të njëjtën kohë, ata po e konsolidojnë çdo ditë vetëdijen për trashëgiminë, por edhe perspektivat e jetës në një kontinent tjetër. Në ndihmë të këtij mentaliteti promovues dhe të këtyre veprimtarive, është tashmë edhe një faqe interneti, ku pasqyrohen ngjarjet që kanë të bëjnë me Shqipërinë dhe Kanadanë, me aktivitete të shoqatës dhe, po ashtu, përvojat e ndryshme të qytetarëve me origjinë shqiptare tashmë rezidentë apo qytetarë zyrtarë të Kanadasë.

Anëtarët e Shoqatës së Shqiptarëve në Vankuver, ku tashmë janë përfshirë disa breza, nga të posalindurit deri te më të vjetrit, bëjnë ç’është e mundur të mbajnë gjallë frymën e dashurisë për vendin e lindjes dhe të ushqejnë edhe fëmijët me gjuhën e vendlindjes dhe traditat e cilësitë më të mira të saj. Edhe në këtë piknik në natyrë, në traditën e vendit, krahas një dreke të pasur, si dhe bisedave për punën dhe problemet familjare, u zhvilluan lojëra tradicionale si tërheqja e litarit dhe vrapimi në thes. Më të rinjtë zhvilluan edhe ndeshje futbolli, ndërkohë që një pjesë e më të vjetërve “nuk bënin dot” pa ndonjë bisedë të nxehtë politike. Gjithsesi, aspirata e tyre, aspirata e të gjithëve, është që vendi-mëmë të përparojë dhe të përfshihet me dinjitet në të gjitha organizmat perëndimore.

Më parë, edhe në Tiranë, me rastin e ditës së Kanadasë (Canada Day), Instituti i Çështjeve Kombëtare  - INA (Albanian Institute of National Affairs) ka organizuar ngritjen e flamurit kombëtar të Kanadasë në sheshin përpara ”Hotel Tirana International”, (1 korrik 2012). Siç është paqyruar në media edhe nga zëdhënësi i kësaj shoqate, ky aktivitet ka qenë pjesë e veprimtarisë së njohur të Institutit për të promovuar dhe forcuar më tej marrëdhëniet e miqësisë dhe të bashkëpunimit midis Shqipërisë dhe Kanadasë. Ai zhvillohet nën kujdesin e z. Kastriot Frashëri, Drejtor i Përgjithshëm i INA.

Po ashtu, në po atë mbrëmje, në skenën e Teatrit të Kombëtar të Operas dhe Baletit do të ngjiteshin mbi 40 artistë të orkestrës sinfonike “West Coat” të Vankuver-it nën drejtimin e maestro Bujar Llapajt. Ky koncert vinte për publikun shqiptar pikërisht në Ditën e Kanadasë, por edhe në kuadër të 100-vjetorit të Pavarësisë. (“West Coast Symphony”, është krijuar në vitin 1970 si një orkestër amatore harqesh dhe tashmë ajo është nga më të njohurat në Kanadanë Perëndimore, me mbi 20 koncerte në sezon dhe me një repertor të pasur.)

Ndërkaq, asistenca dhe ndihma e qeverisë së Kanadasë për Shqipërinë nuk ka munguar në projekte të caktuara, duke përfshirë gjithë fushat e zhvillimit. Nga viti 1996 deri në vitin 2011, Kanadaja ka dhënë për Shqipërinë mbi 30 milion dollarë. Por një prezencë më e madhe e investimeve kanadeze në Shqipëri, do të bënte të mundur promovimin e imazhit të vendit në tregun ndërkombëtar, fuqizimin e ekonomisë dhe zhvillimin e potencialeve të vendit, duke sjellë shtrirjen e këtyre mundësive në hapësirën mbarëshqiptare.

Në përmirësimin e mëtejshëm të këtyre raporteve e objektivave, luan një rol të rëndësishëm edhe “Shoqëria Shqiptare e BC”, që tashmë është duke e prezantuar gjithnjë e më mirë komunitetin shqiptar në Vankuver dhe më gjerë.

 

 

Murat Gecaj: KUR T’U MARRË MALLI PËR TEPELENËN…

KUR  T’U  MARRË  MALLI  PËR  TEPELENËN…

(ose “pak Labëri” në kryeqytet)

Nga: Murat GECAJ

Qatip  MARA

Nga e majta: Q.Mara, Fejzo Meçaj e M.Gecaj (Tiranë, 26 korrik 2012)

1.

Rrëzë malit të Gribës, në lartësinë 614 m mbi nivelin e detit, shtrihet fshati Dhëmblan, një ndër më të mëdhenjtë e gjashtë fshatrave, që përbëjnë krahinën e Lopsit. Është i vendosur në të djathtë të rrugës automobilistike Vlorë-Tepelenë dhe në një largësi prej tyre, respektivisht, 40 dhe 30 km. Që nga koha, kur banorët e parë u vendosën aty, Dhëmblani dhe dhëmblaniotët mbijetuan, ata erdhën deri në ditët tona, falë punës e përpjekjeve të tyre, në atë vend të ashpër,  ku siç thuhet në ato anë, "kanë qenë njerëzit, që e kanë mbajtur". Banorët e asaj krahine janë shquar e dallohen për ndjenja të larta atdhetare, punëdashëse, arsimore e kulturore etj.

Fshati Dhëmblan-Tepelenë

2.

Jemi të bindur që secili nga banorët e kryeqytetit, ka dëshirë e mall ta vizitojë vendlindjen ose prejardhjen e prindërve të tij. Sigurisht, ajo krahinë e tyre ndodhet larg metropolit tonë dhe nuk u takon shpesh të shkojmë atje për vizitë ose për të qëndruar disa ditë. Se është fakt i njohur që, drejt Tiranës, kanë vërshuar qindra familje e mijëra banorë, të cilët më parë kanë jetuar në rrethe të ndryshme të vendit. Megjithatë, sado kushte të mira jetese të kenë krijuar ata këtu, përsëri ndiejnë kënaqësi, jo vetëm kur shkojnë atje, por edhe kur lexojnë ose shohin në stacione të ndryshme televizive pamje nga natyra e bukur e malësive tona.

Po, për të gjetur një rrugëzgjidhje “të mesme” në këtë drejtim, një bir i fshatit Dhëmblan, nga krahina e njohur e Lopsit, në rrethin e Tepelenës,  djaloshi  Fejzo Meçaj mendoi gjatë, deri sa mori një vendim interesant. Kishte punuar disa vjet emigrant, në Greqi e në Itali dhe pastaj u kthye në Shqipëri. Me paratë e kursyera e të mbledhura, u paraqit në zyrat përkatëse të Tiranës dhe kërkoi licensën për çeljen e një lokali. Ndoshta, në ato çaste, pëshpëriti me vete: “Pse të mos e sjell një “copë” të Tepelenës ose “pak Labëri”, në kryeqytet?”

Nga mendimi, Fejzo kaloi menjëherë në veprime konkrete. Ata, që e kanë kaluar këtë praktikë pune, e dinë mirë se sa mund e djersë duhet për ta nisur veprimtarinë në një lokal të tillë dhe për ta vazhduar normalisht e për të patur arritje. Ndër të tjera, vendosi që lokalin ta emërtojë Bar-Restorant “Tepelena”. Kështu, miq e të njohur dhe sidomos bashkëkrahinas, do të kishin një “vatër”, ku të shkonin e të sillnin ndërmend fëmijërinë e tyre ose të prindërve a të gjyshërve të tyre.

3.

Këto, që shkruam më lart, i përkasin të kaluarës jo të largët. Ndërsa këto ditë ne të dy bëmë një vizitë të paralajmëruar në këtë lokal. Aty na priti me dashmirësi përgjegjësi, Fejzo Meçaj, si dhe punonjës të tjerë. Bar-Restorant “Tepelena” ndodhet në Bulevardin “Bajram Curri”, në afërsi të Ekspozitës “Shqipëria Sot”. Nuk është e vështirë ta gjeshë atë, pasi për vend-ndodhjen nuk të tregojnë vetëm tepelenasit ose “lebërit”, por dhe banorë të krahinave të tjera. Ndër të tjera, nga ky lokal kanë gjetur përkrahje e mbështetje veprimtari të ndryshme të krahinës dhe sidomos  anëtarët e Shoqatës ”Griba”. Po kështu, ai ka bërë emër të mirë edhe sepse aty përgatiten gatime tradicionale të krahinës, emrin e të cilës mban. Ky lokal njihet, veçanërisht, për mishin e pjekur, që shoqërohet me djathëra, salcëra dhe zarzavate e fruta, të ardhura sidomos nga ajo krahinë e Tepelenës.

Por bukurinë, hijeshinë dhe intersin e klientëve të lokalit Bar-Restorant “Tepelena” e shtojnë në mënyrë shumë te veçantë objektet dhe zbukurimet e brendshme të tij. Ndër të tjera, aty të bien në sy fotografia e fshatit Dhëmblan, piktura me portretin e Ali Pashë Tepelenës, objekte të lashta nga jeta baritore dhe pajisje të rralla të shtëpive malësore të asaj krahine.  Në një kënd ndodhet Flamuri ynë, si për t’i kujtuar klientët, se sivjet jemi në vitin jubilar të 100-vjetorit të shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë. Gjithashtu, janë vendosur objekte druri, metalike e bakri: çengela, hekura, ibrikë e shtamba, llamba vajguri e fenerë; zile, këmborë e byqe të mëdha; e imporovizuar realisht edhe koka e cjapit ose dashit etj.; veshje të ndryshme, si shark dhe lëkurët e disa kafshësve, si delja, dhelpëra etj. Thënë shkurt, është një muze i vogël etnografik, me objekte të shumëllojshme. Ato vështrohen me kanaqësi e kureshtje nga klientët, të cilët gjejnë aty dhe një shërbim korrekt.

Për kënaqësinë e lexuesve, ne menduam që, me këtë shkrim të shkurtër, të bashkëngjesim edhe pak fotografi, nga ky lokal i bukur e me domethënie, që funksionon në kryeqytet. Kërkojmë mirëkuptimin e tyre, pasi janë disa foto tonat, por këtë gjë, unë e Qatipi,  e bëmë jo “për t’u dukur”, por vetëm sa për të treguar veshje e objekte, që ndodhen të ekspozuara aty.


Pra, “kur t’u marrë malli për Tepelenën”  ose kur doni të shihni “një copë Labëri”, siç e shënuam në titullin e këtij  shkrimi modest, shkoni në Bar-Restorantin “Tepelena”  të kryeqytetit tonë. Dhe, këtë gjë, nuk e themi për “reklamë biznesi”, por sepese aty klienti a vizitori ndjen kënaqësi e çmallet, mëson e çlodhet, krahas një ushqimi të zgjedhur, tradicional e cilësor.

Tiranë, 26 korrik 2012

(Fotot, nga: M. Gecaj)

 

Luan Çipi: DOKTOR ISUF HYSENBEGASI

DOKTOR ISUF HYSENBEGASI

(DHE MJEKU I SOTMË)

Nga Luan Çipi

Për dr. Isuf Hysenbegasin edhe pse kanë kaluar dekada, në Vlorë flitet ende kudo me respekt e dashuri të veçantë. Ai konsiderohet një hallkë e fuqishme e zinxhirit të një plejade të tërë mjekësh të shquar, më së shumti të ardhur në qytetin e Vlorës nga krahina të tjera të vendit.

Populli i rendit mjekë midis bijve të tij  të shquar, në kohë dhe lavdi. Midis mjekëve të hershëm e të shquar të Vlorës nuk gjen se cilin të vendosësh të parin në radhë. Pa u ndrojtur se gaboj, do të përmend disa prej tyre, duke ruajtur njëfarë kronologjie:

Po vendos në nderim të parin, korçarin guximtar Petraq Popa, që qysh në vitin 1920 vullnetarisht u largua nga Turqia për të ndihmuar luftëtarët vlonjatë të Luftës heroike të Vlorës në ekipin e Spitalit të Llakatundit; Sezai Çomon, që krijoi qysh në vitin 1921 Spitalin  e Parë Psikiatrik të Vlorës; të famshmin Ali Mihali, të dalluar për aftësinë edhe për humanizmin e madh karakteristik, si dhe pasuesit e tij të së njëjtës kohë: Azduriani, Dhimitri, Nasho, Agalliu, Çupishti, Caushi, Dervishi; ata që  me devotshmëri shërbyen në vitet e para pas Luftës Çlirimtare, të arsimuar në perëndim si: Flloko, Kauri, Pustina, Shehi, Kallfa, Shyti, Ashiku, Angjeli, Myrzabegu, Tepelena, Bendo, Kutulla, Shtylla dhe që u pasuan nga kuadro mjekësore të formuar nga vetë Shteti i ri Shqiptar e deri në ditët e sotme të tranzicionit të vështirë.

Nuk numërohen rastet kur këta mjek të shquar janë bërë personazhe historike gjurmëlënëse, duke përballur sëmundje epidemike, urgjenca masive aksidentesh, plagë të mara nga plumbat e bombat njëkohësisht te disa pacientë. Ata me qetësi dhe efikasitet kanë sakrifikuar veten, si në kohë lufte, tërmeti, epidemie, asfiksie, inondimi  e helmimi e deri raste të vështira e të dyshimta diagnostikimi, me  ndërhyrje urgjente kirurgjikale e medikamentoze, ose me masa paraprake profilaktike.

Në shumë raste ka qenë  shpëtimtare aftësia profesionale e rrallë, konsultimi njerëzor e human midis mjekëve për të tejkaluar egon personale, devotshmëria dhe sakrifica sublime e personelit mjekësor për të mposhtur lodhjen e një kohë të gjatë shërbimi, si dhe për të plotësuar me mjete rrethanore efikase, mungesën e aparaturave dhe medikamenteve të nevojshme.

Ata mbahen mend si njerëz tepër human dhe deri idealistë, jashtë përparësive për interesa materiale dhe privilegje e përfitime monetare, duke vënë në çdo rast ndërgjegjen profesionale humane dhe përgjegjësinë ndaj Betimit të Hipokratit.

Janë bërë legjendë veprimet e veçanta të tyre, që karakterizojnë ndër vite qëndrimet njerëzore humane të ndihmës, ndërhyrjeve dhe  veprimeve, deri në çudi, të këtij brezi mjekësh të papërsëritshëm e madhështor, që kanë qenë fat dhe si dhuratë Zoti për të shëruar plagët dhe vuajtjet e trupit, si në qytetin e Vlorës dhe në qytetet e tjerë, në mbarë Shqipërinë e varfër të asaj kohe.

Madhështia e kësaj plejade mjekësh duket më shumë tani, sidomos krahasuar me raste ekstreme te shumë mjekë, kur dominon si primare interesi material monetar, (do të thosha, vjedhja e kursimeve nga buka e pacientëve të varfër, në formë ryshfeti nominal) .

Kjo duket, si në çmimet e larta relative të shërbimit mjekësor privat, krahasuar me fitimet në veprimtari të tjera prodhuese e shoqërore, po dhe me mos ndërhyrjen pjesëmarrëse të siguracionit shtetëror. Kjo tendencë duket jo vetëm te privatët, po dhe te personeli mjekësor shtetëror. Ka kërkesat shpesh direkt dhe fare hapur, si gjest hajdutërie, ku në shumicën e rasteve, as që shërbehet pa “ryshfet”. Kjo të jep përshtypjen e një kusarie të shpallur deri në ligjërim, ku shteti me organet e veta të survejimit, auditimit, ndalimit e procedimit dhe gjyqësorit,  është thuajse indiferent dhe duket sikur veç bënë sehir.

Të më falni, që u largova, nga njeriu i mirë, Isuf Hysenbegasi, po krahasimin e bëra, jo vetëm për të “shfryrë dufin” e grumbulluar dhe për ta ndarë atë me ju, por edhe për të evidentuar edhe më shumë vlerat humane  dhe të korrektesës model në ato vite,  sidomos të këtij mjeku, tepër të shquar e të nderuar të qytetit të Vlorës dhe akoma më shumë.

Mos harrojmë, se dr. Isuf Hysenbegasi, e ka prejardhjen nga bejlerët e Starovës, fisnikë dhe patriot në breza dhe që aso kohe, në vitet e “diktaturës së proletariatit”, ai konsiderohej person i një klase të përmbysur, armike. Doktori i nderuar erdhi në Vlorë, pas disa vitesh burgu komunist, (në fakt i dënuar, pa faj, me vdekje) ku gjithashtu, si dëshmohet edhe nga të burgosurit e tjerë edhe pse i terrorizuar e në kushte mjerane,  Isuf Hysenbegasi kujtohet me respekt nga bashkëvuajtësit edhe gjatë viteve të burgut, sidomos për kulturën që mbartte, sakrificat sublime dhe për qëndrimin e tij të ndershëm dhe gjithnjë human (le t’i referohemi vetëm kujtimeve të Reshat Kripës, tani Kryetar i Shoqatës Antikomuniste të ish të Përndjekurve Politik të Tiranës).

I laureuar në Itali në Universitetin që më vonë u quajt “La Sapienza” për mjekësi dhe kirurgji, me rezultate maksimale (97 pikë, nga 100 të mundshme) dhe i specializuar më vonë si otorinolaringolog, dr, Isuf Hysenbegasi ishte një intelektual i mirëfillte dhe njohës i thellë i disa gjuhëve të huaja. Ai ishte  i afruar dhe sjellshëm me pacientët dhe shumë i thjeshtë dhe i dashur me komshinjtë dhe të gjithë qytetarët vlonjatë, që shpejt e quajtën bashkëqytetar, mik familjar dhe njeri të besës.

Si i ri i edukuar në perëndim,  njëkohësisht antifashist dhe antikomunist dhe që aspironte liri drejtësi dhe pavarësi të plotë, ai ishte gjithnjë në veprim e kërkim. Për të kompensuar sadopak kohën e burgut fashist dhe sidomos të atij komunist, (ku ishte i dënuar me vdekje), kur kjo liri i mungonte plotësisht, ai kërkonte të largohej sa më shumë nga mjedisi i kontrolluar, ku jetonin shumica e shqiptarëve. Dr. Isufi tentonte shpesh dhe sa herë që i jepej mundësia për t’u përfshirë e për t’u fshehur në gjirin e natyrës, në kujtim të Starovës, çifligut të tij të largët. Këtë mundësi ia jepte, deri diku, ‘’arratisja’’  dhe fshehja në pyjet dhe shkurret rreth Vlorës, te Karaburuni dhe Llogoraja, ku nisi të shkonte shpesh për gjueti shpendësh, lepujsh dhe derrash të egër. Kjo ju bë pasion i pa frenuar dhe i zinte të gjithë kohën e lirë. Në shoqëri zagarësh race të zgjedhur e të sprovuar dhe shpesh i vetëm, lëvizte në dhjetëra kilometra me një çifte gjahu krahësh dhe me gjerdanin me fishekë disa llojesh. Atë, me trupin prej atleti aristokrat, të bukur e të hijshëm, me një shapkë në kokë dhe veshje të posaçme gjuetari, e shihnin  kalimtarë, vendas e çobanët kalimtarë të bagëtive të imta dhe e përshëndetnin me dashuri dhe shpesh e ndihmonin për ta lehtësuar nga ngarkesa e gjahut me lepuj, thëllëza, shapka e turtuj. Ai ndalej dhe bisedonte me ta përzemërsisht dhe nuk i kursente këshillat apo ndihmën mjekësore kur ishte e nevojshme.

Tregojnë se njëherë, në vitet tetëdhjetë, në Qafë të Llogorajit, u ndesh papritmas me një eskortë makinash me “turistë” të kohës.  Duket, ishin grupe “marksistë-leninistësh”, që u bënë të modës ca kohë në vendin tonë, për të njohur këtë “çudi vetmitare” që nga disa u quajt “ylli ndriçues i vetëm i komunistëve të vërtetë Evropian”. Turistët e etur, kërkonin momentalisht burimin më të ftohtë të ujit aty pari. Kur nisën të konsultohen me hartën dhe të flisnin zëlart për këtë dëshirë me njeritjetërin, ja behu pa pritur gjahtari ynë i çuditshëm dhe u foli në gjuhën e tyre rrjedhshëm, si të ishte më i sakti francez:

-Ju kamerat, jeni francez? Po si është e mundur, që u ndodhet fatmirësisht këtu? Mos ju kanë ngarkuar, ata të Partisë, të na ndihmoni e  shoqëroni?

-Jo, unë jam një gjahtar i vetmuar i rastësishëm prej Shqipërie, që di frëngjisht, po di edhe gjuhë të tjera. Në se dëshironi, mund të flasim po njësoj edhe italisht, gjermanisht, apo  anglisht.

Biseduan “marksistët” me “gjahtarin” për të mësuar çka dëshironin dhe u larguan të befasuar nga ky takim.

Kur u kthyen në Francë dikush prej tyre sipas programit, porosisë dhe pagesës, shkroi edhe reportazhin përkatës me “Mbresa nga Shqipëria Socialiste”, ku midis të tjerave, nuk harroi të deklaronte prirjen e shqiptarëve për gjuhet e huaja, sidomos si frankofonë. Aty, ata edhe për të demonstruar idetë e tyre të majta marksiste, shkruanin gjatë e gjerë edhe për rastin e takimit të një gjahtari të rastësishëm, që zotëronte fare mirë katër gjuhë të rëndësishme evropiane, duke shtuar se, kur ndodh që një gjahtar i rastësishëm i vetmuar, dinte katër gjuhë, mendoheni ju, se si ishte niveli i Instituteve Akademike dhe i Universiteteve atje, te “Vendi i Shqiponjave Fitimtare Marksiste-Leniniste”.

U bënë mbi njëzetë vjet që dr. Isuf Hysenbegasi nuk rron më. Populli i Vlorës e ka vlerësuar “Mirënjohja e Qytetit”, por më shumë se kaq, atë do ta kujtojmë si një monument madhështor qytetarie dhe humanizmi, ashtu të bukur dhe energjik, të mençur e të ditur, me stetoskopin e mjekut në qafë dhe bisturinë në dorë, me fjalën e ëmbël dhe aftësinë e madhe shëruese dhe shpesh, futur në gjirin e natyrës së bukur vlonjate, në thellësinë gjelbëruese të shkurreve dhe pyjeve, me uniformën e gjahtarit dhe me çiften në krahë, në kërkim këmbëngulës të qetësisë dhe lirisë.

Vlorë, më 25.07.2012

 

Viron KONA : Bukuria e shpirtit njerëzor

Bukuria e shpirtit njerëzor

Shkruar nga Viron KONA

Goteborg 15 prill 2012

Vjen në zyrë Robert Çeço, një djalosh i mençur, që ka mbaruar studimet në Londër. Me të, ndodhej edhe një grua, afro të gjashtëdhjetave.

-Është amerikane dhe kemi një projekt të përbashkët, - ma prezantoi kolegu.

Nisëm të bisedonim. Mes të tjerash, Berti, i tha koleges amerikane, se unë sapo isha kthyer nga Suedia, ku më ishte përkthyer një libër. Me atë rast, atje ishte zhvilluar një ceremoni e bukur përurimi për librin...

Sapo dëgjoi fjalët e Bertit, sytë e gruas morën një shkëlqim të ri. M`u duk sikur u rinua brenda disa minutash. Pastaj, ai shkëlqim i menjëhershëm u kthye në një vezullim të ëmbël, teksa fytyra i ndriti.

-Origjina ime nga nëna, është suedeze, nga Goteborgu, - tha ajo. -Kemi pasur një shtëpi të vogël në Goteborg, në breg të deti. - Tani, ajo shtëpi nuk ekziston më, por nëna  e ruan si të shenjtë  foton e asaj shtëpie dhe e ka vendosur në një kornizë të blerë posaçërisht në Goteborg.

-Çfarë rastësie ?! – i thashë duke e parë me dashamirësi. - Unë, isha me disa miq në Goteborg.

-Vërtetë ?

-Po, dhe pamë shumë gjëra të bukura atje. Sa herë takohem me miqtë e mi, flasim për atë qytet.

-Çfarë, çfarë ju bëri më shumë përshtypje ?

-Gjithçka. Ai qytet sikur më ka mbetur i fotografuar në kujtesë, veçanërisht bregu i  detit, muzeu  i anijeve, që është një ndër më të njohurit e  botës. Atje pamë anije, nga më të lashtat me vela e, deri te  anijet më moderne.


Pamë edhe një akuarium gjigant, ku dukej si në pasqyrë bota e gjallë dhe aq shumë të larmishme të detit. Vizituam edhe muzeun natyror historik dhe, u befasuam me llojshmërinë dhe larminë e gjallesave të rruzullit,  nga më të voglat e, deri më të mëdhatë: balenat dhe elefantët. Kaluam dhe nëpër rrugë e bulevarde, pamë monumente historikë dhe skulptura të rralla parku...

Mikesha me origjinë suedeze, më dëgjonte me shumë dëshirë dhe sikur m`i përpinte fjalët që thosha...

-Duket se lidhjet tuaja me vendin e origjinës  janë shumë të dukshme, - i thashë.

-Po, - u përgjigj ajo, - ndonëse nga familja jonë, vetëm nëna ka lindur atje dhe ka kaluar rininë. Pastaj, u  martua në Amerikë, në Boston. Atje linda dhe u rrita. Por, nëna, bën  ç`bën dhe flet për qytetin e saj të lindjes. Madje, shpesh  herë,  edhe pushimet, atje i bëjmë..

Disa çaste gruaja heshti. Kujtimet rrëshqisnin si një fllad në sytë dhe në fytyrën e saj. Ngriti vështrimin nga unë dhe më pyeti me një kureshtje që vinte duke u rritur:

-Çfarë dini tjetër për Goteborgun?

-Di që është qyteti i dytë më i madh në Suedi dhe ndodhet në bregun perëndimor të lumit  Göta, prej nga ka marrë edhe emrin. Është  themeluar me iniciativën e Mbretit Adolf Gustav II. Është  një nga portet më të mëdhenj të Skandinavisë. Qyteti, është  qendër e madhe industriale. Ka shumë muze të llojeve të ndryshme, ka  galeri dhe vepra arti, sheshe me skulptura parku, mjedise zbavitës për fëmijë…-Në Goteborg, ndodhen edhe një grumbuj ishujsh turistikë, ku lejohet të lëvizësh vetëm me biçikleta ose në këmbë...Këta ishuj të mahnitin me pamjet dhe peizazhet e bukura, shtëpitë  plotë ngjyra, ku mbizotëron e verdha dhe e kuqja.

Heshta një çast dhe vijova:

Në Goteborg respektohen dhe nderohet muzika dhe artistët e shquar, ka një skuadër futbolli të njohur, organizohen ekspozita, festivale me balada te lashta veriore…Deti është shumë i dashur për banorët. Në artet dhe letërsi  deti zë vend të gjerë. Personazhet janë detarë, kapitenë të vërtetë të detit, që nga lashtësia vikinge  e deri në ditët tona; përshkruhet  bukur jeta dhe aventurat e lundërtarëve të  famshëm në detin e Veriut…Për nga forma e ndërtimit Goteborgu  krahasohet me Amsterdamin, por edhe me Londrën. Litëll Londër(Londër  e vogël).

Suedezja dukej e kënaqur dhe herë - herë tundte kokën në shenjë respekt për ato që tregoja.

-Kush ju shoqëroi në Goteborg ? - më pyeti me kërshëri.

-Disa bashkëkombës shqiptarë. U jemi mirënjohës atyre, veçanërisht Exhlale Shipoli, Sokol Demaku, Bahtir Latifi…


Në hyrje të muzeut natyror historik, Goteborg. 15 Prill 2012

Nga  majta në të djathtë: Sokol Demaku, Kadrije Gurmani, Murat Gecaj,

Exhlale Shipoli, Kozeta Hoxha, Viron Kona.(Foto nga Bahtir Latifi)

-Më vjen mirë që flisni me entuziazëm dhe e  respektoni vendin e origjinës sime, - tha mikesha dhe, në zërin e saj nuk ishte vështirë të dalloje emocionin.

-Dëshiroj t`ju dhuroj librin tim të përkthyer në suedisht për nënën tuaj, -  i thashë.

-Edhe për mua, - qeshi ajo.

-Sigurisht, por, ty, do të të dhuroj edhe disa libra në gjuhën shqipe.

Gruaja u gëzua si fëmijë.

-Librat më kanë pëlqyer gjithnjë, - tha dhe menjëherë nisi ta shfletojë librin e përkthyer në gjuhën suedeze. Ndiqja me sy leximin që bënte dhe vija re që sytë i ndrisnin. Fytyra e saj, ishte marrë pamjen e një vajze të re.

-Duket që, edhe ti, e do  shumë detin, - më tha ajo duke ngritur vështrimin nga faqet  e librit.

-Në breg të detit jam rritur, i thashë. Edhe unë, si nëna juaj,  shtëpinë e kam pasur në bregun e detit. Më saktë, në bregdetin e  Adriatikut dhe Jonit,  që janë pjesë të detit Mesdhe. Që herrët në mëngjes dilnim në breg të detit, ndjenim erën e pastër, flladet që frynin, shihnim pulëbardhat që fluturonin pikiatë dhe ushqeheshin me peshk, teksa anije e peshkimit ktheheshin nga gjuetia e natës. Pastaj, sapo dilnin rrezet e diellit, ne kridheshim në ujë, notonim si peshq, luanim duke gjallëruar mjedisin ujor me zërat tanë...Mbi kokat tona fluturonin pulëbardhat, kurse nga bregu vinin zërat e merakosur të prindërve që të mos futeshim thellë në ujë...

-Dilni ! Shpejt, në shtëpi ! - na thërriste  edhe babai, - Nuk e shikoni që dielli po perëndon ?

Vetëm atëherë, ne shihnim diskun flak të  kuq të diellit, që zhytej ngadalë në ujin mes ngushticës, ndërmjet gadishullit të Karaburunit dhe ishullit të Sazanit. Nganjëherë, na dukej sikur atë disk aq të bukur e flakërues, e gëlltiste thellësia  e detit...

-Kështu është deti gjithandej: tërheqës, i bukur, të mbetet  në kujtesë si një pikturë.

Flisnim pareshtur dhe dukej sikur deti na kishte rrëmbyer në gjirin e tij të kaltër. Miku ynë, Berti,  dëgjonte dhe buzëqeshte me mirësi.

-Kam lexuar,- thashë, - se, molekulat e ujit të detit,  lëvizin në të gjithë oqeanin botëror, dhe mundet që, uji, që, është përplasur në gjunjët e  këmbët e të parëve tuaj, mund të ketë lagur e freskuar edhe këmbët tona në detin Adriatik e detin Jon.

-Nuk e dija këtë !

-Po, - iu përgjigja. - Edhe deti është organizëm i gjallë. Uji qarkullon, lëviz, nuk qëndron në vend. Kështu, ai na afron ne, njerëzit, me njëri tjetrin. Ai na mbanë në shpinë dhe na transporton ku të duam në 71 për qind të rruzullit. Kënga e tij, herë është një murmurimë e lehtë dhe e butë, herë e egër dhe djallëzore..


Por, deti, është pjesë e domosdoshme e ekzistencës dhe zhvillimit të jetës. Ai përhap fllade dhe freski, ndihmon në stabilizimin e temperaturës, ndihmon në proceset natyrore të rruzullit tokësor, por është edhe kurues, ushqyes, me pasuri kolosale që i nevojiten zhvillimeve të mëtejshme të jetës sonë ...Madje, mendohet se, fillimet e jetës në rruzullin tonë, nisën nga thellësitë e detit. Ne kemi një shprehje:  “Afër detit, afër mbretit”.

Gjatë gjithë kohës që flisja, gruaja me origjinë nga Goteborgu, më dëgjonte me sy të qeshur. Pastaj, tha:

-Të falënderoj ! Më befasove, më fale një gëzim të rrallë, një dhuratë tepër të çmuar, edhe me librin, por edhe me vlerësimet e përshtypjet për Goteborgun. I shtove edhe një lule tjetër, tufës së kujtimeve të nënës sime për vendlindjen. Shpesh ajo më thotë se, edhe në pallate mbreti të të shpien të jetosh, edhe gjithë të mirat e botë të të ofrojnë, përsëri vendlindjen nuk mund ta harrosh dhe gjithnjë do të nxitesh nga dëshira për t`u kthyer, për ta parë, ose edhe për ta ruajtur të freskët në kujtime. Vendlindja nuk zëvendësohet.

-Që sot do t`i telefonoji nënës, do t`i tregoj për librin tënd, për ty dhe miqtë e tu, për përshtypjet tuaja aq të bukura për Suedinë, për Goteborgun, që ju ka pëlqyer aq shumë, - tha ajo me një zë mjaft të ngrohtë e miqësor. - Oh, ta dini sesa do të gëzohet nëna ! Sa do të gëzohet ! – përsëriste ajo dhe sytë i vezullonin ëmbël. Pastaj, befas, tha: - Se ç`keni ju shqiptarët  në shpirt, në zemër, një ngrohtësi që mua, gjatë këtyre javëve që jam këtu, më ka tërhequr shumë...

-Jetojmë në një rruzull, në një shtëpi të përbashkët, s`mund të jemi ndryshe, - i thashë.

-Po, ke të drejtë. Jetojmë në të njëjtën shtëpi të përbashkët, në të njëjtin rruzull tokësor. Jemi miq, vëllezër dhe motra, kudo ku ndodhemi, kudo... – tha ajo teksa mua më bëhej se, tashmë, sytë e saj vezullonin me bukuritë mahnitëse të aurorave polare....

 

Ndue Ukaj:Poezia si vetidentifikim

 

 

Ndue Ukaj

 

POEZIA  SI  IDENTIFIKIM

Poezia e Ali Podrimjes, në rrafshin e komunikimitartistik, si poetikë e sistem komunikues gjuhësor, por edhe stilistikë, në botënletrare shqipe, paraqitet e veçantë, karakteristikat e së cilët dallohen nëstrukturën e vargut, por më fuqishëm, në rrafshin e ideve. Në rrafshin eelementeve konstituive poetike, kjo poezi, me shtresën e tingujve dhe cilësitëritmike, shpërfaq tekstualiet të gjallë e dramatik. Podrmija, duke qenë  poet më perceptime të thella, me botë të pasurimagjinatave e inovacion të bujshëm artistik, përmes asociacionit të imazhevedhe figurave, konfiguron vargje lakonike, ku shquhet, përveç tjerash,mprehtësia dhe thellësia filozofike e mesazhe, të cilat konotojnë dhe kështu, shtresojnëelementet bazike të një poetike moderne, përmasat e së cilës poetikë, vazhdojnëtë përcjellin tendencat avancuese në artin poetik. Autori luan mjeshtërisht mesimbole dhe metafora, të cilat i mvesh me shtresa tekstesh a figurasharkitekstuale, të cilat marrin statusin e shenjave poetike, të shënjuara poetike,që përcjellin mesazhe dhe funksionalizojnë perceptimet e poetit, për dukurit tëcilat i shkruan. Gjitha këto elemente poetik, i japin poezisë së tij një impulstë veçantë në kuadër të poezisë shqipe.

Poezia e Ali Podrimjës artikulohet përmes njësistemi figurativ të përpunuar, e të konsoliduar, ku ndeshim figurat stilistike të fuqishme, me një predominancëtë metaforave dhe simboleve, që enden se shënjuese të stilit podrimjan. Poeti,stilin dhe diskursin e tij poetik e ndërton duke harmonizuar ndjeshmërinë dhe përvojënletrare si eksperiencë. Kjo e bën poezinë e tij universale, sa do që, ajo tëshumtën e herëve, frymon nëpër ambientin shqiptar, motivohet prej tij dhe ka qëllimintencional përmbushjën e misionit të pikasjes së historisë së qenies shqiptarenë poezi.

Në relacion poetik, mes subjektit (poetit) dheobjektit, gjithmonë ekziston empiria letrare e cila merr status të fuqishëm;autori i shmanget patetizimt poetik dhe ndërton tipin e poezisë me përlotë ekuivokë,ku shquhet sidomos mendimi i thellë.

Poezia e Podrimjes, në esencë, shtreson ide esituata që paraqesin shpirtin e trazuar të subjektit, kundruall universit të pafundmë,në të cilin lundron imagjinata e tij poetike dhe thithë përvojat me specifiketë këtij universi. Për të realizuar pastaj, përmes shenjave poetike, biblën etij të jetës, diskursin e shumëllojshëm poetik dhe semantikën e jetës si artdhe artit si jetë. Poeti Podrimja gjithnjë kërkon të gjejë mjete të reja tëshprehjes artistike, andaj edhe tipi i poezisë së tij gjithmonë del i freskët,stili evolues.

Në poezinë e tij ndeshim një gamë e gjerë temash eproblemesh, por edhe shumëllojshmëri trajtash e mjetesh ligjërimore. Podrimja, herë del si poet i revoltësdhe i rezistencës (për të shëmbëllyer me Migjenin e Nolin), herë me shpirtin epasionuar të rrëfimit homerik (për të shëmbëllyer me Gjergj Fishtën). Idealet etij poetik, përveç se kanë qëllim funksionale, ato korrespondojnë thellë, në këtëkontekst, më poet të mëdhenj klasik shqiptar.

Është mendim i pranuar në kritikën shqipe se Podrimjanë poezinë bashkëkohëse shqipe solli një ndjeshmëri dhe intonacion të ri poetik,një tip të poezisë që kërkon esencat dhe i manifeston përmes gjuhës së goditure figurave të përpunuara.

Në librin me poezi “Pikë e zezë në blu”, Onufri, Tiranë, 2005), poeti Podrmja qysh në titullsikundër shpalos platformën poetike, kur konfronton dy figura poetike tëfuqishme, figura këto të cilat dalin në kontrast pazakonshëm; dy figura që janëngjyra të ashpra të krijimtarisë së tij poetike: e zeza, si personifikim i së keqes,element që shtresohet në dimensione kërkimore e intecionale, dhe e kaltra singjyrë lumturie, e njollosur nga pika e zezë, e cila prish harmoninë dhe bukurinëestetike, tash jo vetëm të poezisë, por edhe ekzistencës së poetit. Pika e zë nëblu, është metaforë për vërsuljet që ju bëhen lumturisë së poetit, dashurisë,harresë, por kjo pikë e zezë në blu bëhet shenjë estetike e kondensuar dhe menuanca emocionale, prej së cilës sajohet një tip i poezisë së mendimit tëthellë dhe filozofike. Këto vërsulje, autori i nxjerr herë nga subjektivitetipersonal, e herë-herë nga ndjesimet kolektive, nga fatet dhe fatkeqësitë ekombit të tij, nga mjerimi, i cili siç shprehet ai “të lë pa u larë”. Për të shpërthyer në poezinë “Biblike” që e hap këtë përmbledhje, menjë mllef të papërmbajtur, por të realizuar poetikisht: “Në tokën tende/ të qosh jetë refugjati/mallkim gjaku”.

Bota letrare e poezisë së Podrijmës është e gjerë.Ajo shtrihet neper hapësira etnike e universale, ndërsa autori fatet e popullittë tij, që janë edhe fatet i tij, i pikasë me trajta të fuqishme retorike, kumetaforat dhe figurat e mendimit krijojnë imazhet universale, herë të trishta,e herë gazmore.

Ky libër poezish, është i ndarë në pesë ciklepoetike: Imazhe i akullt, Maratonë nga Iliria, Mes ujit të madh  dhe ëndrrës, Pikë ë zezë në blu, Bregu jaerrët, të cilat shtresojnë një numër vjersha të botuara nëpër kohë të ndryshme,e në të cilat poeti rrekët së trajtuar për fenomene të ndryshme të qenësisë sënjeriut dhe përpalljes së tij me furtunat e jetës. Poezia shikuarpërgjithësisht, evokon situata e fenomene që lidhen më gjendjen e kombi të tij,veçanërisht Kosovës. Poeti evokon situata të ndryshme ekzistenciale, të cilatnë sensin “gjykues të pietetit” marrin atribute revoltuese. Për tëfunksionalizuar këtë, inkorporon në vargje figura të dendura sarkastike, përmesnjë gjuhe që nuancohet me shenja humori të hidhur: autori është i shqetësuarpër trendët e kohës nën qiellin e tokës së tij, pastaj hedhet në revoltëtherëse, siç del tek vargjet Lehje atjeposhtë: U ka dalë zëri/ Heronj apobrejtës. Poeti Ali Podrimja, përmes metaforave të dendura dhe sistemitgjuhësor të përpunuar me mjeshtëri artistike, hedhet ne furtunat e jetës dhesfidon kohët, duke u trandur në shpirt, siç del tek vargu: “Delja e livadhit shëtit Njeriun”. Kjometaforë dhe ky mesazh poetik, si kontrast figurativ, sfidon të bukurën dhe godetashpër dukuritë që e dezorientojnë njeriun e kohës. Prandaj edhe trishtohet nga“Përmendorja e viçit”: Viçi ynë më nëfund/ Meriton një përmendore.

Në letërsinë shqipe, Podrimja njihet si poet, icili kultivon vargun e kondensuar, me një sistem figurash e trajtash retorike qëçrendomtësohen (nocion i formalistëve rus) nga trajtat konvencionale të poezisëshqipe. Në këtë segment, poeti hedhet në krah të tendencave të transformimit tëstrukturës poetike; autori nga tipi i ligjërimit të zakonshëm, kalon në ligjërimatributiv, ku ndeshim sistem të përpunuar figurash e trajtash poetike, në tëcilin plan, rrafshi estetik, pa asnjë shmangie mbetet esencial dhe predeterminues.

Poezia e Ali Podrimës i përket korpusit të poezisëshqipe që ec në rrafshin e ecjes pas novatores dhe tendencave të hapura tëpoezisë. Modernia (si koncept që shënjon shkëputje nga tradite dhe shënjon prurjetë reja) në poezinë e Podrijmës, është e dukshme. Kështu që në letërsinë shqipeju bashkangjitur një plejade të tërë poetësh të mirëfilltë, të cilët ditën t’ishmangeshin ideologjisë në art e jetë (kujtojmë Mirko Gashin, Azem Shkrelin,Fredrik Reshpjan, Visar Zhtin, etj.)

Poezia e Podrimës, vargjet në përgjithësi janësintetike. Përveç tjerash, atë e karakterizon nganjëherë një dimension ironie,i pulsuar nga dridhmat dhe tronditjet e poetit kundrejt tyre:

Kështu tek poezi “Nëna zbret në zemër të dheut”, poeti esencat e botës së ndjeshmevetë tij i rrumbullakon tek zhbërja, nga e cila ka ankth: “Edhe fjala e fundit kur më tha/gabimi i identitetit si hije më ndjek/ eunë zihem me ligjet. Në këtë sens, autori ndjehet i irrituar me pozicionine qenies të tij nacionale midis dy qytetërimeve, prandaj me dele thotë nuk dilet në Pazar/ prandaj edhelitari e ka lidhur lak/ duke mos e mbajtur as lëshuar.

Gama e interesimeve poetike të Podrimjës është e gjerë,prek tema e probleme të kohës, të shkuar dhe të së ardhmes.  Objekti i tij artistik, korrespondon me situataaktuale, por edhe të së kaluarës. Poeti jep krizën e përgjithshme me bota tëfuqishme, kund edhe më diskurs dramatik. Në këtë aspekt, vlen të përmendetpoezia “I marri sokaqeve tona”, ku meshtresa të ndryshme motivesh, autori përplasë në vargje fatin a “kasdabnës sonë”. Gjitha këto kanë njëdimension të fuqishëm ironik.

Poezia e Podrimjes referencën inspiruese e kashpeshherë nëpër ambientin shqiptar, e ndërlidh kund e kund me personalitet tërëndësishme historike dhe këto i vënë funksion të intencionalitetit poetik.

Tek poezia Udhëtiminëpër pyll, poeti ka frikë nga të panjohurat, andaj obsesioni i tijshpërthen hovshëm: Kujdes se Malin e pa shkelë/Mund ta terrojnë dhe perënditë/e dot ta gjesh/Itakën. Për të ikur ndonjëherë nga temat e rënda, poeti nuk lenë paprekur edhe tema intime, e cila temë, edhe pse nuk paraqitet në shumësi,karakterizohet për vlera universale (poezitë Cunami nën Çarçaf si dhe Përflakja e trupave).

Shikuar përgjithësisht, Ali Podrimja poezinë jovetëm se e ka vokacion, por atë e kultivon me shije të hollë artistike. Nëstrukturën e poezisë së tij kemi një ligjërim poetike të avancuar, me trajta shumëformësheshprehëse. Përveç se e ka esencë të ligjërimit figurën dhe goditjet e fuqishmee ironike, fjalëformimin i tij i ndërtuar kryesisht me vargje lakonik, në gramatikën poetikë të së cilit inkorporonnjë gjuhë të gjallë. Në këtë aspekt, kodet dhe diskurset shumëformëshekulturore e letrare, me ide e motive të nduarndurëshme, sintetizojnë portretine një poeti të madh dhe produktin e tij- një poezi universale.

(Ky tekst, është botuar në disa media shqiptare tëpërditshme dhe kulturore në vitin 2007)

 

 

Perktheu Bardhyl Selimi: Një shqiptare në Suedi

Perktheu Bardhyl Selimi

 

Një shqiptare në Suedi

Rozana vjen nga një familje e mesme në Shqipëri. I ati ishte oficer, nëna mësuese. Ajo ka një vëlla dhe një motër.

-Shqipëria është një vend i varfër, por nuk na kanë munguar gjërat më të rëndësishme. Unë ama nuk mund të kisha gjithçka, që dëshiroja. Mund të blija një palë pantallona të reja, një palë këpucë çdo vit. Disa herë kam blerë tesha të vjetra (të përdorura), tregon Rozana.

Megjithatë ajo ishte e kënaqur, kishte shëndet të mirë, kaloi një rini normale dhe të qetë, kreu me sukses shkollën dhe kishte marrë dëshmi të larta.

Si oficer i ati duhej t’u përshtatej transferimeve të shumta. Familja e kish ndryshuar vendbanimin pesë herë gjatë rinisë së Rozanës nga një qytezë në pjesën verilindore të vendit gjer për ca kohë në kryeqytet, Tiranë kur ajo mbushi 16 vjet.

Rozana mban mend që ishte e mundimshme të vije në qytetet e reja më të mëdha. Kërkesat në shkolla ishin më të larta dhe ajo duhet të mësonte më shumë pa hequr dorë.

- Në Tiranë gjyshërit e mij jetonin bashkë me ne, ishim shtatë pjesëtarë në të njëjtën shtëpi. Unë studioja për ekonomi në universitet. I pëlqeja shifrat dhe lexoja me ëndje gjithçka më duhej për provimet.

Kisha qejf të gjeja një vend pune në administratën shtetërore. Por kjo doli diçka thuajse e pamundur pa përdorur ryshfetin dhe unë nuk doja ta bëja kështu. Korupsioni është shumë i përhapur në vend. Lidhjet e mira dhe paraja hapin dyert, veçanërisht në zyrat shtetërore. Një vend pune në to mund të kushtojë vlerën një page vjetore prej 3000-4000 eurosh

Më thirrnin në intervista, bëja testime por vendet e punës i fitonin të tjerë.

-Ndjehesha e zhvlerësuar. Shokët e mij të shkollës, që kishin mbërritur rezultate më të dobëta se unë në universitet, gjenin punë.

Rozana punoi për një vit në një kompani lojrash fati. Pak e nga pak mori atje përgjegjësi të larta në detyrat administarative.

Në verë 2007 ndryshoi gjithçka. Ajo takoi Mujin që kishte një leje qëndrimi në Suedi. Banonte në Lidkoping dhe kishte ardhë në vendlindje, Shqipëri me pushime. Të dy u fejuan në atë shtator.

Bashkëshorti I saj i ardhëshëm i kishte folur shumë për Suedinë, për miqtë e tij atje, për vendin e mundësive, ku kushdo mund t’i realizonte ëndërrat e veta, për nivelin e lartë te jetesës, të drejtat për të gjithë, qytetet e bukura dhe liqenet.

Muj kujton se në fillim Rozana nuk interesohej për këtë.

-Unë u përpoqa shumë për arsimimin tim dhe nuk doja ta braktisja familjen, por dashuria bëri të sajën, thotë Rozana.

Ajo mori lejen për të ardhur në Suedi në vitin 2008. Ishte udhëtimi i saj i parë jashtë vendit.

-Lidkoping është diçka tjetër nga sa prisja unë. Mendoja që shtëpitë atje do ishin më të larta dhe njerëzit më të shumtë. Por unë pashë rrugë të boshatisura. Ndjehesha e vetmuar, pa familje dhe pa miq. Këtu ka largësi të mëdha, marrëdhënie të ftohta midis njerëzve. Une që isha mësuar me kontaktet e afërta, përqafimet dhe të puthurrat. Ende nuk jam kënaqur me këto gjera.

Shumë shpejt ajo e kuptoi që njerëzit në shtëpitë me qira mund të banojnë me mure të përbashkëta dhe vetëm sa të përshëndesin me krye. Në Shqipëri kjo është e papërfytyrueshme.Fqinjët kanë marrëdhenie njëri me tjetrin, pinë kafe, bisedojnë.

Buka suedeze është me shumë sheqer. Prandaj unë gatuaja vetë. Ajo i han bifteqet suedeze por jo harengat.

Katër ditë pasi mbërriti në Lidkoping nisi të mësojë suedishten.

Pata studiuar 16 vjet dhe tani m’u desh t’ja nisja nga zeroja. Vrisja mendjen se çfarë të bëja me jetën time. Duhet të luftoja, nuk duhet të shtrihesha në shtrat dhe të qaja.

Vlefshmërinë e arsimimit tim në ekonomi autoritetet suedeze e miratuan. Per gjashtë muaj bëra një arsimimin përgatitor për provimet në universitet, studiova ndër të tjera kompjuterin, edukatën qytetare dhe suedishten.

Bëra një stazh në një agjensi revizorësh për tre muaj, studiova si raportohen llogaritë e pagave, shitjet, blerjet, ndërkohë studiova suedishten me rezultate të larta për dy simestra në vend të katër si zakonisht. Dhe për katër vjet në Lidkoping linda dy fëmijë.

Tani ajo ka një vend pune në stazh deri në shtator. Nuk e din si do shkojë më pas. Thekson se ndjehet e fortë dhe e qetë me arsimimin e saj që e ka mbërritur. Veç kësaj më dëshirë do të studionte deri në nivelin e masterit.

-Dua të punoj dhe të marr pagë dhe të ndjehem e vlefshme. Por kur kërkoj një vend pune dhe dërgoj CV time, punëdhënësit vështrojnë mbiemrin tim dhe menjëherë heqin dorë. Kërkova punë në Lidkoping, Goteburg dhe Malmo, madje më ftuan në intervista. Por punëdhënësit nuk besojnë se unë e zotëroj suedishten dhe se jam sociale. Ndjehem e diskriminuar në tregun e punës dhe kjo është shumë dëshpëruese.

Ajo ka miq që i kanë ndryhuar mbiemrat për të pasur më shumë shance pune.

-Këtë gjë nuk kam ndërmend ta bëj, thotë Rozana.

E kanë pranuar në një kurs për ekonomiste në raportimin e llogarive në Lidkoping. 106 vetë mëtonin, 32 u pranuan.

-Por gjer në shtator në se nuk do gjej punë aty ku bëj stazhin tani ose në ndonjë kompani tjetër, do filloj të studio.

Rozana thotë se në Lidkoping e trajtojnë mirë. Si person privat nuk ndjehet e veçuar ose e keqtrajtuar. Ka edhe shumë miq në kishën e pendesave në Lidkoping.

(Marrë nga një gazetë suedeze)

Perktheu Bardhyl Selimi

 

Luan Çip: LAURA NEXHAT MERSINI, VLONJATJA SHKENCËTARE Nga Luan Çipi

LAURA NEXHAT MERSINI, VLONJATJA SHKENCËTARE

Nga Luan Çipi

Laura Mersini - Houghton, doktoreshë në fizikë, është profesoreshë e fizikes teorike dhe kozmologjisë në Universitetin Amerikan të Karolinës së Veriut, në Chapel Hill, qysh nga 1 janari 2004. Ajo është shkencëtare aktive në SHBA dhe një nga femrat e pakta shkencëtare me peshë botërore në fizikën teorike, që ka zbuluar një teori të re të origjinës së  “Big Bengut”,  që zgjeron njohjen dhe zbulimin e kozmosit dhe të krijimit të gjithësisë në një bashkësi universesh, ‘multiverse’. Një nga aspektet e kësaj teorie nga shkencëtarja e shquar është zbulimi i evidencave astrofizike për parashikimet e teorisë së saj në lidhje me ekzistencën e universeve të tjera, përtej universit tonë, të krijuar në periudhën para ‘Big Beng’ në mënyrë kuantike.

Vlonjatja Laura Mersini i ka të dy prindërit nga Vlora. Babi i saj është matematikani dhe ekonomisti i shquar Nexhat Mersini, vdekur para  një viti, studiues dhe shkencëtar, zbatuesi i parë i metodave matematikore në ekonominë e vendit tonë. Ajo e shpjegon prirjen dhe aktivizimin e saj shkencore nga gjeneza, inkurajimi dhe ndihma e të atit dhe është mjaft krenare për të. Laura e adhuronte Nexhatin jo vetëm si baba por dhe si shokun më të besuar dhe bashkëpunëtorin  e saj më të ngushtë.

Laura Nexhat Mersini ka mbaruar me rezultate maksimale kursin e veçantë pesë vjeçar për fizikë, në Universitetin Shtetëror të Tiranës. Ajo kujton dhe deklaron me krenari se niveli i Universitetit Shtetëror të Tiranës, në lëndët shkencore për matematik – fizikë, ka pasur staf të kualifikuar pedagogësh dhe nivel të lart akademik e shkencor, aqsa kur plotësoi studimet pasuniversitare dhe kreu specializimet në Amerikë, ajo nuk dalloi diferenca të theksuara me ta. Me që pedagogët e mi janë edhe tani po aty, mendoj shton profesoresha, se ky nivel vazhdon të jetë në një shkallë edhe më të lart.

Laura Mersini kreu studimet plotësuese pasuniversitare në SHBA, fillimisht si studente ‘Fulbright’  në janar 1994 dhe më tej u specializua dhe u pajis me M.Sc. në Universitetin e Marylandit dhe në vitin 2000 mori doktoraturën në Universitetin Wiskconsin-Milwaukee.

Ajo punoi si shkencëtare dhe vazhdon të thellohet e të kontribuojë: Për origjinën e universit dhe të materies në fiziko-kozmologji;  për misterin e energjisë së  errës, që përben 75% të energjisë së universit; për “teorinë e fijes” në fizikë; për gravitetin dhe teorinë kuantike në hapësirën e lakuar, etj

Laura Mersini është nga të paktat femra në botë, që merret me studimet shkencore në fizikën teorike. Ajo mendon se kjo është një punë mjaftë e vështirë dhe që kërkon njohuri të thella në disa drejtime dijesh, si në teorinë e relativitetit  të Anshtajnit, në teorinë e mekanikës kuantike dhe në atë të fizikës klasike.

Si i shpjegon shkencëtarja jonë kozmologe disa mistere hapësinore:

-Momentin e parë të krijimit të hapësirës kozmike për universin tonë, shkencëtarja e lidh me “Bing Bengun”, kur  u bë shpërthimi i parë i tre dimensioneve hapësinore nga një hapësirë shumëdimensionale (me 10 dimensione ne ‘String Theory’).

-Po nga erdhi kjo energji, para se të ndodhte shpërthimi (Bing Bengu)? Kjo nuk është vërtetuar ende dhe njihet si fusha misterioze e gravitetit klasik. Deri tani hulumtimet në këtë fushë kanë ecur tepër ngadalë, sepse shkencëtarët duhet të kombinojnë dy teori: atë të gravitetit të Anshtainit dhe teorinë e mekanikes kuantike. Unë kësaj i dhashë përgjigje, shpjegon shkencëtarja, duke përdorur energjinë kuantike të ‘String Theory’, duke shfrytëzuar parimin e forcave të kundërta gravitacionale të energjisë e materies. Kjo është teoria e parë që nga ana eksperimentale është testuar në lidhje me parashikimet që ne derivuam për të verifikuar këtë. Kështu energjia e Bing Beng vjen nga hapësirë - koha, krijuar njëkohësisht, kur kjo hapësirë e energjisë, si rezultat i procesit të kompaktifikimit të boshteve dhe të pleksjes nga dhjetë boshte në tre (lartësi, gjerësi, gjatësi), shkakton shpërthime energjish dhe krijon shumë Bing Beng.

-Energjia e errës është një tjetër fushe studimore e shkencëtares. Ajo është energji e hapësirë kohës dhe nuk ka lidhje me energjinë e grimcave materiale (me te cilat jemi familjarizuar) dhe si e tillë ngelet ende një energji misterioze dhe e pa shpjeguar nga fizika, sepse ka veti të çuditshme, pa fushë gravitacioni tërheqës, përkundrazi me presion negativ, pa fushë shtytëse gravitacionale, që vërtet kuptohet matematikisht dhe shikohet eksperimtalisht, por nuk karakterizohet nga proceset e ruajtjes dhe të ndryshimit. Ende nuk ka një model përfundimtar të energjisë së errës. Ne këtë drejtim edhe vet Anshtajni paraqiti dyshime dhe e konsideron si budallallëkun më të madh të tij,  si të pakonceptuar fizikisht.

-Universi ynë teorikisht nuk është i vetëm, por multivers. Secili nga universet ka kushte specifike dhe ciklin e vet të evolucionit dhe kështu ka mundësi që, disa prej  tyre, të jenë në kushte zhvillimi të njëjta, apo edhe të ndryshme nga njëra tjetra.

Vlonjatja Laura Mersini edhe pse e ngarkuar me punë shkencore dhe akademike, vjen thuajse çdo vit në Shqipëri, në Tiranë dhe në Vlorë, për t’u takuar me njerëzit e saj të dashur, të afërt dhe me miqtë e saj të shumtë. Parvjet asaj i rezervoi një takim të posaçëm vet kryeministri i Shqipërisë. Laura është  një grua e thjeshte, e dashur dhe komunikuese, energjike dhe e re në moshë, nënë e një vajze 2 vjeçare. Ajo e ka burrin anglez, po dhe ai gjithashtu  i angazhuar për disa vite me punë në Shqipëri dhe në Kosovë, vende me të cilat është dashuruar dhe lidhur

ngushtësisht.

Nexhati, Laura dhe Stela

Laura ka një vëlla, ekonomist biznesmen në Kanada, Aurel Mersinin, më të vogël, të martuar  me një djalë, si dhe nënën, Stela Mersini, që banon me të birin, më së shumti në Kanada. Ajo është, gjithashtu, me arsim të lart, financiere në pension.

E kam njohur Laurën, vajzën e mikut tim të hershëm, ekonomistit shkencëtar Nexhat Mersini, qysh kur ishte fëmijë. Ajo edhe në shkollën e mesme tërhiqte vëmendjen e mësuesve për talentin e lindur dhe të trashëguar për matematike dhe fizikë dhe për gjuhet e huaja. Puna e gjatë këmbëngulëse shumë vjeçare dhe arritjet e shkencëtares astro fizikanes amerikane (shqiptares së mirëfilltë Laura Nexhat Mersini) në fushën e fizikës teorike dhe kozmologjisë janë çudibërëse dhe mjaftë të suksesshme. Ajo, që duhet të ishte nderi i kombit, krahas shqiptareve të spikatura Mirela Bogdani e Amelia Kotte, është fare pak e njohur, pak e çmuar, pak e vlerësuar dhe e propaganduar si krenari e përfaqësuese e kombit dhe mund të themi, se duket paksa e nënvleftësuar në vendin amë, megjithëse në Amerikë zë vend si shkencëtare, pedagoge universitare edhe është referuese aktive në seminarët ndërkombëtar mbi hapësirën kozmike dhe për krijimin e  origjinës së gjithësisë.

Në faqet e internetit dhe deri në Wikipedia unë u njoha sadopak, me veprimtarinë e vlonjates shkencëtare, Laura Mersini dhe më vjen mirë si shqiptar të shkruaj dy fjalë, të krenohem me të dhe ta ndaj gëzimin me ju.

Vlorë, më 19.07.2012

 

Rovena Vata:Koliqi përmës trinitetit: uji, zjarri, dheu (toka)

 

Rovena Vata-QSA-Tiranë


Koliqi përmës trinitetit: uji, zjarri, dheu (toka)


Sipas konceptit të filozofëve triniteti qëndronte të elementë si: uji, zjarri, dheu, kurse sipas Koliqit - tregimtar triniteti qëndronte respektivisht të këta elemnetë si: Mali, rrajnët, uji.

Sipas filozofëve lënda që ndodhet në thelb të gjithçkaje dhe që transformohet nga njëri send tek tjetri, është uji. Një tjetër thoshte: është ajri. Një i tretë: është zjarri. Një i katërt: është pafundësia.

Por asnjeri prej tyre nuk tha: është toka. Kur filozofët e Miletit thanë: është uji, ajri, zjarri apo vetë pafundësia, nuk është që me këto emra të kenë shënuar “elementet”, në kuptimin material të fjalës[1].

Fshehtësia dhe mistika e ujit asnjëherë nuk është e sqaruar deri në fund. Uji është i lidhur drejtpërdrejt me proceset më organike dhe veprimtarinë jetësore, ndaj njeriu e ka ndjerë shpesh mungesën e tij kur s’e ka pasur, ashtu sikundër i ka kënduar, kur e ka  gjetur dhe e ka rrethuar me gurë, a thua për t’a pronësuar apo për t’a mbrojtur nga syri i keq.

Herakliti mbron idenë se të kundërtat janë kushti i të gjithë sendeve. Këtë ai e shpreh me anë fjalësh të figurshme, mitike: “Përplasja është babai i të gjitha sendeve”.

Vetë ndryshimi është një lëvizje e përhershme që i bën sendet t’i nënshtrohen atij. Helakliti nënvizon me forcë përvojën e ndryshimit. “Gjithçka rrjedh..” “Nuk mund të lahesh dy herë në të njëjtin lumë”. Kur kthehesh te lumi për herë të dytë, uji i mëparshëm tanimë ndodhet larg; është një lumë tjetër, një ujë tjetër[2].

Një nga elementet, që sundon përveç ujit, është zjarri. Edhe në këtë rast, jo zjarri krejt material dhe si një fenomen shpërbërjeje, por një zjarr që është njëkohësisht logosi. Logos është një fjalë greke që do të thotë “arsye”, “logjikë”, “gjuhë”, “ligj[3].

Zjarri përfaqëson fuqinë e të menduarit në mënyrë racionale, me ndihmesën e së cilës kuptojmë botën ndijore – ajo që sot quhet shkencë e natyrës. Sigurisht Platoni nuk e përdor këtë fjalë; por nënkuptohet që bëhet fjalë tamam për të kapur rregullësinë midis fenomeneve, pra për të zbatur ligje. Shkenca na lejon të parashikojmë, dhe me këtë veti të na orientojë në gjirin e botës ndijore[4].

Psikologjia e kombeve shpesh zbërthehet edhe nga këngët që i ka thurur ujit jetëdhënës ku shpesh brenda reales ka ndërtuar irealen.

Dhe ujërat vazhduan të pakësohen deri në muajin e dhjetë... Pastaj lëshoi pëllumbin për të parë nëse ujërat ishin pakësuar mbi sipërfaqen e tokës.  (Zanafilla 8:5,8)

Gjithnjë imazhi i ujit ka qenë i lidhur me shkretëtirën: shkretëtira sjell vdekjen dhe uji jetën. Pra, si një sfidë ndaj vdekjes:

Atëherë Perëndia ia hapi sytë dhe ajo pa një pus uji: kështu vajti të mbushë çelikun me ujë dhe i dha të pijë djaloshit. Dhe Perëndia qe me djaloshin: Ai u rrit, banoi në shkretëtirë dhe u bë shenjëtar harku. (Zanafilla 21:19,20)

Uji ka qenë i lidhur me figurën femërore (vashë, nuse, grua). Pranë burimit rri gjithmonë një grua e bukur. Pra, uji është jetë, vazhdimësi, ushqim, shenjtëri, ardhmëri: ubël, i ëmbël, t’ëmblël, t’âmbël.

Vajza ishte shumë e bukur.... Ajo zbriti në burim, mbushi shtambën e saj dhe e u ngjit përsëri lart. Atëherë shërbyesi vrapoi në drejtim të saj dhe i tha: Lërmë të pi pak ujë nga shtamba jote. ”Ajo u përgjigj: “pi zotëria im”, pastaj shpejtoi ta ulë shtambën mbi dorë dhe i dha të pijë. (Zanafilla 24:16,17,18)

Në mitologjinë shqiptare përmendim figurën Floçkat ose Gërshetëzat, të cilat ishin vajza të bukura me flokë të gjatë që ruanin ujërat e liqeneve dhe të lumenjve. Mirëpo shpesh burimet thaheshin dhe imagjinata popullore fajësonte kuçedrat, të cilat sipas mitologjisë banonin në shpella ose liqene ose dete nëntokësorë dhe komunikonin me botën jashtë me anë të gurrave që e rridhnin ujin nga mali. Në të tilla raste kërkohej përherë një kurban, njeri ose kafshë e zgjedhur dhe pa cen. Kuçedrat mbyteshin ose vriteshin vetëm nga burrat dragonj. Me kuçedrën luftonte dragoi, princi, bariu apo  njeriu ynë, me porosi e simbolikë se lufta për ujin kërkontë mund e sakrifica[5].

Ky rrezik i ka ndenjur njeriut pezull, pasi këto qënie të përbindshme ose mbillnin thatësirë ose sillnin përmbytje. Pra, në këtë rast i marrim si antipode të nimfave të cilat i ruanin ujërat. Pranë ujit gjendet gjithmonë një nimfë.

Në mitolologjinë greke përmendim figurën e Sirenave, të cilat tunduan Odiseun me këngën dhe zërin e tyre. Kujtojmë Tetidën, Perëndeshën e deteve, nënën e Akil hyjnorit që i siguroi të birit gjysmëpavdekësinë nëpërmjet ujit, (përveç thembrës.) Sjellim ndërmend edhe Afërditën, e cila u lind nga shkuma e detit. Mitologët evidentojnë se në të gjitha rastet kemi të bëjmë me personazhe fantastikë femërore, të ardhura nga njeri-brez në tjetrin deri tek ne.

Puset nuk u krijuan vetëm për njeriun. Disa prej tyre shërbejnë edhe për të shuar etjen e bagëtive. Pranë njeriut të etur gjendet gjithmonë edhe kafsha e etur, bagëtia me të cilën ai ka lidhur jetën, pasi që në fillesa e deri vonë  njerëzimi (pjesa më e madhe e tij), ka bërë jetë baritore, nëpërmjet të cilës siguronte mbijetesën:

“Me nxitim e zbrazi shtambën e saj në koritë, vrapoi përsëri tek burimi për të mbushur ujë për të gjithë devetë e tij. (...) Ajo shpejtoi ta ulte shtambën nga shpatullat e saj dhe u përgjigj”; “Pi dhe do t’u jap të pinë edhe deveve të tua. “Kështu unë piva dhe  ajo u dha të pinë edhe deveve.” (Zanafilla 24:19,46)

Pranë ujërave zakonisht bëheshin takimet e dy të rinjve të dashuruar. Djali pi ujë nga shtamba e vajzës, shpesh edhe nga duart e vajzës: Prej këtej rrjedh edhe shprehja popullore: “Të çon në burim, por s’të jep ujë.”

Ja unë po ndalem pranë burimit të ujit; bëj që vajza që ka për të dalë për të marrë ujë dhe së cilës do t’i them: “lërmë të pi pak ujë nga shtamba jote” dhe që do të më thotë: “pi sa të kesh nevojë dhe do të marr ujë edhe për devetë e tua”, le të jetë gruaja që zoti i ka caktuar djalit të zotërisë tim. “Oh, lermë të pi.

(Zanafilla 24:43,44,45,46)

Në kohët e hershme njerëzimi, në pamundësi për të qenë zotërues i natyrës, ishte skllav i saj, dhe i është dashur të gërmonte me ditë të tëra për të gjetur një burim uji:

Dhe Isaku filloi të hapë puse uji që ishin hapur në kohën e Abrahamit... Pastaj shërbëtorët e Isakut gërmuan në luginë dhe gjetën aty një pus me ujë të freskët. (...) Shërbëtorët hapën pastaj një pus tjetër(...) Atëherë ai u largua që andej dhe hapi një pus tjetër... (Zanafilla 26:18,19,21,22)

Edhe grindjet e kanë zanafillën pranë puseve. Shpesh uji i shenjtë ka qenë “mollë sherri”. Kjo tregon jo vetëm rëndësinë jetike të tij, por edhe vlerën, pasi konsiderohej thesar, pasuri. Por barinjtë Gerarit u grindën me çobanët e Isakut, duke u thënë: “Uji është yni!” (Zanafilla 26:20)

Edhe vrasjet më të errëta janë përpjekur të fshehin gjurmët e tyre brenda puseve: Kur Jozefi arriti (...) këta e zhveshën nga veshja e tij, nga rrobja e gjatë që i arrinte der tek këmbët; pastaj e kapën dhe e hodhën në pus.     (Zanafilla 37:23)

Gjatë kohërave në disa raste ose le të themi shpesh edhe vetëvrasjet janë kryer duke u mbytur nëpër puse. Burimi i ujit vjen nga zemra e tokës dhe si i tillë forca e gravitetit e ka përçuar ligjin e tërheqjes me kah nga poshtë, pra e gjejmë me vend të përdorim eufemizmin në botën tjetër.

Uji është i lidhur shumë me jetën e njeriut, qoftë për t’i bërë mirë atij, qoftë për t’i bërë keq. Mungesa e ujit sjell thatësirë. Ujët e rrëmbyeshëm shkatërron bereqetin dhe mjedisin ku banon njeriu. Ujët e liqenit apo të gurrës është vend i mistereve, i ankthit. Njerëzit shpreshherë janë bërë viktima të mbytjes në lumenj e liqene[6].

Por shenjtërimi i ujit ka lidhje edhe me ritualin e Pagëzimit. Është edhe një ditë e shënuar në nder të tij: Dita e ujit të Bekuar, më 6 janar të çdo viti ku riciklohet shenjtërimi i të gjithë ujërave të botës.

Fundi i njerëzimit do të jetë në mbretërinë e ujit çdo gjë do të kthehet në zanafillën e saj fillestare në pluhur dhe baltë.

Pranë ujërave ngriheshin kampet, ose vendosej ushtria e lodhur nga luftërat dhe betejat. Zgjidhej, kështu një vend pushimi ku ushtarët të shuanin etjen dhe të mos rrezikonin të vdisnin nga thatësira, pasi përgjithësisht luftërat nuk janë bërë në dimër, por në kohë të thatë: pranverë-verë-vjeshtë.

Ja se si Perëndia u siguron ujin izraelitëve, nëpërmjet Moisiut:

... ecën tri ditë në shkretëtirë dhe nuk gjetën ujë. Atëherë populli murmuriti kundër Moisiut duke thënë: “çdo të pimë? “Kështu ai i bërtiti Zotit dhe Zoti i tregoi një dru, ai e hodhi atë në ujë dhe ujërat u bënë të ëmbla. Kështu arritën në Elim, ku kishte dymbëdhjetë burime uji dhe shtatëdhjetë palma dhe e ngritën kampin e tyre pranë ujërave. (Eksodi 15: 22,24,25,27)

Koncepti i ujit ishte shndërruar në metaforën e cila nënkuptonte si të mirën ashtu edhe të keqen, bekimin dhe mallkimin. Dhe gjuha kishte hyrë në aksion me shprehje proverbiale dhe porosi të ndryshme paradigmatike të lidhura ngushtë me ekzistencën e njeriut të kësaj treve: Për punë dhe fat të mbarë: I ka ardhë uji në mulli, për diçka të favorshme me nuancë egoizmi: Çon ujin në mulli të vet, për aftësi dhe zotësi: Nxjerr ujë nga guri, kurse me konotacion mallkimi: T’japsha ujë me lugë!

Niçe thotë: “Filozofia greke, pa u shqetësuar se mos ideja e saj është e pakuptimtë dhe e çuditshmë, fillon me tezën, se uji është fillimi dhe burimi i të gjitha sendeve”.[7]

Shkenca, gjithashtu, njeh me dhjetra raste të studimit mbi lidhjet mes ujit e jetës së qenieve të gjalla, sikurse është provuar tashmë se përbërja kimike e ujit të detit është e njëjtë me atë të gjakut, çka aludon për një fillesë të jetës njerëzore e të kafshëve nga uji.

Analogjikisht edhe në lirikën e dashurisë së Lasgush Poradecit e gjejmë një këngë kushtuar ublës, gurrës, ose kroit (siç e quan ai), duke shfrytëzuar sfondin arketipor mitik të gërshetuar me realitetin shoqëror. Për “kroin”, siç e dimë u shkruan shumë poezi në letërsinë shqipe. Në këngët popullore, “kroi” u këndua edhe më shpesh.

Poezia “Kroi i fshatit tonë” e Lasgushit mund të themi se është poezia kryevepër që bën fjalë për dashurinë e të rinjve e që lidhet me kroin. Takimi i Rinës dhe Milosaout ndodhi te kroi i fshatit, ndërsa kënga “Mora shtamat për me shku në krue[8], është ndër këngët më të bukura popullore që flet për dashurinë dhe kroin.

Kroj i fshatit tonë, ujë i kulluar / ç’na buron nga mali dyke mërmëruar/ (...) / Kroj i fshatit tonë, ngjyrë-‘rgjendi-i-lyer/ që nga rrëz’ e malit, ç’na buron rrëmbyer/ (...) Kroj i fshatit tonë, tetë sylynjarë/ nër tetë krahina qenke, kroj i parë/ (...) / Kroj i fshatit tonë, n’atë mal me fletë/ derdhet aq i egër, derdhet aq i qetë.[9]

Në eposin e kreshnikëve jepet uji, gurrat jepen në këtë trajtë: “Lum e lum se ç’ndriska vala e detit,/ kur terthuer i bika rrezja e diellit”[10], “Njiqind koka me i pasë ju s’e lani, Gjergj Elez Alinë trim mbi trima! E di mirë sa fort ju ha zilia me i ba rob raban’t e Bregut t’Detit,/ Ç’tmerr kotorre e deri n’Shkamb t’Ulqinit,/ bregun për të gjatë e n’kala t’Shkodrës”[11], “Kalo bjeshkën, atje poshtë ndër zaje,/ atje ka burime e gurra t’freska, mbushe shtambën motër, ma njom buzën”[12], “Nëpër bjeshkë ata janë nisë me shkue, me u flladitë, mbushe shtambën motër, ma njom buzën”, “Te nji log i bukur plot me mrize, vend pushimi, kroje e gurra t’cemta[13]”.

Brenda logjikës interpretative të shumë studiuesve, të cilët janë përpjekur të zbërthejnë simbolikën e ujit, do të evidentonim faktin se sa më shumë i afrohemi dritës aq më shumë na mbulon errësira e mistikës së kroit, ublave në shekuj. Simboli ka të bëjë me shumë gjëra dhe me asnjë. Shkurt nuk dihet se çka është[14].

Në përmbledhjen e tij Mitologjitë[15] Barthes-i aplikon analizën semiotike të studimit të kulturës si shenjë e ngarkuar duke analizuar mundjen, reklamën, Citroenin, mitin etj. Barthes-i, merr rolin e demistifikuesit të miteve të kulturës massive dhe tenton të na bëjë me dije se mitet nuk janë vetëm deluzione, truke apo struktura të fshehta që na e sajojnë botën para nesh, por ato ngarkojnë rëndë edhe filmat, fotografitë, plastikën, sapunin, televizionin, veturat etj.

Lévi-Strauss-i kishte aplikuar metodën strukturale në studimin e shoqërive “primitive”. Hulumtimet e tij etnografike dhe aplikimi i principeve struktualiste kishte rezultuar në librat Antropologjia strukturale (Anthropologie structurale (1958), Mendimi i egër (La Pensée sauvage (1962) dhe E gjalla dhe e gatuara (Le Cru et le cuit (1964).

Lévi-Strauss-i arriti t’ia ndërrojë kahjen antropologjike nga studimi i domethënies specifike të ritualeve në shoqërinë primitive drejt një studimi dhe kuptimi structural të sistemeve të shenjimit (singnifie/signification) të cilat kanë të bëjnë me shoqërinë në përgjithësi, qoftë ajo primitive apo civilizuese.

Barthes-i u influencua mjaft nga Lévi-Straus dhe veprat e tij si Sistemi i modës dhe Mitologjitë janë vepra që tregojnë këtë influencë. Mitologjitë vjen e behët një ndër veprat kryesore si model i studimeve kulturore në botën angolofone.



[1] Zhanë Hersh, Habia filozofike, Dituria, Tiranë, 1995, f. 11.

[2] Zhanë Hersh, Habia filozofike, Dituria, Tiranë 1995, f. 15-16.

[3] Zhanë Hersh, Habia filozofike, Dituria, Tiranë 1995, f. 16.

[4] Po aty, f. 17.

[5] Ruzhdi Ushaku, “Ulqini në përmasa kërkimi dhe frymëzimi”, “LIKA”, Ulqin, 2010, f. 175.

[6] Mark Tirta, “Mitologjia ndër shqiptare”, Mësonjëtorja, Tiranë, 2006, f. 62.

[7] Nietzsche Fridrich, “Filozofët”, Apollonia, Tiranë. 2001, f. 13.

[8]Vebi Buxheti, Hamit. Xhaferi, Mustafa Ibrahimi, “Studime etnolinguistike, folklorike dhe sociolinguistike për kulturën shqiptare në Maqedoni”, UEJL,Tetovë, 2008, f. 9.

[9] Lasgush Poradeci, “Vepra letrare”, Naim Frashëri, Tiranë, 1990, f. 113.

[10] Kole Jakova, “Kreshnikët”, A. Z. Çajupi, Tiranë, 1994, f. 212.

[11] Po aty, f. 214.

[12] Kole Jakova, “Kreshnikët”, A. Z. Çajupi, Tiranë, 1994.

[13] Po aty, f. 35.

[14] Basri Çapriqi, “Simboli dhe rivalët e tij”, Kosova Pec center, Prishtinë, 2005, f. 105.

[15] Shih: Barthes, R. Mythologies, London, 2000.

 

 


Faqe 23 nga 42

Tidningen-Gazeta

Vem är Online?

Kemi 25 vizitorë n'linjë

Besökare

Shikimet e përmbajtjes : 1360484
SocialTwist Tell-a-Friend

Newsflash

Bahtir Latifi

Helsingborg të Suedis u mbajt Spektakeli Miss Shqiptaria 2011

MARIGONA SHILLOVA MISS DIASPORA 2011

Në mesin e shumë bashkatdhetarëve shqiptar në qytetin e Helsingborg u mbajt spektakeli Miss Diaspora 2011.Si zakonisht në manifestimet shqiptare në skandinavi, salla e mbushur me musafir nga e gjithë Suedia dhe vendet tjera skandinave.

Ishe një natë madhështore dhe më rëndësi për shqiptarët ku u prezantua bukuria e femrave shqiptare. Kënaqësi të jesh në mesin e bashkëatdhetarëve dhe në mesin e bukurosheve shqiptare në diasporë. Fillimisht ky spektakel u falenderua dhe u përshendetën organizatrët dhe pjesëmarrësit nga moderatori ynë i madhe Sabri Fejzullahu në Miss diaspora 2011.

Më pas para publikut luajten grupi i valltarëve nga Ängeholmi dhe menjëher pas kësaj valleje filloj spektakeli sipas agjendës së organizatoëve që kishin përgatitiur, para se të filloj sfilata e parë e bukurosheve shqiptare në Skandinavi.

 

Nga sfilata e parë deri te sfilata e katërtë programin e madhështoj edhe vet moderatori duke kenduar këngë të bukura shqipe.

Lexo ma...