Dituria

  • Rrit madhësinë e fondit
  • Madhësia normale e fontit
  • Ul madhësinë e fontit
Home Publikationer-Botime të reja
Botime të reja

VJOLLCA SPAHO DHE KUJTIMET E SAJ

 

 Sokol Demaku

 

 VJOLLCA SPAHO DHE KUJTIMET E SAJ

 

Në buqetën poetike”Po të shkruaj”kushtuar vajzave të saj Yllkës dhe Rajnës


 

Duke bërë rrugëtim retrospektiv në librin me buqetë peotike, të poetës Vjollca Spaho, ”Po të shkruj”, lexuesi bënë një ecje nëpër jetën dhe veprën saj, më të cilin rrugëtim dhe ecanakje mundë të shoh, të ndjej dhe të vlerësoj qeshtje themelore të jetës së njeriut. Në lirikën e saj femërore ka rezervuar një hapësirë të gjerë, të jetës së saj me baticat dhe zbaticat që ajo ka përjetua. Edhepse e fortë në shpirt, poetja lë të ndjejmë se nuk dëshiron të degdiset nga ajo që jeta i solli, nga vuajtja në vetmi pas humbjesh së udhetarit të jetës.

Vëllimi poetik “Po të shkruaj” është libri i radhës i autores Vjollca Spaho. Ky vëllim me lirika malli dhe dashurie, vuajtje, vjen si pasqyrë e artit krijues të autores, ku e përballë me lexuesin ndjenjën e vetmisë dhe dëshirën për jetën dhe kudjesin për më të dashurit. Krijimet ndërthuren me ndjenjën e shpirtit për më të dashurinë të cilin autorja e humbë në momentet me delikate të jetës, në kohën më të veshtirë të jetës, kur ajo mbetet me dy vajza bonjake në jetë. Këtë më së miri e pasyron në poezinë e saj “Trändafila të bardhë”

Për ty!

Trëndafila të bardhë, si pëllumba fluturojnë,

Ngarkuar me kristale bore e malli të largët,

Prej syrit tim një pikë loti rëndoi sa globi

Në udhëshpirt që prej 10 vitesh u tret...

Me art në unitet të brendësisë shpirtërore, me botën jashtë kësaj brendësie të cilën autorja e shtrinë në krijimet e saj, e metaforizon, i jep kontrast, i fal nota muzike dhe e bën të vibrueshme fjalën e thjeshtë, të bukurën poetike. Çdokush ndihet sikur është pjesë e krijimeve, sikur vargu flet qartë për këdo, pasi jetët ngjajnë. Rrugët e bëra në kohë e stinë sikur përputhen në pikëtakime të jetës, sikur kryqëzimet janë njësoj dhe horizontet lindin mëngjeset e ngrysin mbrëmbjet, sikur stinët vijnë e shkojnë e njeriu ndihet në një me zogjtë migratorë… Janë rrugë dhimbjesh, rrugë emigrantësh që sytë i mbajnë nga tej Adriatiku dhe gjurmët u mbetën larg perëndimit. Janë sytë e prindërve që mbetën përherë nën vesën e mallit, tek shtyjnë ditët vetëm në pleqërinë e ftohtë. Diku mermeret flladërojnë trëndafilët e përlotur… 

Një mall, një nostalgji për një kohë të kaluar, për një jetë sa idilike aq edhe të vështirë, por tani në këtë gjendje ajo thërret me forcë brengat, mundohet të ngrihet mbi ëndrrat e ato ti bejë realitet. Hyn në palcën e ndjenjave përmes vargjeve thjeshtësisht dhe del më një forcë dhe enërgji të madhe që asaj i duhet më së shumti në këtë kohë dhe gjendje që është, e këtë e shohim të paraqitur me mjaft mjeshtri tek peozia “Dashuria jote”

Unë dëshiroj ta dish Ti mirë,

Thënë në menyrë më të qartë,

Se unë jam tingulli i shiut mbi varrin tënd.

Ndodhë që gjithashtu,

Të jem një lule-fushe,

E mbirë mbi dheun tënd.

Jeta është më shumë e idhët se sa e ëmbël. Ajo sjell befasi, ka batica e zbatica, momente që duhet sfiduar me gjithë forcën shpirtërore, deshëm apo nuk deshëm ne, sepse ashtu është realiteti në të cilin jetojmë dhe duhet pranua ate. Shumë herë pesimizmi është një opcion të cilin autorja e ka në funksion të vargut.
Kështu mendon autorja e buqetës poetike “Po të shkruaj”, ajo është gjithmonë e zhytur në mendime e këtë e shohim më së miri tek peozia me titull “Erë e shfrenuar” kur autorja thotë:

Që nga ai çast jetoj pa dashuri,

E lirë, pa vuajtje dhe dëshirë.

Erë e shfrenuar, përrua prej akulli.

S`është e zbehtë në netët pa gjumë,

As e përflakur fytyra ime.

E humba ecjen indiferente,

Freskin në vështrimin e papërqendruar.

Vec në greminën e dhimbjes bie përditë,

Harruar në skutat e trishtimit.
Atë ajo e kishte gjithnjë afër, gjithëmonë ishin bashkë, por ajo nuk e kuptonte brendësinë e asaj se tani ajo ishte e vetme, ishte nda përgjithëmonë nga ai, ajo ishte mësua pra që të jenë çdo herë bashkë e këtë e shprehë tek peozia me titull “Rri me mua” kur thotë:

Rri me mua

Në mbrëmjet dimërore,

Ashtu si dikur

Ngjyra ylberi të hedhim mbi borë.

Aty ku sot një pikë loti rri ngrirë.

Rri me mua

Pranë kodrave me ullinj.

Bashkë t`i këpusim menekshet e para,

Qiellit t`i dërgojmë pëshpërima të kaltra,

Autorja përmes vargut të sajt ë lirë e qanë jetën, e qanë dashurinë e humburë. Ajo atë e ndjen në cdo pjesë të trupit të saj, e ndjen edhe në gjumë, ëndërra është ajo e cila flet me bashkudhetarine e jetës, të cilin autorja e humbi. Ajo ndjehet e mbyllur në sferën e saj të dhimbjes. Një dashuri e humburë, e cila dashuri lenë vragë në jetë. Por njeriu sipa autorës duhet të jetë i fortë, e këtë poetja e përjetoi vet dhe e shprehu me lirikën e saj në peozinë “Cast” kur thotë:

Vij tek Ty e dhembja më qeshet në gjoks,

Më pikon shpirti të të shoh e dot s`të shoh.

Afrohem mbi Ty e sytë më çmenden,

Ty të të puth e vetë shembem.

Por jeta është thash në fillim sa idhët por edhe e embël, e njeriu nuk bënë të dorëzohet, sepse ka njerëz të tjerë që jetojnë me buzëqeshjene tij. E në këtë rast edhe poetja me vuajtje në shpirt nga akullnajata e largëta të Torontos ndjen një fije shprese për jetën, një dritë nga atje fillon dhe ngrohë shpirtin e esaj, sepse atje ka lindur një Yll e që poetja thotë në peozinë e saj “Toronto, nën yje”:

Linde prej akullnajave

Që para se të venitet shkelqimi

Nën yje lagur prej ujvarës m,agjepse të Niagarës,

Toronto sa e largët dhe e afërt për mua,

Shkelqimi i borëruar, mall i pashuar.

Toronto nën yje, sa shumë të ëndërroj,

Vajzat e mia hënëzuar me ty,

Rrethoi me diellin, magjepsi me shkelqimin

E ndritshëm të Ujvarës së Niagarës.
Topronto e largët, sa afër të ndjej.

Sa interesant jeta vazhdon me tempon e saj, e edhe autorja e buqetës poetike “Po të shkruaj” fillon të ndjej entuziazmin e jetës dhe se shihet se çdo gjë edhe pas tëre atyre perpiecishë, vuajtjesh, ndjenjash, mundimesh, vetmish, por edhe kudjesi për vajzat e saj të cilat me shumë mundime dhe vuajtje ua ka sigurua jetën, pra tani ato ka pasardhësit e saj që autores i japin forcë dhe shpirtë për jetë. Këtë ajo e shprehë me ndnjenja optimizmi tek peozia “Hëna ime” kur thotë:

Cdo hënë sillet rreth

Tokës së saj,

Toka ime është dashuria:Arba,

Ajo-Hënë.

Vërtitet çdo cast rrreth meje,

Hënëzuar nga vështrimi hënor.

Ngjallem çdo ditë,

Tek vizatoj ënërrën me penelin hënëzak.

Perlë muzike ninulla e shpirtit tim.

E puthë nga kaq larg në sy, buzë, ballë.

Dhimbjet e tilla janë shumë të vështira për tu përballua, por sidoqoftë të gjitha këto ishin sfida të vështira shpeshëherë edhe të papërballueshme. E një shprehje filozofiek shqipe thotë:

Jeta e njeriut është një pe i dredhur nga lumturia dhe fatkeqësia. Po të ishte

dredhur vetëm nga fatkeqësia, do të ishte këputur shpejt, po të ishte përbërë vetëm

nga lumturia, do të ishte tepër i ashpër dhe nuk do të hynte në punë.

Kur njeriu del nga mjegullnaja e lotëve, nuk duhet harrua te falenderoj, hyjnitë por edhe përenditë, që të kthejnë buzëqeshjen, sepse dashuria njerëzore është ajo e cila krijon mrekulli në jetë dhe në ato fjollat e bardha të jetës, edhe ti je pjesë e saj. Hap krahët mblidh doçkat e tua ato rritën e bymehen krijohen sfera dhimbjesh e gëzimesh me pas vala e jetës i rrotullon e shpërndahen në hapësirë dhe autorja thotë në poezine e saj “Vetmi në vjeshtë” kështu:

Në vjeshtë vetmia ka dy pamje.

Ashtu si toka: e artë dhe gri.

Sot në prag nëntori, është

E pranishme si një re,

Se Rajna gatit valixhet.

Një pamje më është e trishtuar,

Tjetra e ngjahsme me një hënëzim.

 

Normal 0 21 false false false SV X-NONE X-NONE Poetja vazhdon të shprehë ndjenjën e saj të vetmisë dhe lotët përplasen në vargun e saj, por ajo është e fortë dhe duket se ecën përpara.it ndjenja të pastra për njëri – tjetrin, dhe u zhgënjeve? Po kush tha që jeta është e lehtë? I ka dhe ajo kurthet e saj, nga të cilat duhet të dalësh përherë triumfuese.
Ndaj ngrihu! Jeto! Trego që je dhe më e fortë se vetë jeta! Ti mund t’ia dalësh!
Dhe kur të arrish ta bësh këtë, më kujto përherë, gjatë kohës që do të kesh në krah dikë që do të dojë sinqerisht; dikë që do të jetë i gatshëm të japë dhe jetën e tij për ty.
Lufto në betejën me jetën dhe fito! Vetëm ai që ka vullnet të hekurt se mund t’ia dalë mbanë, arrin të triumfojë. Lëre pas të shkuarën dhe projekto të ardhmen!
Një grua me sens të fortë për jetën për ti treguar botës, se është nëna e virtytit, që zgjon imazhin e shtëpisë e cila ka nevojë për njerëz, ku banon ankthi dhe të lë shijen se njeriu është i fortë në jetë dhe se ai është ai i cili duhet ta jetoj jetën.

 

Një ndër poezitë më të bukura që të bënë të rikthehesh dhe ta rilexosh ca herë është poezia “Një zgjim i bukur” ku autorja shprehetë keshtu:

Kam nevojë të qaj me ngashërime,

Të derdh lot si ky qielli gri,

Të nxjerrë dufin që mbaj brenda,

Këtë mbrëmje qiellin e kam zili.

.....

Shtëpia ime është tepër e vogël,

Po sa e madhe më duket tani,

Nuk dëgjoj as “Dua”, as “Pse”

Malli më mbyt e ngashërimi më zë.

Mu kujtua mua kjo thenjë e Helen Keller dhe besoj se kjo është realiteti që poetja paraqet ne këtë buqetë poetike kushtuar jetës dhe vajzave të saj.

Megjithëse bota është plot vuajtje, ajo është gjithashtu plot me shembuj për kapërcimin e tyre. (Helen Keller)

Buqeta poetike e Vjollca Spahos ka një përfundim pozitiv, një perfundim me plot optimizëm për jetën e këtë do e hasim tek poezia e fundit e përmbledhjes “Dhuratë për Vitin e Ri 2010”

Më beret bojqielli, o kukulla ime,

Sa e bukur dukesh me berete

Në kahet e mamit dhe babit tënd

Nënës i dukesh si princeshë.

.....

Êshtë fundhjetori dhe ti je e vogël,

E vogla ime,

E nana s`të bleu as kukull,

As fustan me zbukurime.

Të parin libër të jetës tënde,

Mendova si dhuratë,

Që kur të vish tek unë,

Ta lexojmë të dyja bashkë.

Pra jeta vazhdon edhe pse nëpër vuajtje, mundime por më në fund cdo gjë vjen në vendin e saj dhe ka efektin pozitiv në jetë.

E Eduard Gibon thotë:

Era dhe dallgët janë gjithnjë në anën e detarit të zot.   (Eduard Gibon)

Kjo përmbledhje poetike e radhes e Vjollca Spahos përfundon me një formë të re të poezisë të cilën ajo ka fillua ta kultivoj me plotë vullnet dhe dëshirë e kjo është “Haiku”, ku autorja thotë se: Mua më pëlqen haiku, sepse te kjo poezi gjejmë drithërimën tinzare, thjeshtësinë mjeshtërore dhe çeljen spontane të lulës së kuptimit.

 

 

Vebi Xhemaili: “SHQIPTARËT E MAQEDONISË SOTME”

Normal 0 21 false false false SV X-NONE X-NONE

Prof.Dr. Vebi Xhemaili

“SHQIPTARËT E MAQEDONISË SOTME”

(Nga Kryengritja e  Dervish Cares 1843 deri  te

Kryengritja e Dibrës 1913)

KRYENGRITJA E DERVISH CARES

Për kryengritjen e Dervish Cares  kishte me siguri shumë shkaqe. Mirëpo shkak i drejtpërdrejt për këtë kryengritje ishte internimi e likuidimi i pashallarëve të Tetovës. Si dihet, deri në fillimin e viteve '40 qeverisnin gjysmë të pavarur tre vëllezërit: Havzi Pasha në Shkup, Hysein-Pasha në Qustendil dhe Abdurrahman Pasha në Tetovë. Kjo familje shqiptare kishte ndikim të pakufizuar mbi gjithë popullatën shqiptare, çdo fjalë e pashës në këtë kohë  ishte ligj për shqiptarët besnikë të këtyre trevave. Siç kemi thënë edhe brenda punimit, edhe të krishterët gjendeshin shpesh nën mbrojtjen e këtyre pashallarëve që nuk lejonin që disa turq e shqiptarë të padisiplinuar të prishnin rendin, rregullin dhe qetësinë në këto anë. Pashallarët shqiptarë në këto anë të  Shqipërisë gati qeverisnin si gjysmë të pavarur. Kjo qeverisje nuk i konvenonte pushtetit suprem të Sulltanit. Prandaj Qeveria e Stambollit donte të organizojë administratë të re qendrore, të kryejë ndarje të re administrative, t'i likuidojë pashallarët shqiptarë gjysmë të pavarur ndaj të cilëve ushqente mosbesim, pasi ata refuzonin t'i kryejnë shpesh kërkesat e Sulltanit dhe qeverisë turke. Sulltani priste vetëm momentin që ta dobësoj pakufizueshmërinë e kësaj familje të fuqishme shqiptare që sundonte nga Tetova, Kërçova, Shkupi, Kumanova e deri në Gjystendil, ky qytet sot i takon bullgarisë. Sunduesi i Tetovës dhe ai i Shkupit edhe pse ishin vëllezër u zunë për pronat trashëguese. Mosmarrëveshjet pronësore çuan deri te lufta në maj të vitit 1840, njëri kundër tjetrit dërguan ushtri që u konfrontuan te fshati Llërcë i Tetovës. Mirëpo, ndërmjetësit i pajtuan vëllezërit dhe kështu nuk shpërtheu lufta vëllavrasëse. Me këtë rast ndërhyri Porta e Lartë dhe i thirri vëllezërit në Stamboll që t'i pajtojë. Kur vëllezërit arritën në Stamboll ata u burgosën, ngaqë deklaruan haptas se nuk janë në gjendje të mbledhin rekrutë shqiptarë për nevojat e Perandorisë. Hyseini dhe Abdyrrahmani u internuan në Anadolli, kurse Havzi Pasha vdiq në burg. Sipas disa të dhënave nga të afërmit  e tij, atë e helmuan. Porsa arriti lajmi për vdekjen e Havzi Pashës në Shkup, gjithë popullata shqiptare e pjesërisht edhe sllavët e kësaj ane në fillim u çuan në kryengritje, në krye me Dervish Caren, një nga njerëzit e afërm të Havzi dhe Abdyrahman Pashës. Pas internimit të tre pashallarëve vëllezër u çuan Hasan-pasha, vëllai i Havzi Pashës dhe Qamil Pashës, djalë i Havzi Pashës. Këta të dy ishin të internuar në Azi të Vogël. Hasan Pasha pas gjashtë vjet vdiq në internim. Qamil Pasha u kthye në Stamboll ku edhe  vdiq. Në vend të Havzi Pashës së Shkupit u dërgua si mëkëmbës i Sulltanit Qor Mehmed Pasha, kurse Abdyrrahman Pasha u trashëgua nga vëllai Xheladin Beu, i cili ishte si sundimtar tejet i paaftë për qeverisjen e Pashallëkut të Tetovës. Këtë dobësi të tij e shfrytëzoi dhëndri i Havzi Pashës, Dervish Care nga fshati Pallçisht, i cili në këtë kohë mbante postin udhëheqës në kazanë e Gostivarit e cila ishte pjesë e administrative e  Tetovës, e cila njëkohësisht ishte edhe qendër e pashallëkut në kohën e qeverisjes së Koxha Rexhep Pashës dhe Abdurahman Pashës.


Dervish Cara ka qenë një ndër kryengritësit kryesorë të kryengritjes antiosmane, ai ka lindur në fshatin Pallçisht të Tetovës. Nën udhëheqjen e tij u organizua kryengritja e njohur në këto treva të  Shqipërisë Lindore. Prandaj edhe u njohë me emrin e tij, Kryengritja e Dervish Cares.

Në vjeshtë të vitit 1843 Dervish Cara shpalli mos dëgjueshmëri në  Gostivar dhe më vonë me ushtrinë e tij  u rebelua. Në tetor Cara u drejtua me ushtarët e tij dhe vullnetarët e ardhur nga fshatrat e Gostivarit me rrethinë kah Tetova, që në atë kohë kishte 24 000 banorë. Synimi i tij ishte që ta dëboj Xheladin Pashën si sundimtar i fundit i kësaj dinastie. Me Dervish Caren dhe vullnetarët  e tij  u bashkuan edhe shqiptarët e Tetovës me rrethinë. Dervish Cara u bë shpejt i njohur në tërë territorin që qeverisej më parë nga pashallarët e Tetovës. Në këto rrethana të reja të rezistencës Tetova u shpallë edhe qendër e kryengritjes shqiptare. Në teqenë e Tetovës “Arabati Baba” u vendos shtabi kryengritës në krye me Dervish Caren. Pasi ky e morri qeverisjen në Gostivar e Tetovë, Dervish Cara i informoi pashallarët e trevave lindore për veprimtarinë e tij kundër dhënies së redifit (regrutimit). Ai dërgoi korrierë te pashallarët e Dibrës, Prizrenit, Prishtinës Kumanovës dhe Vrajës. Në anën tjetër Dervish Cara  bënte para përgatitje për të sulmuar edhe Shkupin, pasi kishte njohuri se në Shkup ka ithtarë të lëvizjes së tij për liri. Mijëra luftëtarë të udhëhequr nga Dervish Cara, pasi e morën Tetovën u nisën në drejtim Shkupit, ku u bashkuan me vullnetarët e Kumanovës. Pastaj së bashku nga Presheva vazhduan për në  Vrajë, ku pasi arritën ti largonin nga pushteti qeveritarët turq i ngritën organet e vetëqeverisjes lokale shqiptare. Ky çlirim i këtyre krahinave nga administrata turke zgjati për disa muaj, nga janari 1844 deri më 21 maj të të njëjtit vit, kur u zhvillua beteja e Katllanovës, nën komandën  Hajredin Pashës. Pas Betejës së Katllanovës të cilën e humbën shqiptarët  më 21 maj 1844 u shtyp kryengritja shqiptare e trevave lindore, kundër këtyre udhëheqësve shqiptarë Stambolli mori masa të ashpra. Pasi i zuri rob nga Shkupi deri në Selanik i ka çuar në këmbë dhe duar lidhur të gjithë. Procesi  gjyqësor u mbajt  në Stamboll, ku Dervish Cara mbajti një qëndrim burrëror duke e marrë mbi supet  e tij tërë përgjegjësinë e  organizimit të kryengritjes. Ai bashkë me 28 udhëheqës të tjerë u dënuan me vdekje nga i gjyqi special i Stambollit. Por më vonë pas disa viteve, dënimin e Dervish Cares e shndërruan në burg të përjetshëm, ndërsa disa nga bashkëveprimtarët  e tij pas disa viteve burg ua falën dënimin.

Pjesëmarrja e Shqiptarëve të trevave lindore në Lidhjen e Parë të Prizrenit 1878

Lidhja e Shqiptare e Prizrenit është edhe çelësi i Shqipërisë së Re, pas atij që themeloi Skënderbeu në Mesjetë. Pasi Lidhja në këtë kohë për herë të parë pas vdekjes së Skënderbeut paraqiti programin e saj për çlirim e bashkim kombëtar. Kjo ishte ngjarje më e rëndësishme e shqiptarëve  dhe krerëve të saj në  historinë më të re, e cila paraqet formimin e  kombit shqiptar. Lidhja pati karakter progresiv për kombin shqiptar, e cila trajtoi platformën e luftës nacionalçlirimtare për çlirim e bashkim kombëtar. Me këtë program të unifikuar u njohën të gjithë shtet demokratike të Fuqive të Mëdha, poashtu u njoh edhe kryesuesi i Traktatit të Berlinit Oto Fon Bizmarku, se kombi shqiptar ka ngritur zërin për çlirim e bashkim kombëtar.

Ky program mbarëkombëtar është injoruar në radhë të parë nga Rusia dhe disa satelitë të saj që posa kishin krijuar shtetet e tyre midis Ballkanit, të ndihmuara nga vetë Peterburgu. Këto shtete sllave vrapuan të njollosin Lëvizjen Kombëtare Shqiptare duke iu mëvesh  në radhë të parë epiteti panislamik. Ndërsa Lidhja e Shqiptare e Prizrenit u pagëzua se ideologji me karakter reaksionar, për themelimin e Shqipërisë së bashkuar ku bënin pjesë katër vilajetet shqiptare. Ky projekt panshqiptar nga qarqet e shteteve sllave është cilësuar me ide ekspansioniste. Kjo platformë mbarë shqiptare është eksploatuar nga pansllavizmi si kërkesë për krijimin e “Shqipërinë së Madhe”. Kjo terminologji sllave i ka shërbyer politikës shoviniste të shteteve sllavo-serbe- malazeze  dhe greke si ushqim për të mbajtur gjallë nacional-shovinizmin e tyre për të pushtuar tokat shqiptare nga Lufta e Parë Ballkanike 1912 deri më sot kur mbushen njëqind vjet. V.Xh).

Siç dihet në vjeshtë të vitit 1877 në Stamboll u themelua Komiteti Qendror i atdhetarëve shqiptarë për mbrojtjen  e të drejtave historike të Shqipërisë dhe  shqiptarëve, të cilët në programin e vetë kërkonin autonominë për të gjitha vilajetet shqiptare ku përbënin mbi 60% të popullsisë.

Burri i madh i Kombit Abdyl Frashri,  qysh në dhjetor të vitit 1877 e organizoi në Stamboll parinë shqiptare që përfaqësonin të gjitha krahinat shqiptare. Në këtë mbledhje u vendos që të themelohet Komiteti i Stambollit për kryetar u zgjodh Abdyl Frashëri. Nga kjo mbledhje u dërgohet ambasadorëve të Fuqive të Mëdha  një memorandum ku kërkohej bashkimi i katër vilajeteve të Shkodrës, Janinës, Manastirit dhe Kosovës në një shtet kombëtar shqiptar. Pasi në këto katër vilajete jetojnë me shumicë popullsi shqiptare, ku ata duhet të udhëheqin vetë dhe tu lejohet gjuha shqipe nëpër shkolla. Pra udhëheqësit e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare në fillim kërkonin autonomi, në kuadër të Perandorisë Osmane.

Siç dihet shqiptarët në luftërat serbo-turke dhe turko-ruse luftuan në krahun e Turqisë. Ata luftuan në krahun e tyre pasi ishin të rrezikuara trojet shqiptare nga hegjemonizmi sllavo-rus, pasi Rusia i kishte shpallur luftë Perandorisë dhe elementit jo sllav, për zgjerimin e pansllavizmit në Ballkan e cila shkonte direkt në dëm të vilajeteve shqiptare dhe vetë Shqipërisë. Kjo ishte arsyeja që shqiptarët luftuan në anën e Turqisë për mbrojtjen e tokave të rrezikuara shqiptare në krahinën e Leskovcit dhe të Nishit. Prandaj shqiptarët pritnin që interesat e tyre tokësore të mbroheshin nga Qeveria Osmane. Por rrethanat ndryshuan pas disfatës së ushtrisë turke nga forcat e kombinuara ruso-ballkanike, me paqen e nënshkruar në Shën Stefan, ku toka të pastra të Shqipërisë iu dhanë Bullgarisë si dhuratë nga Rusia. Bullgaria  me këtë paq fitoi territore të mëdha shqiptare duke e krijuar Bullgarinë e Madhe mbi një pjesë  territoreve të vilajetit të Kosovës dhe vilajetin e Manastirit deri në Dibër e Elbasan,  kjo ishte një ndër shkaqet kryesore që Komiteti i Stambollit e thirri Kongresin e Parë Shqiptar i pagëzuar në historinë tonë kombëtare si Lidhja Shqiptare e Prizrenit, e cila u mbajt në Prizren disa ditë para fillimit të Kongresit të Berlinit.

Më 10 qershor 1878, në Prizren fillon me punë Kongresi panshqiptar i Lidhjes së Parë të Prizrenit, për mbrojtjen e të drejtave të shqiptarëve, ku merrnin pjesë 80 delegatë nga vilajeti i Kosovës, Shkodrës, Manastirit, dhe Janinës, referatin kryesor e lexoi Kryetari i Komitetit Abdyl Frashri.

Shqipëria në Kongresin e Berlinit

Me iniciativën e Austro-Hungarisë u thirr Kongresi i Berlinit, qëllimi kryesor i Kongresit ishte që të revidoheshin vendimet e mara në Shën Stefan. Kongresi filloi punën më 13 qershor 1878 ku merrnin pjesë gjashtë Fuqitë e Mëdha të Evropës: Gjermania, Anglia, Franca, Rusia, Austro-Hungaria dhe Italia.  Sipas procedurës paraprake vendimet do të merreshin unanimisht. Në Kongresin e Berlinit mori pjesë edhe një delegacion qeveritar i Perandorisë Osmane i kryesuar nga Ministri i Jashtëm Kara Teodor Pasha, me ndihmësin e tij Mehmet Ali Pasha. Poashtu në këtë kongres ishin të pranishëm edhe përfaqësuesit e shteteve ballkanike si: Serbia, Mali i Zi, Greqia, Bullgaria dhe Rumania. Vetëm shqiptarët nuk kishin të drejtë pjesëmarrje në Kongres.

Me fillimin e Kongresit të Berlinit defacto të gjitha vendimet e nënshkruara në Paqen e Shën Stefanit shpalleshin të pavlefshme dhe duhej të silleshin vendime të reja. Porta e Lartë në fillim kishte shpresë se do ndihmohej nga disa shtet të Fuqive të Mëdha që Kongresi ti kthej Perandorisë status quon e mëparshëme që kishte mbi disa shtete të Ballkanit, por hasi në rezistencë të fuqishme nga diplomacia ruse dhe ajo franceze, ndërsa diplomatët anglez mbanin qëndrim pozitiv në lidhje me pretendimet greke. Ndërsa vetë Bizmarku fare nuk e pranoi problemin shqiptar si çështje që duhej diskutuar në Kongres.

Diplomacia turke për të përfituar nga rasti në fjalë luajti një rol diplomatik të dyfishtë, në një anë pranoi të zbatojë të gjithë urdhrat e Kongresit, ndërsa në anën tjetër i armatosi shqiptarët duke e ndihmuar edhe me financa Lidhjen Shqiptare, që përsëri ato territore të ngelin nën ombrellën Perandorisë Turke. Por tani më çdo gjë ishte e qartë se shqiptarët duhej të mbronin vetë ato territore shqiptare, që Turqia i kishte miratuar në Kongresin e Berlinit.

Pas përfundimit të Kongresit të Berlinit më 13 korrik 1878, Lidhja Shqiptare fillon të radikalizohet. Ajo në vitin 1879, kërkon autonomi të plotë administrative, por Porta nuk e pranoj këtë kërkesë të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Shqiptarët organizojnë demonstrata kundër Turqisë në disa qytete. Në mbledhjen e Lidhjes në qershor 1879, u mor vendim që pushteti turk të largohet me forcë nga tokat shqiptare, ku u kërkua që Lidhja ta merr me forcë pushtetin në duart e veta në të gjitha qytetet e vilajetit të Kosovës dhe Manastirit. Kundrejt këtij veprimi institucional të Lidhjes, Porta do të tentoj që me ushtri të rikthej pushtetin e saj në shumë krahina që deri tani më e kontrollonte Lidhja Shqiptare.

Në prill të vitit 1880, në tubimin tre ditor që u mbajt në Shkodër, midis myslimanëve dhe katolikëve, ku u vendos ti dërgohej një ultimatum  Sulltanit, ku kërkohej nga ai që ushtria turke dhe nëpunësit e saj ta lëshojnë vendin, që populli të zgjedh princin e vetë. Këto kërkesa ishin shumë më radikale se sa kërkesat serbe në vitin 1804 dhe ato t vitit 1813, për autonominë  e tyre. Lidhja duke mos pritur përgjigjen e kërkesave filloi me aksionet luftarake duke e çliruar tërë Shqipërinë Veriore, pastaj një pjesë të vilajetit të Kosovës me qytetet, si: Shkodër, Prizren Tetovë, Gjakovë, Pejë dhe Prishtinë. Këto qytete u pastruan nga nëpunësit turq dhe ushtria e tyre. Me fillimin e vitit 1880 Turqia i filloi operacionet luftarake kundër Kosovës dhe qendrës së saj në Prizren me komandantin e shquar antishqiptar Dervish Pasha.

Goditjen e parë ushtria Osmane ia dha Degës së Lidhjes Shqiptare në Shkup. Pushtimi i Shkupit  në mars të viti 1880 nga forcat turke pati jehonë të madhe për moralin luftarak të Lidhjes Shqiptare në përgjithësi, pasi Shkupi ishte një pikëmbështetje e fortë e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Pasi merret  Shkupi, ushtritë turke iu drejtuan Ferizajt të cilin e morën në pjesën e parë të Prillit. Tani më Dervish Pasha me të gjitha forcat e tij iu drejtua qendrës së Lidhjes, të cilin e mori më 23 prill. Pas shuarjes së Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, Porta e Lartë bëri terror të pa parë për 3 vjet me radhë. Deri në vitin 1882 në Azi të Vogël u depërtuan mbi 3000 kryengritës.  Ndërsa pa gjyq vetëm në Prishtinë u dënuan mbi 4000, që kishin vepruar për çlirimin e Shqipërisë Etnike. Por edhe pse u ushtrua një terror nga ushtria turke, ajo nuk arriti të nënshtroj shqiptarët.

Kryengritja e Ilindenit ishte veprim  kundër interesave të

Lëvizjes Kombëtare   Shqiptare për bashkim kombëtar

Qysh në fillim të shekullit XX kishin filluar kombinatorikat për ndarjen e re të Ballkanit. Në vitin 1902 Mali i Zi dhe Serbia ishin marrë veshtë që Serbisë ti takoj vilajeti i Kosovës, Malit të Zi Shkodra, ndërsa me Bullgarinë ndarja kishte kundërthënie të mëdha, pasi Serbia kërkonte  pjesën e Vardarit deri te lumi Bregallnica. Ndërsa me Greqinë marrëveshja ishte xhentlemene, ku pjesa e Shqipërisë Veriore deri te lumi Shkumbin i takonte Serbisë, ndërsa ajo jugore Greqisë.

Falë interesave të mëdha që kishin Fuqitë e Mëdha për Ballkanin, ajo filloi të duket në praktikë aty nga fillimi i vitit 1903. Fuqitë e Mëdha e kishin projektuar programin e tyre për Ballkanin, më të interesuara për ndarjen e sferave dominuese ishin Rusia dhe Austro-Hungaria. Në këtë kohë më kishte filluar të rritej tensioni i komitëve bullgarë në vilajetin e Selanikut dhe të Manastirit. Në këtë kohë Manastiri me veprimet e veta nacionaliste ishte bërë qendra e Shqipërisë, ku vepronin krerët më të shquar të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare. Në gusht të vitit 1903 shpërtheu Kryengritja e Ilindenit, e cila u shtyp ashtu si e kishin parashikuar edhe bejlerët shqiptarë në mënyrë të ashpër, në takimin e tyre me përfaqësuesit austro-hungarez. Edhe pse kjo kryengritje zgjati vetëm disa ditë dhe pësoi fiasko të plotë, ajo la pasoja shumë të rënda për zhvillimin kombëtar dhe unitetin e krerëve shqiptarë në Lëvizjen Kombëtare Shqiptare dhe luftën e saj për çlirim e bashkim kombëtar.

Me shuarjen e Kryengritjes së Ilindenit, Rusia insistonte me çdo kusht realizimin e reformave në këtë vilajet shqiptar me qendër në Manastir. Fuqitë e Mëdha e intensifikuan trysninë e tyre në këtë pjesë të Shqipërisë lindore.  Mbi të gjitha do të kulminoj takimi i ardhshëm  midis Austro-Hungarisë dhe Rusisë, që u mbajt në Myrstag më 22 tetor 1903, në këtë takim të dy fuqitë u morën vesh më në fund për të vendosur një status quo në këtë qytet të Shqipërisë Lindore dhe hartuan një program reformash, do të thotë për të gjithë apo për një pjesë  të tre vilajeteve të Kosovës, Manastirit, dhe Selanikut, në këtë të fundit bënte pjesë edh krahina e Maqedonisë.

Ky program solli rritjen e pranisë së huaj në terren, me këtë marrëveshje u shpërthye hallka e programit kombëtar nga Lidhja e  Prizrenit për bashkimin e katër vilajeteve shqiptare. Me marrëveshjen e Myrstagut, krerët e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare morën një grusht të fuqishëm në luftën e tyre për çlirim e bashkim kombëtar. Tani më rrugëtimi drejt autonomisë dhe bashkimit të katër vilajeteve në një shtet kombëtar pengohej me të madhe nga Fuqitë e Mëdha. Në veçanti me këto reforma të shpallura midis Austro-Hungarisë dhe Rusisë, në fillim të vitit 1904 në vilajetin e Manastirit zbarkuan oficerë dhe xhandarmëri; ruse, austriake, franceze, italiane dhe angleze, me kompetenca të pakufizuara.

Evoluimi i shqiptarizmës drejtë Autonomisë së Shqipërisë

Krerët e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare për të arritur qëllimin e tyre kombëtar vepronin në dy fronte: E para luftonin ditë e natë në internacionalizimin çështjes shqiptare te Fuqitë e Mëdha dhe e dyta Lvizja Kombëtare kurrë nuk hoqi dorë nga kërkesat e saja për realizmin e autonomisë së plotë në kuadër të Perandorisë Osmane. Këto kërkesa të shqiptarëve ku dominonte kërkesa për gjuhën shqipe e detyruan Qeverinë turke që në korrik të vitit 1902 të urdhëroj mbylljen e shkollës shqipe në Korçë, të cilën e kishte hapur vetë sulltani në vitin 1887, ndërsa mësuesi i saj u arrestua.

Në planin e përgjithshëm valinjtë kishin marrë urdhra të mbikëqyrnin patriotët shqiptarë, lëvizjet e tyre, opinionet e tyre; të ndalonin përhapjen e botimeve në gjuhën shqipe, të konfiskonin letërkëmbimet dhe librat e shtypur; të kontrollonin karvanët e qiraxhinjve dhe të mbikëqyrnin kafazet e konsullatave të huaja për shkak të kontrabandës së librave të shtypur shqip. Autoritetet osmane kërkonin të shkatërronin çdo lidhje me Perëndimin.

Komiteti sekret shqiptar për çlirimin e Shqipërisë dhe bashkimin e katër vilajeteve shqiptare u krijua në vitin 1905, ky Komitet jo vetëm që mori të njëjtën formë që e kishin Ethniki Hetairia, ORIM ose KBP (Komiteti për Bashkim dhe Progres), por më  e rëndësishmja është se ajo u krijua edhe në Manastir. Pra shqiptarët edhe në këto rrethana të vështira vepronin ndaras nga lëvizjet bullgaro-maqedonase. Edhe pse Manastiri tani më ishte i njohur si vendtakim i propagandave të ndryshme nacionaliste dhe një vatër e rëndësishme e xhonturqve por edhe shqiptarëve.

Figurat kryesore të shqiptarizmit të dhjetëvjeçarit  që parapriu revolucionin xhonturk  të 1908, ishin pothuajse të bashkuara, pasi qëllimi i tyre ishte rruga drejtë autonomisë shqiptare, qoftë edhe për një kohë të caktuar  me lëvizjen xhonturke. Ndonëse disa veprimtarë të shqiptarizmit u bënë kundërshtarë të rreptë të xhonturqve, marrëdhëniet midis shqiptarizmit dhe xhonturqve  ishin shumë të ngushta në fillim, siç mund të vërejmë  nëpërmjet deklaratave të Ismail Qmalit, Ibrahim Temos, Dervish Himës, Shahin Kolonjës, Nexhib Dragës dhe shumë të tjerëve.

Sulltani dhe pushteti turk morri masa të ashpra ndaj çdo lëvizje shqiptare. Në vitin 1906 u ndalua çdo gjë e shkruar në gjuhën shqipe, bile sa edhe kartolinat, përmbajtja e të cilave shpjegohej  në gjuhën shqipe. Edhe pse me ligj ishte lejuar përdorimi lokal i gjuhës shqipe, ndërsa në përhapje të shqipes me përmasa të përgjithshme, autoritetet osmane përdorimin e shqipes e konsideronin si tejet të rrezikshëm. Përderisa gjuhët tjera të rajonit greqishtja, bullgarishtja, serbishtja, turqishtja nuk ishin objekt i këtyre masave.

Politika turke kërkonte me këmbëngulje që të ndëshkuarit të dënoheshin shumë rëndë, ose të internoheshin. Për këto veprime një nacionalist shqiptar dënohej mbi tre vite burg, ndërsa një bullgar për vendosjen e një bombe dënohej vetëm me disa muaj heqje lirie. Në këto rrethana të veprimit të pushtetit turk, Manastiri dhe Shkupi u bënë në të vërtetë dy qendrat më të rëndësishme të nacionalizmit shqiptar. Shumë veprimtarë të shqiptarizmit në këtë kohë vepronin në këto dy qytete, për të mirën e kombit dhe të Shqipërisë.

Pas vitit 1905 Komiteti “Bashkim dhe Progres” po përgatiste “revolucionin”, duke nisur nga Selaniku dhe Manastiri. Krahas këtyre zhvillimeve edhe nacionalizmi shqiptar do të merrte trajta të reja të veprimit. Në Manastir u krijua “Komiteti i Fshehtë”, ndërkohë që u shfaqën edhe çetat e para nacionaliste. Shqiptarizmi i viteve 1899-1908 u transferua në mënyrë të konsiderueshme. Përveç evoluimit të gjendjes të jashtme politike dhe të brendshme, i cili bëri për shembull që vatra nacionalizmit shqiptar të zhvendosej nga vilajeti i Janinës në vilajetin e Kosovës e të Manastirit. Rrënjët e këtyre transformimeve gjenden në ndryshimet që pëson shoqëria osmane  dhe në mënyrë të veçantë evoluimin që pëson shoqëria shqiptare myslimane, ku kërkesat e saj për një Shqipëri autonome po bëhej gjithnjë e më shumë radikale, para organeve dhe administratës turke. Në veçanti kërkesat për arsim kombëtar me alfabetin latin. Në këto rrethana të reja vend të rëndësishëm zuri zhvillimi i arsimit, rritja e burokracisë në të cilën po integroheshin gjithnjë e më shumë intelektual, formimi i një “klase të mesme” të arsimuar që rivalizonte me bejlerët dhe agallarë, që ishin pronarë tokash, autoritarizmi i sulltanit dhe shfaqja e një lëvizje opozitare, rritja e theksuar e fenomenit të emigracionit, të gjitha këta faktorë  ushtruan peshën e tyre mbi zhvillimin e shqiptarizmit në mesin e brezave të rinj shqiptarë. Kjo periudhë e re kohore në të vërtetë u karakterizua nga dalja, në krah të qeverive të huaja, të rinjve të arsimuar në fushën e shqiptarizmit, midis të cilëve edhe shumë shqiptarë myslimanë. Kësisoj do të kemi formulime të reja të shqiptarizmit, siç tregon përmbajtja e botimeve me frymë patriotike për myslimanët shqiptarë, fjala ishte të këmbëngul për të kërkuar një identitet evropian, një identitet mysliman evropian. I ndryshëm nga ai i myslimanëve turq, duke synuar kështu të legjitimonin në trevat e tyre kur perandoria do të detyrohej të tërhiqej nga Ballkani. Rrjetet e veprimtarëve të  shqiptarizmit u bënë më të larmishme, sidomos në funksion të grupeve fetare në vilajetin e Manastirit dhe atë të Kosovës, ku fillon një fazë e re e nacionalizmit shqiptar drejt çlirimit e bashkimit të kombit shqiptar.

Nijazi Resnja ushtarak me origjinë shqiptare që më vonë në revolucionin e 1908 u bë një nga heronjtë më të shquar shqiptar. I lindur në vitin 1873 në rajonin e Resnjes në jug perëndim të Manastirit, ai kishte studiuar në shkollën e mesme ushtarake  “Idadije” të Manastirit, ku profesorët i kishin futur ndjenjën e patriotizmit osman. Më vonë në vitet 1894-1897, kishte ndjekur shkollën ushtarake të Stambollit. Në  1897, kishte marrë pjesë në luftën greko-turke. Më tej ishte emëruar në Ohër dhe që prej 1904, bënte pjesë në batalionin e tretë të ndjekësve të çetave antiqeveritare. Ai u ndikua nga reformat e bëra nën presionin e Fuqive të Mëdha pas revoltës së Ilindenit. Për të dhe të gjithë atdhetarët shqiptarë ku bënte pjesë edhe Kristo Dako, Evropa i shtynte të krishterët të ngriheshin dhe me ta ajo dëshironte humbjen e Turqisë. Turqit nuk mund t’i linin më kështu rusët dhe austriakët që  të zhvillonin më propagandën e tyre në Shqipërinë Lindore me qendrat e saj në Manastir dhe Shkup. Bullgarët njëlloj si edhe armenët, kishin arritur ta sillnin opinionin evropian nga ana e tyre, ndërsa shqiptarët ende nuk kishin fituar simpatitë e evropianëve për të fituar autonominë e tyre. Pra, Fuqitë e Mëdha ishin epiqendra, ata diktonin hartën e re që do të krijohej në Ballkan, por pa Shqipërinë. (V.Xh)

Kryengritjet e mëdha në Kosovë dhe trevat Lindore

të Shqipërisë  1910-1912

Kryengritjet e një pas njëshme të Kosovës dhe trevave lindore ishin objekt studimi jo vetëm të shteteve ballkanike por edhe të Fuqive të Madha. Tani e tutje interesimi i tyre për çështjen shqiptare zë një vend me rëndësi, e dyta shqiptarët midis Ballkanit kishin një pozitë të favorshme gjeostrategjike.

Pas revolucionit xhonturk, krerët e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare u bindën se erdhi çasti edhe për shqiptarët të rimëkëmbnin ndjenjat dhe vlerat e tyre kombëtare. Mirëpo periudha e liberalizimit i dha shkak zënkave ndër shqiptare për arsimimin e pavarur nga kultura arabe–turke, e veçanërisht me kërkesat themelore të atdhetarëve shqiptarë, të cilët me të shpejtë hapën klube dhe shkolla në gjuhën shqipe.

Por pas konsolidimit deri diku të pushtetit xhonturk, e cila pason me një fazë  të re të regjimit shumë të egër të turqve të rinj, të përkrahur edhe nga ushtria e Turgut Pashës, që nga atdhetarët shqiptarë u quajt diktator i kulturës dhe i arsimit shqiptar.  Në këto rrethana duken shenjat e para të grupimeve ekzistuese në mesin e patriotëve dhe intelektualëve shqiptarë që e shfrytëzuan turqit e rinj, të cilët u vërsulën kundër arsimit dhe kulturës shqiptare,

Këto rrethana të acarimit të marrëdhënieve të sunduesve të rinj duke pasur si mbështetje disa mercenarë shqiptarë. Në veçanti u eksploatua shumë Kongresi i Dibrës nga ana e turqve të rinj në vitin 1909. Kjo ishte një fazë e zënkave midis shqiptarëve në patriotë dhe tradhtarë, e cila zgjatë disa vite me radhë.

Krerët e Lëvizjes Kombëtare  u bindën se me lutje dhe kërkesa ishte e pamundur të mbroheshin të drejtat e shqiptarëve para qeverisë turke, siç ishin kërkesat e shqiptarëve për arsim dhe njohjen e një autonomie në kuadër të Perandorisë Osmane. Kjo situatë i detyroi popullin shqiptar që të rrok armët dhe të marrë pjesë aktive në Kryengritjen e vitit 1910-1912. Në këto beteja kanë marrë pjesë edhe shqiptarët e Luginës së Preshevës, Gjilanit, Kumanovës, Tetovës, Manastirit, Gostivarit, të Dibrës e tjerë.

Prandaj krerët e lëvizjes kombëtare shqiptare vendosën të dilnin me një kërkesë më radikale për një autonomi të plotë dhe të pavarur të kombit shqiptar. për këtë qëllim ata u mblodhën më 21 maj të vitit 1912 në fshatin Junik, në një kuvend ku morën pjesë mbi 300 përfaqësues  nga trevat verilindore të Kosovës dhe manastirit. në këtë kuvend u mor vendim që të rroknin armët deri në shpalljen e autonomisë së plotë të Shqipërisë.

Pjesëmarrja në këtë kuvend i krerëve shqiptarë të trevave lindore ishte i rëndësishëm, pasi në të morën pjesë edhe udhëheqësit më të njohur të kësaj pjese të Shqipërisë. trevat lindore me seli në manastir morën pjesë aktive në kryengritjen  shqiptare të Kosovës  dhe dhanë kontributin  e tyre  të çmuar, duke filluar që nga  tubimi i Prishtinës, Kuvendi i Ferizajt, deri në hyrjen triumfale të kryengritësve shqiptarë më 12  gusht të vitit 1912 në Shkup, ku forcat kryengritëse e ngritën  flamurin e Skënderbeut.

Por, pas premtimeve që ua dha Ibrahim Pasha krerëve të Lëvizjes Kombëtare në krye me Hasan Prishtinën ata  e lëshuan Shkupin duke u besuar premtimeve të qeverisë turke. Në këto rrethana, kur ende po zvarriteshin bisedimet shqiptaro–turke në Shkup, shtetet ballkanike i kishin intensifikuar bisedat diplomatike midis tyre e në veçanti ato ushtarake, ku pas tre muajve, më 8 tetor të vitit 1912, i shpallën luftë Turqisë, nën parullën për “çlirimin e vëllezërve të jugut”. e cila luftë kryekëput u zhvillua në territorin shqiptar.

Luftën e Parë ballkanike e para e filloi Mali i Zi më 8 tetor 1912. Ndërsa më 14 tetor  krerët e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare mbajtën një mbledhje në Shkup në shtëpinë e Sali Gjukës, ku morën pjesë krerët më të shquar të kombit, si: Hasan Prishtina Mit’had Frashëri, Sali Gjuka, Sahit Hoxha, Rexhep Mitrovica, Bedri Pejani, Idriz Seferi. Ndërsa   me mbledhjen udhëhiqte Nexhip Draga, i cili e lexoi edhe referatin kryesor. në fund të mbledhjes ata dolën me kushtrimin për mbrojtjen e Shqipërisë. ata më 16 tetor me anën e një qarkore  njoftuan edhe përfaqësuesit e fuqive të mëdha që ndodheshin në Shkup, se do luftojnë për pavarësinë e Shqipërisë dhe do të rrokin armët për të mbrojtur atdheun tyre nga invaduesit e huaj.

Në këto rrethana tepër kritike për vendin, me veprimet ushtarake të luftës së Parë  Ballkanike, gjërat u ndërlikuan edhe më shumë, sepse këto veprime ushtarake kundër turqve u bënë në trojet  shqiptare. Ata me operacionet luftarake po i afroheshin Prizrenit dhe në anën tjetër pas betejës së Kumanovës më 26 tetor e morën Shkupin pa luftë. Pjesa tjetër e Kosovës dhe e trevave tjera lindore deri në Dibër ishin ende pjesërisht në duar të kryengritësve shqiptarë, ku bënin përpjekjet e fundit për të ndaluar marrshmin e ushtrive serbe nga  Ferizaj dhe Tetova, Luma e Dibra. Mehmet pashë Derralla, Isa Boletini, Elez Jusufi, bënin përpjekje të jashtëzakonshme për mbrojtjen e çdo pëllëmbë toke nga agresioni serbo-malazez.

Shpallja e Pavarësisë më 28 nëntor 1912

në Vlorë

Në këtë kohë Ismail Qemali ndodhej akoma në Stamboll. Diplomacia turke i kishte ofruar post Ismail Qemalit për ta dërguar në Tripoli, në çastet më të vështira, kur Kosova digjej në flakë nga ushtria serbo–malazeze. Kjo ishte arsyeja pse Ismail Qemali nuk e pranoi postin e ofruar nga Qamil Pasha, pasi ai tanimë ishte i bindur se Turqia do të dëbohet nga Ballkani dhe i kishte vënë vetes për detyrë parësore që të luftojë për shpalljen e Pavarësisë së Shqipërisë. Prandaj Ismail Qemali me djalin e tij u nis për në Bukuresht ku u takua me grupin e atdhetarëve që vepronin në Bukuresht. Në këtë takim u themelua një Komitet Drejtues për organizimin e vendit drejt shpalljes së pavarësisë. Pas këtij takimi ai u takua me ministrin e Jashtëm, kontin Berthold, dhe me ambasadorët e Anglisë dhe të Italisë. Pastaj përmes Triestes, i shoqëruar nga një grup atdhetarësh zbriti në Durrës, prej nga vazhdoi rrugën për në Vlorë.

Shqiptarët kësaj radhe ishin të bindur e të vendosur për Shpalljen e  Pavarësisë së Shqipërisë në Kuvendin mbarëkombëtar  në Vlorë, më 28 Nëntor, ku morën pjesë 83 përfaqësues nga të tre besimet dhe ngritën lartë flamurin kombëtar të Skënderbeut, që përfaqësonte fitoren e përbashkët të të gjitha trevave shqiptare,  prej Rrafshit të Dukagjinit në Veri, deri në Çamëri në Jug, prej brigjeve të detit Adriatik në Perëndim, deri në Fushën e Kosovës dhe Shkupit me pellgun e Tetovës dhe në Lindje deri në Veles. Këto treva, duke marrë pjesë aktive me pushkë në dorë në luftën  për çlirim kombëtar, vunë themelet e pavarësisë së shtetit të bashkuar shqiptar me kufijtë etnikë të saj,  duke e çimentuar atë me gjakun e bijve më të mirë të atdheut, hapën rrugën drejt pavarësisë së Shqipërisë. Ata ishin të bindur gjithashtu se Fuqitë e Mëdha kësaj radhe do të vendosnin drejt në lidhje me zgjidhjen e çështjes shqiptare. Me aktin e njohjes së Pavarësisë, pjesërisht sanksionohej e drejta e pamohueshme  historike e kombit shqiptar për vetëvendosje, si popull i lirë e i pavarur midis popujve të Ballkanit.

Konferenca e Londrës me vendim arbitrar e

copëtoi Shqipërinë Etnike më 22 mars 1913

Konferenca e Londrës me vendimin e 22 marsit 1913 i fali Serbisë, vilajetin e Kosovës dhe viset e Shqipërisë Lindore me qytet: Manastir, Strugë, Ohër deri në Dibër. Malit të Zi i fali Pejën e Gjakovën. Ndërsa Greqisë Janinën me Epirin. Me këtë ndarje të re politike pavarësinë  e fitoi vetëm një pjesë e popullit shqiptar, përafërsisht 800 000 shqiptarë e cila përfshinte një sipërfaqe vetëm prej 28 000 km2, ndërsa më shumë se 1,5 milionë shqiptarë të tjerë që jetonin në atë kohë në tokën e tyre etnike mbetën jashtë atdheut të vetë nën robërinë e shteteve sllave të Ballkanit e sidomos të Serbisë duke i dhënë asaj 39 000 km2 territor,  me një popullsi mbi 1 700 000 shqiptarë.

Siç shihet, Fuqitë e Mëdha edhe  kësaj radhe  përsëritën të njëjtën lojë diplomatike si në Kongresin e Berlinit. Në  këtë Konferencë Fuqitë e Mëdha ranë nën diktatin franko–rus, duke dëmtuar shumë rëndë Shqipërinë dhe zgjidhjen e drejtë të çështjes shqiptare në kufijtë etnikë të saj. Shqiptarët, kudo që ishin, protestuan kundër kësaj padrejtësie. Në tërë qytetet shqiptare, në Shkodër, në Korçë, në Durrës, në Vlorë, etj. u mbajtën mitingje proteste. Krerët e Lëvizjes Kombëtare dhe shoqatat e ndryshme patriotike nga Egjipti e Amerika, dërguan memorandume për bashkimin e katër vilajeteve, duke filluar nga Ismail Qemali, Isa Boletini, Mehmet Tetova, Qerim Begolli, e shumë atdhetarë të tjerë. Ismail Qemali, së bashku me Isa Boletinin, Dhimitër Beratin dhe Luigj Gurakuqin, shkuan personalisht në Konferencën e Londrës dhe te qeveritë e Fuqive të Mëdha, duke protestuar kundër padrejtësisë që iu bë popullit shqiptar, me vendimin për ndarjen e tokave shqiptare në mes Shteteve të Ballkanit: Serbisë, Malit të Zi dhe Greqisë.

Kryengritja  e Dibrës 1913 dhe gjenocidi serbomadh

Krerët e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare të udhëhequr nga Isa Boletini, Hasan Prishtina, Mehmet pashë Tetova, Elez Jusufi, Halim Deralla-Gostivari, nuk i pranuan kurrë kufijtë e rinj  politikë të caktuar në Konferencën  e Londrës nga Fuqitë e Mëdha dhe që këto vise krejtësisht shqiptare iu falën sunduesve serbo–malazez. Ata i bënë thirrje popullit  të ngriheshin në  kryengritje, e cila filloi në shtator të vitit 1913. Nga shumë historianë bashkëkohës kjo është quajtur si “Lufta e Tretë Ballkanike” ose si luftë “shqiptaro–serbe”. Kryengritja e Përgjithshme Shqiptare arriti të dëbonte sunduesit serbë përtej Shkupit e Kumanovës, ku në viset e çliruara u ngrit lart flamuri shqiptar dhe u themelua edhe Qeveria e Përkohshme, në krye me Sefedin Pustinën.

Komanda serbe për fitoret e kryengritësve shqiptarë u mundua të fajësonte Austro–Hungarinë dhe qeverinë bullgare, sikur ato ishin si iniciator të fillimit të kryengritjes mbarë shqiptare me qendër në Dibër.

Edhe pse kjo kryengritje shqiptare nuk dha rezultatet e pritura deri në fitore të plotë, pasi agjentët e Nikolla Pashiqit, arritën përmes Esat pashë Toptanit dhe Arif Hiqmet Kumanovës me mercenarët e vetë në Tetovë dhe në Gostivar të dobësonin nga brenda Kryengritjen e  Shtatorit, e cila pati jehonë më të madhe në trevat lindore: Dibër, Ohër, Strugë, Resnjë, Kërçovë, Krushevë, Gostivar, Tetovë deri në Shkup. Forcat serbe, pas shuarjes së Kryengritjes së Shtatorit ushtruan dhunë dhe terror të pa parë, me djegie të fshatrave, dhunime dhe djegie për së gjalli edhe të fëmijëve, raste që deri në atë kohë ishin të papara, duke vrarë dhe zhdukur mbi 25 000 shqiptarë, ndërsa dogjën  më tepër se 180 fshatra shqiptarë të Maqedonisë, nga Shkupi, Gostivari, Kërçova, Krusheva,  Ohri, Struga deri në Dibër.

Në këto rrethana kur sunduesit serbë bënin terror të paparë ndaj popullatës shqiptare, e cila ndodhej nën sundimin e egër serbo–malazez dhe grek, në Shqipërinë autonome filloi lufta për pushtet ndërmjet fanatikëve myslimanë, që mbanin krahun e turkofilëve të udhëhequr nga Haxhi Qamili dhe rryma çifligare e udhëhequr nga Esat Pasha, të  cilët kishin deklaruar se ishin kundër qeverisjes së Princ Vidit. Esat Pasha, për të ardhur në pushtet, deklaronte se luftonte kundër Princ Vidit, i cili nga ana tjetër kishte edhe  përkrahjen e Serbisë, të Italisë e të Greqisë.

Por, në këto rrethana të rrezikshme për Shqipërinë autonome, shumë shpejt doli hapur tradhtia e Esat Pashës, i cili kishte nënshkruar një marrëveshje të fshehtë me Nikolla Pashiqin, në Nish, ku sipas deklaratave të sekretarit personal të tij, Shahin bej Dinos, Nikolla Pashiqi i kishte premtuar Esat Pashës 300 000 franga ari, për një ndihmë reciproke luftarake që do të bënte Esati për rrëzimin e qeverisë së Princ Vidit, dhe pas ardhjes së tij  në pushtet, me ndihmën e ushtrisë serbe, ai  u  premtoi se do të luftonte deri në fund për likuidimin  e krerëve të Lëvizjes Kombëtare, që luftonin kundër sundimit serbo–malazez në Kosovë dhe trevat tjera lindore në luftë për çlirim e bashkim kombëtar.

Në këto kushte të vështira krerët e Lëvizjes Kombëtare nuk hoqën dorë në asnjë çast nga lufta për çlirimin e vilajetit të Kosovës dhe trevave lindore.

Por politika serbe e mbushur plotë urrejtje kundër popullatës shqiptare, pas rënies së vendeve tona nën sundimin e saj, rreptësishtë ishte  kundër  vlerave të civilizimit për ngritjen e vetëdijes  kombëtare. Kjo shihet më së miri në rezultatet e politikës obskurantiste të administratës serbe, kundër kulturës dhe arsimit në gjuhën shqipe, 1912–1915.

Me rivendosjen e sistemit serb, pas Luftës së Parë Ballkanike fillon një periudhë edhe më e vështirë, ku edhe ato pak shkolla u mbyllën brenda një nate dhe u ndalua rreptësishtë përdorimi i gjuhës shqipe, i cili mund të përdorej vetëm në shtëpi, brenda katër mureve.

Ndërkaq sistemi arsimor që funksionoi në këto anë ishte një armë e fortë në dorë të politikës hegjemoniste serbe. Ajo ëndërronte se nëpërmjet të kësaj politike asimiluese do të  arrinte qëllimet e saj, për krijimin e Serbisë së Madhe, mbi themelet e kulturës shqiptare në këto troje. Sundimi i egër i organeve serbe, që udhëhiqej  paralel me politikën e arsimit, ishte rezultat edhe e propagandës për shpërngulje të popullatës myslimane, duke propaganduar se ky popull mysliman (shqiptar), sa më parë duhej të shpërngulej për në Turqi.

Kjo ishte një ndër arsyet kryesore të shpërnguljes masive të shqiptarëve nga Trevat lindore, si: Manastiri, Prilepi, Velesi, Shkupi, Tetova, Kumanova, Gostivari  Kërçova, Krusheva, Ohri, Struga, Dibra, etj. Në bazë dokumenteve austriake, çdo muaj nga këto territore shpërnguleshin mbi 4 mijë familje, të cilët shkonin nëpërmes Shkupit me tren, e shumica nga këta kur nuk kishte tren, ishin të detyruar të niseshin në këmbë kah Bullgaria. Ka pasur edhe shumë raste  që nënat me fëmijë në gji të niseshin në këmbë kah Qustendili e Sofja, ku shumica ngelën përgjithmonë rrugëve, midis Ballkanit dhe shkretëtirës së nëmur të Anadollit. Sipas të dhënave të komisionit ndërkombëtar  të kontrollit, “vetëm nga  fundi i vitit 1912 dhe gjatë vitit 1913, nga trevat Lindore të Shqipërisë me qendër në Manastir dhe Shkup, janë shpërngulur mbi 200 mijë banorë”.

Qeveria serbe, për të shtuar intensitetin e  shpërnguljes të shqiptarëve në fillim të vitit 1914 nënshkroi Marrëveshjen Serbo-Turke, me të vetmin qëllim që sa më parë të ndryshoj strukturën e popullsisë në këto anë në favor të shtetit serb. Pushteti ekzekutiv i qeverisë serbe, si formë tjetër për grabitjen e tokës shqiptare, shpalli “Reformën agrare” si masë shtetërore dhe metodë tejet  e favorshme për “grabitje legjitime” të tokës shqiptare. Kësaj grabitje i dha impuls edhe marrëveshja serbo-turke e cila parashihte shpërnguljen e “turqve” dhe “myslimanëve” për Turqi. Pasi të gjithë shqiptarët në këtë kohë trajtoheshin si turq dhe për këtë duhej deklaruar para organeve të pushtetit deri në vitin 1917 dhe  mund të largoheshin lirshëm me leje të organeve serbe për në Turqi. Ky Traktat për shqiptarët ka qenë me dimensione të katastrofave politike. Me këtë marrëveshje de jure Turqia  merrte mbi vete pa të drejtë ti konvertonte shqiptarët për shtetas të saj. Me këtë të drejtë ndërkombëtare Turqisë de jure i lejohej të bënte rekrutimin e të rinjve shqiptarë në ushtrinë e saj. Ndërsa nga ana tjetër për politikën serbe kjo konventë ishte e mirëseardhur, pasi këto vise zëvendësoheshin me ardhacakë dhe kolonistë serb duke ndryshuar në favor të Serbisë strukturën e popullsisë, për krijimin e Serbisë së Madhe, në dëm të Shqipërisë Etnike.

Me ndarjen e Shqipërisë Etnike në dy pjesë, trevat lindore mbetën edhe më pas nën robërinë e shtetit serbo–sllav. Shqiptarët e këtyre trevave e vazhduan luftën e  tyre çlirimtare krah për krah me banorët e viseve të tjera të Kosovës deri në çlirimin përfundimtar të vendit nga robëruesit e huaj.  Por, edhe pse shqiptarët e këtyre trevave luftuan pandërprerë që nga viti 1912 deri në mbarimin e Luftës së Parë Botërore, Fuqitë e Mëdha përsëri  në Konferencën e Parisit vendosën kundër vullnetit të popullit shqiptar, ku ranë dakord që viset tona të mbeteshin edhe më tutje nën sundimin e ri të Mbretërisë SKS.

Me vendimin e njëanshëm politik të Fuqive të Mëdha nuk u pajtuan asnjëherë forcat e shëndosha nacionaliste e patriotike, të cilat u zotuan se do ta vazhdonin luftën për çlirim  e bashkim kombëtar deri në jetësimin sa më parë të Shqipërisë Etnike.

Përpjekjet e krerëve për çlirim kombëtar, që e kishin zanafillën nga Kryengritja e Dervish Cares, në Tetovë e Gostivar, hynë si program i shkruar me gjak nga atdhetarët shqiptarë në Lidhjen e Prizrenit, të udhëhequr nga Abdyl Frashëri duke e vazhduar luftën pandërprerë që nga Lidhja Shqiptare e Prizrenit dhe vazhdon me “Besa–Besën” e  Haxhi Zekës në Lidhjen e Pejës, ku morën pjesë edhe krerët e trevave Lindore të Manastirit, Strugës dhe Dibrës.

Në fund kjo luftë u kurorëzua  me fitoren e shqiptarëve  pas marrëveshjes së Prishtinës, ku kryengritësit shqiptarë të Kosovës dhe trevat tjera lindore të Shqipërisë, hynë  triumfalisht në Shkup, ku ngritën Flamurin kombëtar.  Ky Flamur valoi përgjithmonë në trevat shqiptare pas ngritjes nga dora e  Ismail Qemalit më 28 Nëntor 1912, me vendim unanim të Kuvendit Historik të Vlorës, ku u proklamua Pavarësia e plotë e katër vilajeteve të Shqipërisë.

Autori;

Prof.Dr. Vebi Xhemaili

 

 

Murat Gecaj: PËRUROHET NJË LIBËR I HYSË HASËS, SHKRUAR ME DASHURI TË ZJARRTË PËR ATDHEUN…

PËRUROHET NJË LIBËR I HYSË HASËS, SHKRUAR ME DASHURI TË ZJARRTË PËR ATDHEUN…

Nga: Prof. Murat Gecaj

publicist e studiues-Tiranë


Autori H.Hasa, duke falënderuar pjesëmarrësit në tubim

Paraditën e sotme, në sallën kryesore të Muzeut Historik Kombëtar të kryeqytetit Tiranë, u zhvillua një veprimtari e bukur, masive e mbresëlënëse. Ajo i kushtohej përurimit të librit “Mes shokësh, në shërbim të Atdheut”, me autor Hysë Xhemali Hasën. Kishin ardhur familjarë, bashkëkrahinas dhe kolegë të tij në vitet e shërbimit ushtarak, gjeneralë e oficerë tjerë në lirim, punonjës të arsimit, kulturës e shkencës në kryeqytet, nga media e shkruar dhe ajo elektronike etj.

Tubimin e drejtori ushtaraku në shërbim aktiv, Fadil Grosha. Rreth përmbajtjes dhe vlerave kryesore të librit, i pari diskutoi redaktori, dr. Fejzulla Gjabri. Me interes të veçantë u dëgjua nga të pranishmit në përurim fjala e ish-gjeneralit në lirim, Rrahman Perllaku, tanimë në moshën 95-vjeçare. Në vazhdimësi, e morën fjalën ushtarakët e lartë, prof.Ruzhdi Ramadani, Kostaq Karoli e Garip Lata.


Kopertinat e librit të ri

Ndërsa prof. Murat Gecaj, ndër të tjera, theksoi se: “Siç dihet, në kujtesën e çdo pjesëtari të Ushtrisë Shqiptare, që nga ushtari më i thjeshtë e deri te gjenerali, kanë mbetur dhe do të mbeten të pashlyera në kujtesë: shoqëria e miqësia e pastër, përkushtimi në detyrë, dijet dhe djersa e derdhur, pa kursim e me vetëmohim, në shërbim të Atdheut etj. Këto dhe dukuri të tjera të jetës ushtarake, autori Hysë Hasa, meqenëse i ka përjetuar vetë për shumë vite radhazi, na i ka shpalosur e përshkruar bukur. Këtë gjë e ka realizuar me gjuhë të thjeshtë, me sinqeritet e dashuri për secilin ushtarak: vartës, koleg ose epror, qoftë ai…Në të gjitha faqet e këtij libri, është shprehur nderimi e dashuria e madhe e autorit për çdo cep të tokës amtare, ku ai ka shërbyer, si në Korçë e Kukës ose Tiranë”.

Pas tij e morën fjalën autorë librash dhe studiues të njohur, si: prof. Shefqet Hoxha- “Mësues i Popullit”, Isa Halilaj-“Mësues i merituar”, publicisti e poeti Izet Duraku etj.


Nga tubimi, në Muzeun Historik Kombëtar të kryeqytetit

Hysë Hasa është autor i disa librave, sidomos me temë nga vendlindja e tij, Kukësi. Ata i ka shkruar që nga shkurti 2006, kur janë me banim familjarisht në Filadelfia të Amerikës. Kolegët e tij atje, të tubuar në Shoqatën “Bijtë e Shqipes”, me anë të kryetarit Sadik Elshani, kishin dërguar një mesazh përshëndetës e vlerësues. Ndërmjet të tjerave, aty pohonin se: “Shkrimet e z. Hysë Hasa, gjithnjë, i përshkon një dashuri e pakufishme, një adhurim për Shqipërinë Etnike dhe Kombin tonë. Ai u qaset problemeve dhe ngjarjeve të ditëve tona, duke i analizuar jo si një analist, në kuptimin e mirëfilltë të fjalës, por si një vëzhgues i kujdesshëm dhe qytetar i brengosur për fatet e popullit tonë. Shkrimet e tij burojnë nga thellësia e zemrës dhe paraqiten me një gjuhë të drejtpërdrejtë dhe me plot emocione. Analizat e tij shquhen për sinqeritetin, thellesinë e mendimit dhe vlerësimet e qarta për ngjarjet historike dhe ato të sotme (aktuale). Dhe, të gjitha këto, i përshkon një atdhedashuri e zjarrtë, një mirësi njerëzore, një krenari dhe  fisnikëri tipike shqiptare”. Një mesazh të ngrohtë e miqësor kishte dërguar edhe Zyba Hysa, arsimtare e shkrimtare, në Vlorë.

Të gjithë folësit i uruan autorit shëndet të mirë dhe vazhdim të suksesshëm në krijimtarinë e tij. Ndërsa vetë Hysë Hasa i falënderoi nga zemra ata dhe gjithë pjesëmarrësit në përurim, duke premtuar se, ashtu si kurdoherë, jetën do t’ia kushtojë përparimit, begatimit, forcimit dhe mbrojtjes së Shqipërisë së dashur.

Bisedat e të pranishmëve, në këtë tubim të paharruar, vazhduan në koktejin e shtruar, me këtë rast.

Tiranë, 31 gusht 2013

 

 

Sokol Demaku: Viron Kona dhe “Zonja nga Borås”

Sokol Demaku


Viron Kona dhe “Zonja nga Borås”


Përshëndetje miq suedezë dhe shqiptarë!

Ja ku mbërrita për herë të tretë në Suedi.

Prej dekadash, që në moshë të re, e kam pasur vazhdimisht ëndërr ardhjen në Suedi, në këtë vend të rrallë dhe të mrekullueshëm. Me ndihmën e miqve të mi suedezë e shqiptarë, e përjetova dhe u përkunda në këtë ëndërr, tashmë ndihem brenda saj, pranë zemrave dhe shpirtit suedez, bashkëkombësve të mi shqiptarë, mes miqsh që i dua vëllazërisht.

Duke dashur të shpreh nderimin dhe mirënjohjen, krahas dy librave të mëparshëm:“Bukuri suedeze” dhe “Për Ju, miqtë e mi!”, kësaj here po ju kushtoj librin “Zonja nga Borasi”, ku kam përmbledhur disa nga krijimet e mia me motive nga Suedia dhe Shqipëria.

Faleminderit!

Autori

Viron Kona

Duke u mbështetur në atë se gjatë leximit të librit më të ri të Viron Konës ”Zonja nga Borås”, lexuesi do ketë mundësi që vet, në bazë të mendjes së tij të shëndoshë, të bëjë ca krahasime mes realitetit shqiptar dhe atij të vendit nordik, pra, të Suedisë mike, siç e quan autori këtë vend skandinav.


Ç`është e vërteta, në jetën shqiptare, ne hasim në gjëra të cilat, këtu në Suedi, as që mund të paramendohen se ekzistojnë, e autori, përmes përshkrimeve në tregimet e tij mundohet që lexuesit shqiptar t`ia përshkruaj dhe servoj në mënyrë që, edhe ky, të ketë njohuri mbi njerëzoren, të bukurën, respektin dhe ndjenjën. Këto gjëra, edhe për autorin ishin të panjohura deri me një kohë, kur ai vet, me këmbën e tij, shkeli tokën e Vikingëve dhe u bind në kulturën, traditën dhe sjelljen njerëzore të pasardhësve të vikingëve, suedezëve të sotëm.

Përmbajtja e tregimeve të këtij libri të V. Konës, me sa mundemi ne me konstatua është produkt i përjetimeve të autorit e, herë - herë edhe i refleksioneve nga ajo çka ai ka vërejtur, shijuar në këtë tokë të ftohtë, me njerëz me zemër të madhe, në Veriun e largët, ku sot jetojnë numër i konsiderueshëm bashkëkombësish. Nëse kihet parasysh përmbajtja artistike e librit, mënyra e të ndërtuarit të shprehjeve dhe paraqitjes së ngjarjeve të krijuara bukur në detajet artistike, me fakte dhe ngjarje reale të përjetuara nga jeta e përditshme gjatë qëndrimit të autorit në Suedi, bashkëbisedat me miq shqiptarë si dhe suedezë e, të gjitha këto, të paraqitura në vargun tregimtar të Viron Konës janë një thesar për lexuesin. E kjo është një vazhdimësi krijuese e mirëfilltë e Konës sa i përket miqve të tij në Suedi, sepse ky është libri i tretë me radhë që ky ai ua kushton suedezëve dhe shqiptarëve në Suedi.

Viron Kona është bërë i njohur këtu me librin e tij për fëmijë “Bubulino”, i cili, në mbështetje të Qendrës Kulturore Shqiptare “Migjeni” në Borås, u përkthye në suedisht, ku edhe u bë e mundur që Viron Kona të lexohet edhe në suedisht nga suedezët dhe shqiptarët që jetojnë në këtë vend nordik.

Por, në fillim, do të ndalemi tek elementi kryesor i jetës dhe zhvillimit të njeriut, tek kultura. E, duhet ditur se kultura ka një gjerësi të jashtëzakonshme në jetën e përditshme. Si gjithkund në botë, edhe në Suedi kultura nënkupton jetën e tërësishme që zhvillohet në këtë vend. Rëndom kultura suedeze llogaritet si kulturë perëndimore dhe më saktë si kulturë nordike.

Në kuptimin më popullor kultura kuptohet si shprehje e veprimeve të dukshme dhe atyre që përjetohen si muzika, ushqimet, veshja, sjellja, biseda, ndenja, ecja, të gjitha këto janë elemente, të cilat kanë një ndikim në jetën e njerëzve. Është interesante se, në kuptimin shkencor dhe shoqëror, kultura thekson dallimet në vlera, në norma dhe institucione.

Një nga definimet për kulturën suedeze thekson se ajo është “Shuma e të gjitha shprehjeve të përfituara kulturore që ekzistojnë ose kanë ekzistuar tek komuniteti suedez i definuar në mënyrë historike në Suedi”. Mënyrat e definimit se çka mund të quajmë kulturë suedeze janë të diskutueshme edhe sot e kësaj dite ndër ekspertët dhe studiuesit e kësaj fushe.

Siç duket të gjitha këto që i përmendëm me lartë kanë lënë vragë në kujtesën e shkrimtarit gjatë kohës së qëndrimit të tij në këtë vend nordik dhe ato kanë gjetur vend në librin e tij.

Viron Kona e fillon librin e tij “Zonja nga Borås” me tregimin kushtuar botanistit të njohur suedez Karl Line, të cilin tregim e pagëzon “Karl Line dhe mësuese Olga e botanikës”.


Përmes këtij tregimi autori do të shpje­gojë lidhjen e ngushtë, mes mendimit të njeriut dhe luleve, e këtë e vërejmë si më poshtë, “Mendimet dhe fjalët e urta e të shprehura bukur e me ndjenjë, e zbukurojnë shpirtin, njëlloj si lulet që zbukurojnë mjedisin, shkollat dhe shtëpitë tona”.

Por është interesant se autori që në fëmijërinë e tij ka ca njohuri për njerëz të mëdhenj në Suedi, të cilët kanë bërë zë dhe kanë ndihmuar njerëzimin me punën e tyre dhe të arriturat që ata kanë bërë në jetë. Kjo është pra lidhja që mësimi ka me realitetin, sepse që në kohë pra është ditur në Shqipëri për botanistin suedez Karl Line, pastaj fizikantin suedez Anders Celsius. Por sot autori i kësaj buqete tregimtare shkel në truallin e këtyre njerëzve të mëdhenj dhe, në përshkrimin që ai bënë, të duket se ai komunikon me Linen dhe Celsiusin. Ky tregim thënë drejt është sa narrativ por edhe edukativ e pedagogjik, me kombinim të shqiptares dhe suedezes, sepse qëllimi i tij në bazë të përshkrimit të ngjarje që autori u bënë na del me vlera të gjëra edukative. Përmes llojeve të luleve ai na jep një “leksion” edukativ:

- Kjo këtu, është lule bonbone, se të vjen “ta hash” si një bonbone. Kjo tjetra, lule zjarri, se ka formën si të zjarrit. Eh, ja ku po krekosen mbreti dhe mbretëresha e luleve: trëndafili dhe karafili ! Shikoni, shikoni se sa rëndë qëndrojnë? Gjithë madhështi, sikur janë ulur në fronin mbretëror. E mbajnë kokën lart dhe kërkojnë që të gjithë t`u binden. Ja edhe zambaku donzhuan ! Si shumë po përkëdhelet kjo manjola bukuroshe, me këtë fisnikun tulipan ! - Pastaj vijonte: - Kjo mimoza, që shikoni këtu, dhurohet zakonisht për festën e grave. Kjo kacavjerrësja, me emrin edera, dhurohet për miqësi. Lule irisi, sjellë lajme të gëzueshme për ne. E shikoni margaritën? Kjo simbolizon zemërgjerësinë, mirëkuptimin, që ta falim shoqen dhe shokun, kur gabon pa dashje. Për lule borën, shpresoj se e dini, ajo është lulja e parë e pranverës.

Se shqiptarët dhe Shqipëria ka kohë që kanë pasur njohje me suedezët dhe Suedinë, është më se e sigurt, e këtë e mësojmë dhe nga penda e autorit, i cili edhe vet përjetoi diçka interesante, trishtuese për kohën, dhe lehtësuese në kohët e hershme të rinisë së tij bashkë me shumë bashkëkombës. Në vazhdim të leximit të “Zonja nga Borås” do hasim në tregimin e thurur për mrekulli me titull “Promeksi, suedez na shpëtoi nga pushkatimi politik”. Është koha kur në Shqipëri ndërtoheshin vepra të mëdha pune, vepra jetësore që vendi të ecte përpara, këtu e pesëdhjetë vite më parë. Ishin këto fitore pune të shoqërisë shqiptare. Ishte koha e ndërtimit të hekurudhës për në Librazhd. Një ndodhi e bëri të vetën gjatë kohës kur punohej. Personazhit të tregimit, pa dashje i kishte humbur broshura me fjalimin e të parit të vendit, me fjalimin e tij, që ishte “dokument sekret” e rreziku ishte nga dënimi për këtë gabim që nuk kishte asfare rëndësi, por, koha...!!!

E, siç duket, autori për mrekulli gjen shkasin dhe arsyen që ky gabim (faj i rëndë për atë kohë) të mos të ketë ndikim askund, e, krejt kjo, falë Suedisë e suedishtes.

“... atë çast, u mbusha me një ndjenjë të re mirënjohjeje, e cila, kësaj here, ishte për suedezët, që banonin në Veriun e Largët të Rruzullit Tokësor. Veç ndihmës që i jepnin Shqipërisë për lehtësimin e punës në hapjen e tuneleve me makinerinë shpuese “Promeks”, ata e “shpëtuan” mjeshtër Sadikun, por edhe mua, nga “pushkatimi politik”...

(Fragment nga tregimi)

Se liria është ëndërr e çdo njeriu, e çdo kombi e populli, këtë e dimë të gjithë, por është interesante se sa ne dhe të tjerët respektojmë këtë. Autori me qëndrimin e tij në vendin Nordik, sa vjen e inspirohet nga shumë gjëra të cilat tek ne mungojnë dhe janë në defiçit. Ai edhe pse është mysafirë, edhe pse është vetëm një vizitor në këtë truall që ne i themi “të ftoftë”, por me ngrohtësi nga zemra sepse këtu liria është çdo kund, këtu liria e fjalës, të menduarit, shprehjes dhe bërjes është ABC e jetës. Kjo është sa imponuese për autorin në tregimin e tij të radhës “Kur të lirë ishin vetëm zogjtë”. Shohim se njerëzit u kanë zili zogjve, u kanë zili sepse ata mund të lëvizin e fluturojnë ku ata duan dhe dëshirojnë.

“Dikush u shpreh, se, i bëhej që ata tinguj vinin nga qielli, teksa, unë, në ato çaste solla ndërmend xhelozinë e fshehtë dhe të vjetër ndaj zogjve, që gëzonin aq lirshëm lirinë, që mund të venin e të vinin nga të donin, në të gjithë hapësirën qiellore, detare dhe tokësore të rruzullit tokësor...” (Fragment nga tregimi)

Dhe, në përfundim të tregimit, autori thotë: Liria ka krahë të artë e të fuqishëm. Ajo nuk është vetëm e zogjve...

Autori i “Zonja nga Borås” vetë-ndjehet thuajse si një banor i këtij qyteti, ai ka krijuar miq suedezë dhe shqiptarë këtu, nga të cilët në çdo kohë është i mirëseardhur. Ai ndjehet shumë mirë në mesin e këtyre njerëzve sa human e paqedashës, këta njerëz të cilët kanë ndjenjën dhe mirësinë që t`i dalin në ndihmë çdokujt kur është nevoja. Ai është mahnitur nga vizita dhe shëtitjet e tij në qytetin Borås. Pamja impozante e vet qytetit, ngrehinat me stilin e posaçëm, origjinale të ndërtimit, janë karakteristike për qytetin Borås. Këtë do e hasim te tregimi “Tregtari i bronztë”, ku autori na jep një përshkrim fantastik të historisë së qytetit Borås me kohën e fillimit të zhvillimit të industrisë tekstile këtu dhe, sot, një industri moderne bashkëkohore, që ka mbuluar tregun botëror. Ai, në shëtitjet që bënë në mjedise të qytetit, në parqe, rrugë, sheshe dhe pranë institucioneve has në skulptura të vendosura në vende të dukshme e, ku, mund të konkludojmë se Borås është edhe qytet i skulpturës. Personazhi i tregimit “Tregtari i bronztë”, mori një dhuratë nga mikpritësit suedezë, e cila për të është shumë e çmueshme: një skulpturë e vogël e “tregtarit borsar në bronz”, e cila, për pak nuk u bë shkaktar i një problemi me autorin, por, kësaj radhe, jo se ishte bërë ndonjë gabim politik, por se shtatorja e tregtarit borsar ishte në çantën e dorës të udhëtarit.

Kur do të largohesha për në Shqipëri, e futa skulpturën e vogël në çantën time të dorës. Mund ta futja edhe në valixhen e madhe të bagazheve.

-E po, - thashë me vete, - kjo skulpturë, nuk është bagazh, është një vepër e rrallë arti, është simbol i qytetit të Borasit...

Çanta ime, lëvizi bashkë me të tjerat në aparaturën e kontrollit. I qetë, lëviza të kaloja matanë, por, papritmas, nga aparati i kontrollit u përhap sinjali i alarmit. Punonjësit e doganës panë njëri – tjetrin dhe përqendruan vështrimet mbi transportierin lëvizës, ku dukej çanta ime e dorës. Pastaj, ato vështrime, u drejtuan tek unë me dyshim e shqetësim.

“-Çfarë ke brenda në atë çantë?”

Aparatura kishte “zbuluar” brenda çantës sime të dorës, “Tregtarin prej bronzi”. Punonjësi i doganës, më bëri me shenjë të afrohesha te kasa ku ndodhej çanta dhe, më tha në mënyrë urdhërore:

-Hape!

Ndërkaq, tek punonjësit e tjerë, vura re gatishmëri.

E hapa qetësisht çantën dhe, e nxora ngadalë skulpturën e mbështjellë. Mbështjellja prej rrobe, m`u duk se krijoi edhe më shumë alarm në sytë e doganierëve...

Që të krijoja një atmosferë të qetë dhe të sigurt, bëra buzën në gaz dhe e hapa qesen natyrshëm. Nxora skulpturën e “Tregtarit të Borasit” dhe ia tregova punonjësit të doganës. E ngrita pakëz lart, që ta shikonin edhe doganierët e tjerë, por edhe udhëtarët, që ndodheshin ato çaste përqark meje.

Një fllad buzagazi i menjëhershëm u përhap nëpër sallë.

-Fute në çantë! – më tha me zë të butë punonjësi i doganës, duke marrë frymë i lehtësuar dhe duke buzëqeshur.

Në doganën e Austrisë dhe, më pas në atë të Shqipërisë, shihja me kënaqësi, sesi “Tregtari i bronztë”, kalonte lirshëm në transportierët e doganave, por tashmë si një “tregtar” i njohur me imunitet ndërkombëtar. Ai kalonte serbes, me pamjen e atij që di se çfarë bën dhe ku shkon, duke shpërndarë gjithandej, në qytete e shtete të botës, përvojën e tij të vyer, duke i mësuar njerëzit sesi të zhvillojnë ekonominë e familjeve, të qytetit dhe të vendit të tyre. Për këtë kishte një dëshmi tepër bindëse, qytetin e tij të lindjes, Borasin e Suedisë, qytetin e bukur në kodër”.

(Fragment nga tregimi)

Rrallë herë kam pasur fatin të njoh një temperament të këtillë të pasionuar pas ngjarjeve interesante dhe me vlerë për letërsinë, duke shkruar tregimet e tija aq mjeshtërisht dhe me një kreativitet që lexuesit i japin kënaqësi në lexim. Ai, sa unë shoh këtu, frymon duke jetuar përmes shkrimeve, përmes përshkrimit të ngjarjeve, përmes njerëzores duke kërkuar të deshifrojë përmbajtjen e brendisë së vlerave, motiveve dhe ideve, por sidomos ato rrugë që shpien nga konkluzionet e ekzistencës së disa rrënjëve të përbashkëta njerëzore pa marrë parasysh se në cilën hemisferë të tokës njeriu jeton dhe frymon. Dua ta them edhe këtë se në ditët e sotme nuk është e lehtë të gjesh një të tillë, që të ketë shëtitur kaq shumë, gjithmonë i qetë, i ngadalshëm, me shumë krenari në punën e tij dhe të sjellë në truallin e tij aq shumë mendime dhe ide njerëzore qëllim mira, të cilat do gjejnë vend dhe shprehje besoj tek gjeneratat e reja, të cilat kanë nevojë për këtë kreativitet, sepse duhet të ndjejmë respektin dhe të rikthejmë edhe ne traditën e të parëve tanë që ishte në nivel me traditat e kombeve të zhvilluara.

Është shumë largpamës në shkrimet e tij dhe shpreh ndjenjën se edhe në Shqipëri do vij dita dhe të gjithë do ndjehen të barabartë, do jenë të njëjtë. Sa bukur e përshkruan autori këtë ndjenjë në tregim e “Zonja nga Borås”, duke u mbështetur në thëniet e të madhes suedeze, Selma Lagerlof (“Udhëtimi i mrekullueshëm i Nils Holgerssonit”)

Aka e porosit Nilsin: “Të lutem Nils mos harro të flasësh me njerëzit për ne “kafshët”. Thuaj njerëzve që të lënë edhe pak vend për ne, natyra është shumë e madhe dhe ka vend për të gjithë. Një pyll ose një liqen më shumë, nuk do u kushtojë asgjë. Të mos të na vrasin ose lëndojnë. Për këtë mesazh, do të isha shumë mirënjohëse”.

Kam shpresën dhe duhet të them se edhe tek ne, dhëntë Zoti, që në këtë vend të varfër, të gjejmë forcë dhe mendje që këto që shohim në vendet me kulturë të lartë, e cila edhe nuk na mungonte, por e tretëm nuk di si, të marrim atë çka ne kemi nevojë dhe ta kultivojmë në shpirtin tonë shqiptar. Pra me shpresë se edhe tek ne do gjejnë gjuhë të përbashkët jo vetëm shpendët, por edhe njerëzia!

Po binte muzgu kur mbërritëm pranë një liqeni ujë-ndritshëm, ku fluturonin lirshëm dhe në qetësinë e tyre tufa me pulëbardha dhe llojshmëri zogjsh...

Edhe kafshët e shpendët dinë t`i dallojnë miqtë e tyre. Mbase, tek vështrimi yt, shpendët gjetën diçka të përafërt ose të ngjashme me vështrimin vezullues, të butë e të ngrohtë të zonjës së tyre, që u kujdes aq shumë, që i deshi aq shumë... Atë vështrim ata e njohin mirë, sepse e shohin thuajse përditë tek sytë e ngrohtë e dashuronjës të banorëve të Borasit.

(Fragment nga tregimi)

Rrugëtimi retrospektiv, madje i vëmendshëm, me shumë kujdes nëpër jetën dhe punën e përditshme të pasardhësve të vikingëve dhe bashkëkombësve tanë të cilët jetojnë dhe frymojnë në këtë mënyrë si edhe mikpritësit e tyre do ketë efekt pozitiv edhe në trungun tonë ku, edhe libri në fjalë, por edhe dy librat e ma hershëm do jenë një inspirim për gjeneratat që janë dhe që do vinë në mënyrë që të krijojmë një ambient çfarë autori përshkruan këtu në “Zonja nga Borås”, pra që edhe ne, nesër të marrim frymë lirshëm.

Viron Kona beson në sinqeritetin e njerëzve, në dashurinë mes tyre, e adhuron të vërtetën dhe ka besim e ndjenja se edhe në truallin shqiptar mund të kultivohen lirshëm vlerat e vërteta njerëzore.

 

 

POETI IBRAHIM ABEDINI NJË ZË I VECANT I MËRGATËS SHQIPTARE NË SUEDI

Sokol Demaku

POETI IBRAHIM ABEDINI NJË ZË I VECANT I MËRGATËS SHQIPTARE NË SUEDI

”Ç`duhet bërë për të kuptuar jetën?

Jetën duhet afruar, asgjë më shumë”

Thotë poeti Strugan Ibrahim Abedini në përmbledhjen e ti me poezi

ÇDO GJË I PËRKET JETËS”


Kjo përmbledhje poetike e autorit Ibrahim Abedini, është ndarë në katër cikle poetike n ga vet autori, e ku sejcli cikël ngërthen në vete një temë sa me vlerë dhe interesante per lexuesin. Cikli i pare mban titullin”Atdheu që shkakton dhimbje” në të cilin janë përmbledhur 43 poezi e motiv i tyre është mërgim, atdheu, vuajtja, gjendja e rendë në vendlindje, vendlindja, ndërsa cikli i dytë është pagëzuar me titull ”Dashuria – luftë e pashpallur” e cila ka ne vete 40 poezi idilike, të cilat shprehin vrullin djaloshar dhe rinor dhe cikli i tretë dhe i fundit me titull ”Jeta nuk është vetëm valle”24 poezi me tematikë shoqërore dhe sociale.

”Çdo e bukur që ndihet në rruzullin tokësor, është homogjene me bukurinë e shpirtit”.

(De Rada)

Poeti Ibrahim Abedini me prejardhje Strugane e me vendbanim në Landvetter - Suedi është i etur, i pangopur, kurreshtar, me një diapazon të gjerë kur kemi të bëjme me kultivimin e poezisë. Një njeri i thjashtë që do të di çdo gjë, jo vetëm nga vendlindja e pandarë por edhe nga ambienti që e rrethonë dhe ku jeton e vepron, nga e përditshmja që jeta i ofronë dhe që realiteti ia dikton. Një njeri që nuk mund të ri i qetë kur atë që e sheh dhe e dëgjonë, ta lëshoj të mbytet pa e paraqitur përpara të tjerëve, si thotë vet poeti, e këtë ai e bënë përmes prozës por më shumë përmes poezisë.

Çdo gjë që ka lënë gjurmë të thella në shpirtin e popullit, ka lënë gjurmë të thella edhe në rrjeshtat e poezisë së Ibrahim Abedinit. Jeta Shqiptare në veçanti dhe jeta si tërësi e pandarë e të gjithëve të kësaj bote më të mirat dhe të këqiat, domosdo që  kanë pasur ndikim në Ibrahim Abedini të shkruaj.

Krijimtariae tij është e frymëzuar nga vetë jeta, jeta nuk ka vetëm një motiv dhe një temë. Dhe nga kjo jetë më shumë motive janë krijuar edhe veprat e tia.

Frymëzimi kryesor i poezive janë jeta, e kaluara historike, vuajtjet dhe preokupimet e popullit në shekuj dhe në ditët e sotme. Me vuajtjet e popullit ka vuajtur edhe vet poeti dhe kur populli ka kënduar, ka kënduar edhe poeti në prozë dhe në poezi, edhe kur populli ndjeu të vështirën njashtu edhe poeti ishte pjesë e etij. Por nuk mungon asnjëherë dashuria në tema dhe subjekte të ndryshme që ka trajtuar me dashuri dhe respekt.

Poezia e Ibrahim Abedinit është një  instrument për çlirimin e shpirtit nga ndjenjat dhe nga mekati qe ndoshta ai ka bërë me rastine largimit nga atdheu, e jo vetëm të tij por edhe të shume bashkëkomabsve te tij që morën rrugën e mërgimit, e ku peoti thotë  në poezinë e tij ”Atdhe”

Në gjumë të natës të lashë, e u arratisa…

Atdhe, dashuria ime, dhimbja ime më e madhe,

Si dhëndri që thyen betimin në natën e martes¨se

Të përtypa si koren e thatë të bukës, të gëlltita.

Pra mërgimi një plagë shekullore e shqiptarëve është tema e ciklit të parë të poezive të këtij libri, e që për mrekulli Ibrahim Abedini e pasqyron përmes vargut të tij.

Por është e madhe nostalgjia për vendlindjen, për njerzit e vendit ku ke lindurë, e njerëzve të rendomt, të cilët cdo mëngjes ke takua dhe kanë hapur zemren ndaj teje, ke dëgjua fjalët e tyre dhe ke pirë kafen e mëngjesit me ta, e këtë lexuesi do ndjej kur lexon poezinë e radhës ”Të mos mbesë dëshirë”

Të mos habitemi kur s`do të shihemi

Mëmgjeseve të bukura në verë,

Ulur te trekëndëshi I kafeneve

Në Strugë, pran ë drinit gjarpëror

Ose duke shëtitur shpateve malore.

Ibrahim Abedini është një zë i veçantë në poezinë e mërgatës shqiptare në Suedi. Krijimtaria e tij letrare, poezitë, janë një dëshmi e gjallë e optimizmit dhe dashurisë ndaj njeriut e që në të vërtetë janë parimet elementare të poezisë së tij në këtë vëllim.

Kujdesi që poeti tregon për njeriun, për mërgimtarin janë në qendër të penës së tij e këtë e përshkruan me mallëngjim perms pershkrimit të ikjes nag vendlinsja, marrjes së rrugës së pa rrugë, rrugës sëpakthim, rrugës së kurbetit që edhe në fillim e potencova është nje vragë shekullore e jona. Këtë më së miri lexuesi e përjeton tek poezia “Shebo Shumi”

Ku ta linte pas Shebo ziu fushën që do bleronte,

Livadhet e qytetit, krastën, vreshtën e fushëvishnjës?

Kush do t`i ofronte ujë burimi, kafe turke me xhezve,

Si do të futej nën jorgan kur të dashurën s`dota kishte?

Pra një plagë shekullore që edhe sot po përcjellë kombin është mërgimi dhe lënja bjerë e vendlindjes, të cilën plagë e ndjen në shpirt edhe poeti dhe e pasqyron me mjaft kujdes në këtë vëllim. Por është interesant se gjatë leximit të kësaj buqete poetikie të Ibrahim Abedinit e kur kemi të bëjme me temen e mmërgimit dua te nthem  edhe me siguri se edhe kritika do e thotë fjalën e saj, por kësaj rradhe tek ky do gjejmë një mënyrë të theshtë të pershkrimit të ndjenjes.

Misioni i shkrimtarit është fisnik, është i madh, e ai duhet të jetë ai i cili do bejë rimarrjen e vetëvetës, si dhe përfitimi i betejave të humbura nga koha përmes vargut të tij. Ky është misioni i shenjtë i poetit, një detyrim që e obligon dhe nderon.  Ibrahim Abedini ndjet sa i zhgenjyar po aq edhe i fortë kur kemi të bejmë me plagën tonë shekullore, me siguri kjo vjen nga ajo se edhe poeti vet ka perjetuar neëshpirt këtë plagë e thotë tek peozia: “Shtëpi të lëna”

Vjeshta e pasur e shtatorit më shtyri larg,

Më rrëmbeu kokë e këmbë, në një fshat mëzbriti,

Më shëtiti, më rrëfeu, më gostiti, në fund më theu

Si njëdashnore gënjeshtare që nuk premton ardhmeri.

.......

Trokita në portat e shtëpive të shumta pa njerës.

Asnjë nuk u hap gjëkundi, anjë zë fëmije s`u dëgjua.

Jashta pragjeve të tyre të drunjëta e të hekruta

Gështënja, arra dhe kokra rrushi grumbullova.

Dhe vazhdon me poezinë “Ikja”

Ne ikim dhe mbi kurriz na rëndon një gur

Apo një grusht dhe na mungon

Në kujtimet tona

Të rënda si bora mbi mmale.

Ibrahimi Abedini krijon me engjëj të vërtetë të shpirtit të tij. Këtë lexuesi e vëren që në ciklin e dytë (”Dashuria – luftë e pashpallur”), të këtij vëllimi, cikël i cili krykpëput i kushohet dashurisë, asaj dashurisë së pastër rinore. I tërë vëllimi merr titullin nga peozia idilike e tij ”Dashuria – luftë e pashpallur”, e cila është një ndër peozitë me më ndjenjë për poetin dhe lexuesin kur thotë:

Poshtë kalasë

Krëzë Ohrit plak

Në truallin e motcëm ilirik,

Në vendin e përsosur idilik

Ku hapësirën e zënë ethet nga

Përplasjet e valëve të liqenit

Dhe trimërohet mali i Thatë,

Atje, edhe dielli vetë u skuq,

Edhe zogjtë, edhe era e fushës

Shpejtuan të mos i zinte nata.

....

Ishte vonë ...

Dallgët e liqenit e kuptuan mirë, se

Dashuria e vertetë është luftë e pashpallur.

Vargjet e tij janë margaritarë të ndritshëm në jetën e të dashuruarëve, ato thonë atë cka e thotë zemra dhe shpirti i të dashuruarëve, por dashuria ka edhe sakrificat e  saj, ka edhe mundimin dhe lehtësimin në jetë. Këto janë fillozofia e poezisë idilike të Ibrahim Abedinit, të cilat na paraqesin pesimizëm në jetë por që në cdo fund kemi në përfundim optimist dhe pozitiv. Ja një poezi me përmbajtje të tillë: “Edhe loti di të qesh”

Durimi u humb. Priotjen e zunë ethet atë ditë

Jo shumë larg qytetit, aty, në breg të liqenit.

Në një pasdite të zvarritur qielli i zi rënkoi

Rëndë u prek qerpiku i zi, syri lot lëshoi.

....

U hap vrimë në retë e shpeshta, të natërruara,

Shpresë gëzimi vezulloi mbi qiellin e kaltër

Lotit i rodhi buzëqeshja faqeve...

Në botë ka dhe dritare që është e pamundur të hapen!

Kjo është një thënje e menqurë, e cila do zë vend edhe ne ditët bashkëkohore, pra edhe sot është aktuale, por tek peoti permenda edhe me lart na vjen në shprehje në fund të vargut edhe optimizmi i cili është shumë vullgar sepse “Lotit i rodhi buzëqeshja...”

Poezia në fjalë më duket si një dritë në rrugëtimin poetik të Ibrahim Abedinit, e thjeshtë, e qartë, komunikuese me lexuesin. Emocioni arrin te lexuesi pa vështiresi, me figuracion modern e pa komplikacione stukturale, e cila i jep peshë dhe vlerë poezisë.

Në lirikën e dashurisë, të peotit Ibrahim Abedini,  dhëmbja është e  pranishme ngado, e shfaqur hapur por edhe e  nënkuptuar,  kjo shërben ndonjëherë për të hyrë në shtegun e zhvillimeveinteresante dhe të spikatura në vargun peotik të tij. Lirike si poezi shkon kështu në rrjedhën e fateve të tij, ku motivet nga vendlinjda janë ndër më të spikaturat në poezinë idilike të tij si tek peozia “Idila në Udenicë”

Nëpër qilizimën e punuar të vreshtëve kalohej,

Shtypej, shkretohej nga gjurmët fieri i vrazhdë.

Këmbëzbathur shkelej mbi barin e livadheve

Për të shuar etjen, për të larë djersën.

Drejt lumit të shushicës rruga të drejtonte.

.....

Vetëm lumi i Shushicës di të ringajll jetën,

Të krijoj idilën e pastër në shpirtin e Udenicës

Kur shushurima vë natën në gjumë

Dhe gurgullima e zgjonë mën gjesin.

Lirika e tij buron nga filozofia popullore, ajo filozofi të cilën, me mjeshtri prej vargëtari të rryer Ibrahim Abedini e përshtat për kohë në të cilën jetojmë. E autori ndalet tek vet njeriu dhe këte ai e hyjnizon tek peozia me titull “Do dal të të pres” peozi si vet autori thotë ” e veshur me motive popullore”:

Oh, si më vërtitet mëndja e gjumi nuk më merr

Jashtë se c`u err, u bë skëterrë

Duke të pritur ty, që s`dukesh, që s`vjen

Sytë më përendijnë e gjumi nuk më zë.


Nëse vjen, të lutem, eja rrugës kryesore, asaj me kalldrëm,

Shqigjeve të arave mos eja, nmgushticave qorre mos u fut

Se mali ka shumë të papritura, se mali ka plot hajdutë

Dhe nuk të lënë pa të gënjyer, se ti ke zemër e shpirt të butë.

…..

Dhe po nuk erdhe sonte, vonë do të pres,

Dhe po nuk të nditi hëna, qiri do të ndez,

Dhe sa te zbardhi drita herët në mëngjes,

Dy lumenjtë ku takohen, do dal të të pres.

Normal 0 21 false false false SV X-NONE X-NONE

Poezia e Ibrahim Abedinit është metafora origjinale e jetës, idilës nga vendlinjda, kohës bashkëkohore me të priturat dhe pa priturat e saj, ku në harmoni të plotë me kërkesat e artit të vërtetë, vështrimi i botës vjen njëkohësisht me zjarrin përveluesë të zemrës.

Jeta është dicka që të gjithë duhet ta provojnë se paku njëherë.
Henry J. Tillman

Në këtë buqetë poetike të Ibrahim Abedinit shoh një shpërthim në përcjelljen e cdo krijimi përmes lirizmit të vargut, të cilin shpirti i ngarkuar në emocione, nuk e mban dot më në akumulimin ndijor, andaj si një tërmet e kthen sizmikën e pulsit në art, me poezi të prekshme, të rrjedhshme, të etshme e të ngrohtë si dielli qe cdo lule e kthen ne ylber duke i dhenë castit jetë, frymë dhe ngrohtësi. Këte lexuesi e ndjen e përjeton gjatë leximit të vargut të Ibrahim Abedinit në përmbledhjen e tij”ÇDO GJË I PËRKET JETËS”.

Poezia nga cikli i tretë “Fate të harruara”është labirinth i ndjeshmërisë reale, të jetës dhe kohës në të cilën jetojmë! Kur poeti thotë:

Dielli lind dhe përendon si gjithnjë,

Bukuria zgjat një kohë dhe mbaron.

Ti dhe une, ju dhe ata, që të gjithë ne

S`bindemi se e vërteta shkakton dhimbje.

Lexuesi nuk nguron aspak nga ajo qe ndjenë, por ecë me ritmin, rimën dhe muzikalitetin poetik dhe më nje lirikë të hapur, që poeti shprehë nga brendia e shpirtit. Sepse filozofia e jetës e poetit shprehetë aq mirë dhe hapurë në poezinë e tij të fundit “Më në fund” kur autori thotë:

Sesi një ndjenjë e pallogaritur

I largoi shpirit gjumin,

Si në botën e iluzioneve

Vetja e ndjeu vetn të huaj.

Një pyetje rrëshqiti nga brendia e shpirtit:

Si duhet përgjigjur kuptimit të jetës?

-Jeta është si një vepër e madhe

Që përgatitet në heshtjen e shpirtit.

Pra Ibrahim Abedini na vjen më librin e tij më të ri ÇDO GJË I PËRKET JETËS” si një dhuratë lexusit i cili nuk mund të ndahet se lexuari terë buqetën poetike edhe pse poeti këtë e ka ndarë në tri cikle të ndryshme, por kur se lexuari fillon i duket se ngjarjet janë të lidhura ngusht njëra me tjetrën e dhe atëhere ato bëhen edhe më te lexueshme dhe interesante.

Krijimtaria e Ibrahim Abedinit shprehë brengë, optimizëm, filozofinë e jetës dhe dashurinë si një idilë kohe e këto ne mund ti quajmë edhe parimet elementare në krijimtarinë e tij.

 

 

 


Faqe 10 nga 58

Tidningen-Gazeta

Vem är Online?

Kemi 18 vizitorë n'linjë

Besökare

Shikimet e përmbajtjes : 1008836
SocialTwist Tell-a-Friend

Newsflash

Bashkimi Evropian po e përgatitë një mekanizëm të ri për procesin e anëtarësimit të vendeve të Ballkanit Perëndimor dhe në vjeshtë do të vërtetohet qartë se BE-ja nuk heqë dorë nga ky synim.

Zyrtarë dhe diplomatë në Bruksel, kanë thënë se 27 vendet anëtare të BE-së konsiderojnë se perspektiva evropiane e Ballkanit Perëndimor përsëri duhet të theksohet, ndoshta me një deklaratë politike të veçantë ose me konkluzionet e Këshillit të Ministrave të BE-së.

Lexo ma...