Dituria

  • Rrit madhësinë e fondit
  • Madhësia normale e fontit
  • Ul madhësinë e fontit
Home Publikationer-Botime të reja
Botime të reja

Hamit Xhaferi: Zyba Hysen Hysa - Poete e lirikës së dashurisë dhe bujshmërisë imagjinative


Zyba Hysen Hysa - Poete e lirikës së dashurisë dhe bujshmërisë imagjinative

Nga Prof. Dr. Hamit Xhaferi

Në brendinë e vëllimit poetik “Sikur” të poetes Zyba Hysa, vërehet në vija të përbashkëta jashtëzakonisht të shprehshme kultura poetike e një aktiviteti letrar mjaft të fuqishëm. Forca poetike e saj është e madhe, ndërsa mjeshtëria e të shkruarit poezi është dukuri e veçantë e lidhjes thelbësore nëpërmjet fjalës së shkruar. Poezitë janë mjaft interesante për lexuesin bashkëkohës, kanë një gjuhë të qartë e të kuptueshme, me versifikacion të lirë, të lindura nën ndikimin e shprehjeve të fuqishme dhe ndjenjave më të thella intime. Poetja siç duket zuri hapin me rrjedhat bashkëkohëse poetiko - letrare. Kjo nuk u përmbahet rregullave të ngurta të cilat e pengojnë krijimtarinë poetike, përkundrazi pranon trajtën e re moderne metrike, duke futur në përdorim disa mjete poetike. Për t’u shprehur me një teknikë të këtillë poetizimi ka në dispozicion një pasuri fjalësh sinonime. Mjeshtëria poetike e Zyba Hysës shihet tek ritmi dhe zgjedhja e fjalëve, të cilat përfshihen në skemën alternative të vargut, duke iu përmbajtur poetizimit të natyrshëm dhe përjetimit estetik. Atmosfera fisnike, por pikëlluese e poezive, mbështetet në shquarjen e jetës thellësisht të impresionuar dhe me frymëzime. Guximi, fisnikëria janë virtytet që e stolisin vargun poetik të saj. Ky efekt normal i poezisë me motiv dashurie është shfrytëzuar me mjaft mjeshtëri nga autorja, kështu që ajo ka krijuar një vepër me një formë poetike të rafinuar. Me shprehjen e thjeshtë dhe të fuqishme poetike i lë përshtypje të thellë lexuesit të sotëm. Ky vëllim poetik është shkruar në një frymë thellësisht lirike duke shprehur mendimin se njeriu në këtë botë është vetëm synues, kurse vuajtjet dhe vështirësitë që e shoqërojnë në këtë rrugë e fisnikërojnë dhe e sjellin në përqafimin hyjnor. Kjo është kalueshmëria e të mirave dhe të këqijave të kësaj bote, kështu që në poezitë radhiten me ndjeshmëri pamjet e vështirësive, pësimeve, vuajtjeve, të begatisë dhe të famës. Krahas shumë mendimeve dhe ndjenjave të thella, vëllimi poetik “Sikur” përmban edhe vargjet më të bukura të lirikës së dashurisë, në të cilat shtrohet pyetja e njohur retorike: “Ku është nami i kohërave të kaluara të dashurisë dhe në cilën strofull gjendet sot?”. Kemi bindjen se poezitë e Zyba Hysës do ta zgjojnë vëmendjen e lexuesve me detajet interesante dhe imtësitë tjera të rëndësishme të jetës së përditshme dhe me portretet mjeshtërore të karaktereve njerëzore. Vepra është e pasur me shprehje e fjalë të cilat edhe sot e ruajnë kuptimin e vet. Kjo është një përmbledhje poetike, në të cilën përshkruhen skena nga jeta, mëkate dhe dobësi njerëzore. Si e tillë, vepra ka plot detaje interesante dhe është e shkruar me një stil dinamik, në të cilën arsyetohen simbolet e bashkimit mistik me zotin, siç janë: ngrohtësia, kënga dhe ëmbëlsia. Këto simbole janë ndjesi shpirtërore, por edhe fizike që përfshijnë çaste të ekzaltimit. Poezitë në vete ngërthejnë plot detaje dhe ndjesi autobiografike, të kompozuara në një stil tepër të veçantë. Dallohet veçanërisht me rrjedhën e menduar mirë të vargut poetik, për plot me skena të gjalla nga jeta e thjeshtë. Duket qartë se poetja ka shkruar për mjedisin nga e cila ka dalë, duke e përpunuar dhe poetizuar në mënyrë të lirë veprën poetike.

Në mesin e këtyre poezive duhet theksuar “Pranverë në vjeshtë”, ku autorja pikëllimin e saj e shpreh përmes rrezatimit të frymës së krahasimit. Me simbolikën e stinëve ajo tregon ndryshimin e disponimit që rrjedh nga jeta e saj. Bukuria e jetës në ambient të hapur dhe dashuria fuqimisht e shprehur është frymëzim poetik i një vlere të qëndrueshme. Për të jo gjithmonë pranvera vjen e gëzueshme. Edhe përkundër stinës së hareshme të pranverës, njohja përkon me vjeshtën. Stinët jo gjithmonë përkojnë me disponimin e saj. Poezia shpreh mallin e njohjes, që me pak rreshta lë të kuptojmë shumë. Jeta është e tillë si stinët, herë e hareshme e herë e pikëllueshme, duke flijuar jo rrallë të vërtetën. Zemra flet vetë, thotë zonja e bukur, ajo nuk do fjalë e mendim. Pra, për poeten zemra ka vend të shenjtë, është diçka e magjishme. Poezia “Kur flet zemra” është me mesazh të qartë dhe me një përmbajtje të theksuar, pasi ajo jep menjëherë thelbin me fjalë të drejtpërdrejta që ekzistojnë mbase vetëm në imagjinatën e saj. Dashuria sipas poetes është me krah, ajo na çon në fluturim dhe na bën hyjni që faniten në ëndërr, duke i dhënë këtij sajimi një rëndësi të caktuar. Kështu fillon poezia e dashurisë ”Çudimadhja” ku duket qysh në fillim e bukur forca e dashurisë. Por, është jeta ajo që jo gjithmonë e lë forcën e dashurisë të manovrojë lirisht, duke i dhënë kësaj njëfarë gjallërie dhe droje. Poetja me figura stilistike krahasuese tregon se krahët e dashurisë goditen dhe mbeten “lakuriq”. Poezia është gjithë kuptim, ka në vetvete thelbin e mërzisë, pikëllimit për një dashuri që qan e vuan, gjithmonë duke përdorur krahasimin, si: ”si sytë e tokës janë oqeanet që qajnë”. Vargu i radhës është gjithë pasion: “qajnë e qajnë gjersa u thanë”. Forca e dashurisë mbyllet me rrëke lotësh. Sepse e tillë është dashuria e bukur dhe e trishtueshme njëkohësisht. Edhe gaz edhe lot. Kjo poezi narrative është përplot qenie dhe ndodhi e cilat ka përfundim pritjeje të pafund. Autorja është e mbyllur dhe e kapluar e tëra në pritje. E tillë duket në vargjet e shkurtra të poezisë “Të pres”. Me vizionin e bardit të fjetur e pret dashurinë nga streha prindërore. Është një rrëfim për dashurinë e cila gjurmon pas të dashurit të saj të humbur. Pra, është poezi pritjeje, që me pak fjalë tregon një çast mallëngjimi. Me fjalë të thjeshta dhe të kursyeshme poetja tregon për magjinë e bukur që quhet “Poezia”. Trajton një rrëfim të thjeshtë dashurie, por me përshkrime e poetizime të shumta. Pa dashuri dhe pa poezi fati i poetes duket i mjerë: Lum,/ Kush të dyja/ I ka në shpirt/ Është mrekulli!. Vargu është i thjeshtë, i qartë dhe i kuptueshëm për secilin. Poetja shkruan për të gjithë, për rininë dhe pleqërinë. Poezia është jeta e saj, është magji dhe mrekullia e shpirtit të saj. Kënaqësinë e jetës e shijon nga gërshetimi i të dyjave. Në mesin e poezive të tilla hyn poezia mahnitëse “Mos ki frikë” fillon me një lutje shumë interesante “mos ki frikë nga dashuria”, nëse dashurisë s’i bëjmë teket që i kërkon ajo: “si një lule fillim marsi/ Sapo çel/ Papritmas vdes”. Për këtë fillim dashurie ajo kërkon të shihen, të flasin e të dashurohen. Gjithçka që poetja kërkon është guximi në dashuri. Pa këtë guxim në dashuri ajo mendon se s’do të ketë sukses lidhja e filluar. Pra, ky është mesazhi poetik, guximi që fle në zemrën e saj. “Ëndrra” është pjesë e jetës, është pjesë e bukur dhe si të këtillë e do poetja, sepse personifikon veti njerëzore dhe zakonisht përmban porosi morale. Prandaj, gjen forcë dhe këndon për muzën që i sjell shpresën për të ardhmen. Ndaj shprehet me një kërkesë: ”mos me vra ëndrrën”. Pa ëndrra dhe pa shpresa njeriu është i vdekur. Tash vetëm i kujton fatet e lumtura duke përsëritur moton se në këtë botë çdo gjë është kalimtare. Poezia është një mendim i caktuar mbi ëndrrën e dëshiruar në një çast të caktuar. Poetja kërkon që dashuria të jetë e lirë, pa dhunë dhe e brumosur në paqe dhe lumturi. E tillë është dashuria dhe e tillë duhet të jetë. Liria vjen mes dhunës dhe luftës thotë ajo, por dashuria s’është dhunë. Fjalët e bukura dhe të zgjedhura i përkasin dashurisë në poezinë “Dhunë dashurie”. Protagonisti i këtij arti poetik është një hero tragjik që vdes në momentin më të shkëlqyeshëm të dashurisë së vet.

Me plot detaje nga jeta të portretizuara në mënyrë të shkëlqyeshme është poezia “Jeta!”, e ndarë në dy pole të kundërta, e mira dhe e keqja. Andaj e tillë është herë si “bushtër” dhe herë si “engjëll”. Jeta sa përqafon, po aq kafshon, mjekon, gjakos, me këto fjalë shprehet opinioni i poezisë për një jetë të virtytshme. “Egërsi e dashuri!” kemi çaste të lumtura dhe çaste hidhërimi, në të cilën ajo paraqitet si një e dashuruar në shpirtin njerëzor. Jeta është një paradoks që edhe poeten e ngacmoi me ritmin e çrregullt të saj. Kur dashuria vezullon në jetë “Dhe yjet mahniten, nga kjo bukuri”. Është një këngë e kthjelltë që shkëlqen nga ngjyrat, këngë e zogjve dhe e gëzimeve jetësore dhe zgjimit të dashurisë. Çasti i dashurisë troket dhe ai vezullon si fishekzjarrët. Dashuria është bukuri, është mrekulli. Poezia tingëllon me jehonë lumturie dhe gëzimi. Një çast pritjeje, çast duke pritur njeri - tjetrin, ”Do prehemi një çast !?” Është ky çast meditimi, një çast jetësor që poeten e pikëllon. Poezia “Kam frikë” duket si frika e vdekjes, frika që në këtë jetë po mbetet pa të dashurin e zemrës. Frika nga humbja e kënaqësisë dhe lumturisë që ka në këtë jetë. Kujtimet e dashurisë janë “Sharrëza misterioze” çaste që e shqetësojnë poeten. Ajo thotë se dashuria të lë kujtime dhe të njëjtat dëshiron t’i mbyllë në dry. Por dashuria këput rezen, kyçi humbet. Kujtimet janë ndjenja që të lënë në zhytje të mallëngjyeshme. Ato e shqetësojnë poeten. Në poezinë ”Me ndihmën e Zotit”, Zoti është ai që bashkoi dashurinë e tyre. Edhe pse kaq larg, Zoti mbron dashurinë tonë, shprehet poetja. Dashuria është e shenjtë, pasi atë e ka bekuar Zoti. Ky është mesazhi poetik. Me mesazhe shumë të bukura, por të thëna thjesht e qartë, fillon poezia ”Duaj me dashuri”. Dashuria është çelësi i zemrës, i shpirtit. Paraja dhe pasioni janë kalimtare dhe s’të japin lumturinë e vertetë dhe te përjetshme. Ato janë të përkohshme, vetëm dashuria është e përjetshme. Nëse duhemi dhe të dua duhet të vdesim për njëri - tjetrin thotë vargu poetik ”Vdis për mua”. E tillë është dashuria, ajo kërkon sakrificë për njëri - tjetrin. ”Puthje dashurie” është malli i dashurisë dhe puthja e saj, që e mbajnë atë të gjallë në jetë. Tek poezia “Pult - zemra”, porosia e kësaj poezie tani është miqësia: “miku im tani trokit pa frikë”. Nëse është në pyetje miqësia, dyert e shpirtit janë të hapura apo duhet hapur. Dashuria është gjithçka që do zemra njerëzore. Me një simbolikë të veçantë është kënduar për xhelozinë në poezinë ”Kur xhelozon”: ”në zemër ngre tallaz”,”diell pa zjarr’, ”shpresë pa krah”,”frute pa ëmbëlsi”,”trup pa dashuri”, e tillë është xhelozia thotë poetja. Janë këto thënie të goditura me saktësi dhe të gjetura ashtu siç është në realitet shpirti kur xhelozon. Si gjithë poezitë tjera të poetes Zyba edhe poezia ”Sofra e zemrës” ka në thellësinë e shpirtit ndjenjat më hyjnore. Ruajtja e shpirtit dallohet me temën e vet shumë të preferuar të luftës ndërmjet arsyes dhe dëshirës për mbizotërimin e shpirtit. Dashuria e saj ka vendin kryesor apo është sofra e zemrës. Të tillë e do poetja dhe kërkon të mbetet si e tillë. ”Natën vonë” si gjithë të dashuruarit, poetja rri e zgjuar dhe ëndërron syhapur për dashurinë e saj. Është një trajtim origjinal në të cilin pasqyrohen anët e mira dhe të këqija të jetës bashkëshortore me anë të disa skenave nga jeta e përditshme. Vargjet janë fjalëpaka, por mbresëlënëse. Si gjithë ndjenjat dashuriprera edhe kjo është një urim i bukur. Por poetja nuk di a është “Urim apo mallkim!?”. Ajo dëshiron të jetojë dashuria e jetës së saj sa të jetojë edhe ajo vetë. Është një fryt fisnik, i cili bashkon në vete veçoritë më të mira. E përkundërt me këtë është virgjëria e përhershme dhe përbetimi hyjnor “Urim apo mallkim!?” për qëndrimin më suptil dhe më besnik. Thënia popullore e poezisë ”Mish e thua” është shndërruar në dy vargje vetëm për të rikujtuar gjithmonë dashurinë që dhemb me ngrohtësinë e saj. Këtu porosia është pak më e kthjellët, sepse shpreh shpresën e njeriut që do të takohet me të dashurin e vet, ashtu siç i janë betuar njëri - tjetrit... Vajtimi i gruas dhe porosia e të dashurit hyjnë në mesin e poezive të rralla me motiv erotik. Largësia e dy të dashuruarve është tema kryesore e poezisë. Me hënën në shoqëri ajo mendon për të dashurin ”Pse hëna s’di të flasë?”. Nga pamundësia që të dashurit të bisedojnë me njëri - tjetrin, ato kërkojnë ndihmën e hënës si dëshmitarë të dashurisë së tyre. Edhe këtu, natyrisht, mbizotëron atmosfera e zymtë, është shprehur fatkeqësia e gruas së lënë, të lëshuar në mëshirën e askujt, në të cilën është e detyruar të jetojë pa dashuri dhe pa mbrojtje.

Dashuria s’është ndjesi, dashuria je ti. Janë enigmat dhe shënimet magjike, me anë të së cilës shpreh meditimet melankolike për vështirësitë e përgjithshme të jetës njerëzore. Ky është përfundimi që nxjerr poetja duke na thënë se ”Jam gabuar”. Për dashurinë ”S’ka mjek që ta shërojë”, poetja sikur do të thotë se edhe për zemrën e dashuruar s’ka shërim. Prandaj nuk është mjet që i ka shkaktuar mundimet e saj, edhe pse vetë vuan, në mënyrë që në fund të shkëlqejë me aureolën e fitores hyjnore si simbol i saj. Dashuria kjo ndjenjë e bukur përsëri ngacmon shpirtin e poetes. Është dashuri edhe era e trupit të tij që e ngacmon. Poezia është shkruar në trajtë vizioni në të cilin poetja e sheh dashurinë si një ”Dehje” të ëmbël si “mjaltë”. Poezia ”Parimi im” përmban në vete vargjet më të mira të artit poetik që kanë vlerë artistike. Fillon me vargjet poetike: “S’dua te jem lule që të më këpusin/ por të jem pemë e bleruar/ të kënaqen gjithmonë nga blerimi im”. Ajo është femër me parime që dëshiron t’i përkushtohet vetëm një dashurie. Mesazhi poetik i poezisë ”Prehje në ecje” është se në dashuri s’ka prehje. Është portretizuar në mënyrë jashtëzakonisht të gjallë dhe të drejtpërdrejtë dashuria si ecje me vrap që s’ka prehje. Poetja ka arritur të stolisë jetën dashurore me të gjitha vetitë njerëzore që manifestohen. Poetja aludon në jetën në çift, siç është poezia ”Trokitje në zemër”. Ajo s’duhet ndërtuar në emër të parasë, të bukurisë dhe në emër të fisit. Porta e dashurisë hapet vetëm me dashuri. Fati rrugët tjera dikur do t’i mbyll, atëherë vetëm dashuria mbetet rruga e vërtetë. Për “Fjalën ‘të dua’” krahasimet jenë shumë te bukura: Më e plotë se hëna/ Më e ngrohtë se dielli. Sepse thënia e tillë të ngroh shpirtin, i jep dritë jetës: Më e saktë se saktësia/ Më e pastër se një krua. Ndërtohet e tillë me thënie kaq të bukura simbolike, krahasuese, melodike dhe shumë të ndjeshme. Mendja dhe zemra janë dy çështje të ndara. Ndonjëherë na ndodh që mendja të thotë ndryshe dhe zemra ndryshe. Zemra e do, mendja e refuzon, kështu shprehet poetja për dashurinë e jetës së saj. Kur ”Dueli i zemrës” i lufton ndjenjat pafundësisht si duket në fund i takon dashurisë. Jeta e secilit është diçka personale, diçka e veçantë, është shtëpi në vete për secilin thotë poetja. ”Jeta mister” tregon të panjohurën që ndodhet para nesh, frikën nga jeta për të ardhmen dhe dëshirën e pa frenuar për të jetuar. Largësia nga të afërmit e zemrës shpesh ndodh në jetë dhe nga kjo largësi mësojmë se sa duhemi dhe kërkojmë një kthim aty ku ishim. Në vargjet poetike ”Të kuptosh nga largësia” të ndërtuara me rimë, secili nga ne gjen veten apo një copëz jete të jetuar. Ritmi i shpirtit ”tallaz dallgët i ngre”, shpirti gjithmonë është një trazim i fatit të jetës. Dikush nga dashuria dhe dikush nga ndjenjat tjera, si ”Tallaze shpirti” gjithmonë mbeten të pazot. Poetja atë që ndjen e hedh në letrën e bardhë dhe kjo është një poezi e çastit jetësor. Janë çaste malli për dike, çaste që na bëjnë të harrohemi se ku ndodhemi. Në çdo vend del para nesh figura e tij, është një dashuri zemre që na ndjek si hije. Jeta ec me çaste malli, vuajtjeje dhe me dashuri për dikë që na pret diku. Poezia ”Çdo çast me ty” ka brenda vetes njëkohësisht shumë e shumë dashuri e mall. Vargjet fillojnë me tregimin për çastet e dashurisë së përjetuar dhe joshjes së saj. Nën tingujt vargore simbolike, dashuria është e bukur, e marrosur, e paqtë dhe e vërtetë. Ajo është “simfoni” shprehet poetja në vazhdim të poezisë ”Dashuri e paqtë”, sepse vetëm me të jeta ecën aq bukur si melodi. Jepen çaste dashurie pasionante dhe kujtime të bukura në vargjet e radhës. Poetja edhe ”Kur quhesh bashkëshorte?” ishte një grua që do me “dashuri femre”, me “dhembshuri nëne”, me “përkujdesje motre”. Ritmi i jetës ndryshon në bashkëshortësi dhe çastet e përjetuara së bashku sjellin afrinë familjare, ’jam bërë skllavja jote” shprehet poetja. Ajo i është përkushtuar me gjithë shpirt jetës, me të dhe dashurisë i bën sakrificë duke jetuar vetëm për të.Kujtimet e bukura të së kaluarës mblidhen në një natë vuajtjeje për poeten. Ëmbëlsia e dashurisë e çmend atë duke u shprehur se mos vallë ishte një përrallë apo çfarë tjetër: Jetuam siç jetojnë perënditë. Ndjenjat e asaj kohe janë madhështore, janë kujtime plot mirëkuptim nga koha e magjishme që përjetuan. Koha ndryshoi dhe tani asaj i kanë ngelur veç kujtimet e mërzitshme për kohën “Siç jetojnë perënditë”. Çastet e jetës janë të shkurtra. Ditët kalojnë dhe jeta ik ngadalë pa e vërejtur. Poezia ”Jeta është çaste” na mëson t’i shfrytëzojmë çastet e bukura që kemi në jetë, të luftojmë për lumturinë tonë në jetë. Vargjet bëjnë thirrje për të arritur bukurinë e jetës dhe për ta jetuar atë bukur. Poezia ”Cicërima e shpirtit” lutet për moslargim ”mos më largo” nga vetja jote, sepse të pres në “fole”. Janë lutje që rrjedhin nga shpirti i dashuruar. Janë vargje mbresëlënëse për gjithkënd që së paku vetëm një herë në jetë është dashuruar. Dashuria merr kahje tjetër, ajo është gjithçka për njëri - tjetrin, ajo është “Frymë nga fryma ime”. Me pak fjalë jepet një skicë poetike: nëse ngjitesh malit dhe te mbaron fryma/ buzët e mia ke krua. Vargje e bukura, melodika pasionante, ngjallin admirim dhe joshin plot kënaqësi. Me figura poetike, dashuria fshihet në vargjet domethënëse ”Litari i besës”. Janë lidhje bese për dashurinë që kanë dy të rinjtë dhe vetëm në këtë lidhje ata ndjehen plot shpresë për të ardhmen.

Poetja edhe në poezinë ”Vërtetësi” me pak fjalë jep mesazhin e saj poetik, ku thotë se: Jeta është e vërteta që jetojmë. Ajo duhet jetuar çdo orë çdo çast ashtu si na vjen. Në poezinë jemi ”Në pritje” të një përgjigjeje për një dashuri, e cila në fakt është një dashuri “e padashur”, dhe e parealizuar. Poetja nuk është e lodhur nga pritja e dashurisë. Ajo është e lodhur nga mos përgjigjja e saj, nga moskthimi i dashurisë. Janë vargje shpirti që vuajnë dhe hedhin pjesë nga vuajtja në letër. Dashuria është si mali, sipas poetes ”Dhe mali s’e ndal”. Ajo bën këtë krahasim duke e bindur adhuruesin e saj se dashuria është ndonjëherë më e rëndë dhe më e largët se mali. Kjo është ndjenjë momentale e poetes së trazuar nga zjarri i dashurisë. ”Kur godet dashuria”, përvëlon, ngroh e vret. Poetja shpjegon zjarrin e dashurisë kur të rëndon shpirtin, kur të vret gjumin. Gjithashtu është goditje e magjishme pasi na rinon. Ajo mjegullon trurin, por përsëri poetja ia ka lakminë. Ajo e magjepsur nga dashuria shkruan për magjinë e saj, për shenjat goditëse të saj sikur te ishte fundi i botës. Duke u joshur nga ngrohtësia e saj ajo ndjek ritmin e jetës pa ngurrim. Vargjet fillojnë me një pikëllim që poeten e ka revoltuar. Në çaste vuajtjeje ndaj të dashurit të saj është e pikëlluar dhe urren. E shpreh urrejtjen e saj, por i dashuri i zemrës nuk e lejon gjatë urrejtjen, duke ia shëruar plagën e dashurisë kthehet përsëri te kjo ”Dashuri e etur”. Pasioni i dashurisë fshin plagën e urrejtjes dhe lëmon vuajtjen me puthjet e saj. Poezia jashtëzakonisht virtuoze, e shkëlqyeshme, në të cilën shfrytëzohet mjeshtërisht begatia e fjalëve që përbëjnë thelbin e jetës së njeriut, si “Dielli s’do të perëndojë” nga ndarja ”Ne dhe dielli”, sepse është malli i ndarjes që s’ka shërim. Pa dashurinë afër vetes s’ka gëzim, pa njëri - tjetrin s’ka dashuri, as mall dhe mërzi. Është një mesazh i poetes drejtuar lexuesit që kontakton dhe porosit përmes poezisë ”Fluturim pa kthim”. Porosia e saj është të kenë kujdes në dashuri, mos lejojnë t’u ik nga dora, të kujdesen për te në atë mënyrë që ta kenë përherë afër vetes. Autorja jeton bashkë me dashurinë e saj, kontrollon ndjenjat e tij, i ndodhet gjithmonë pranë dhe kudo. E tillë është zemra e saj e “përgjëruar” gjithmonë me të si ”Zemra radar”. Përshkruan me sinqeritet dhe pasion dashurinë, për të cilën frymëzimin e merr nga jeta re vet personale.


Përfundim:

Poezitë e Zyba Hysës për nga përmbajtja kanë temën e dashurisë së perjetuar jetësore, çastet zhgënjyese nga jeta e saj dhe momentet pasionante të kësaj dashurie. Krijimet poetike të saj na duket se fillojnë pikëllim e protestë, kurse përfundojnë me qetësim dhe ngushëllim. Edhe pse poetja është munduar ndonjëherë me gjuhë të figurshme të shpreh ndjenjat e saj, kjo më së shpeshti ka zgjedhur rrugën e fjalës së drejtpërdrejtë dhe të qartë për çdo lexues që e adhuron sadopak poezinë. Nëpërmjet vizionit e përshkruan dhembjen e dashurisë e cila, si ndonjë thesar i çmueshëm, i ka rrëshqitur nga dora dhe ka tretur në dhe. Në ëndërr e sheh këtë dashuri dhe shëtit nëpër kopshtin magjepës të parajsës tokësore. Kaherë sikur i shkon për dore ta kalojë lumin e jetës që i ndan këta të dy. Por është e detyruar që të jetojë edhe më tutje pa të, duke iu përkulur vullnetit të Zotit dhe t’i dorëzohet mëshirës së tij, duke u bindur se nuk është e humbur, por e ruajtur në bukurinë dhe pastërtinë e përhershme. Gjuha poetike e saj është e kuptueshme me shumë pak metafora dhe figura stilistike. Ndjenjat e saj dëshiron t’i ndajë me adhuruesit e saj edhe pse këto ndjenja çdo i dashuruar mendon se i ka përjetuar dhe mund të gjej veten aty. Poezia është e rrjedhshme e lehtë për ta kuptuar edhe pse ndonjëherë mund të na duket se përsëritet pothuajse në çdo poezi, duke na lënë nga një porosi që e veçon nga të tjerat. Thesari është poezi me vlera të larta estetike që, krahas ndjenjave të thella, shpreh edhe një kuptim më të thellë mistik. Është një këngë pamjesh të fuqishme skenash realiste dhe monologjesh e dialogjesh të rafinuara, me një vizion ku defilojnë e vërteta, ndërgjegjja, arsyeja, kurse karshi tyre babëzia, si trupëzim i botës komplekse dhe përherë të pakuptueshme ndaj ndjenjave dhe veprimeve të gruas. Zyba Hysa është poete e pranverës dhe vargjeve plot dritë të lirikës dinjitoze dhe lajmëtare e pasurisë poetike. Kjo për nga serioziteti me të cilin e thotë porosinë e saj morale meriton respektin e bashkëkohanikëve të saj.

 

Sinan SADIKU:Arsim Halili: “Portretizime eseistike”

Sinan SADIKU

LIBËR INTERESANT ME PORTRETIZIME PERSONALITETESH

Arsim Halili: “Portretizime eseistike” - Botoi Shtëpia Botuese “Beqir Musliu”, 2014.

“Portretizime eseistike” është libri gjashtë me radhë i autorit Arsim Halili, këtij krijuesi të cilit deri tani i janë botuar tre libra me poezi, një libër me novela dhe një me intervista. Në këtë libër Arsimi e ka bërë portretizimin eseistik të njëmbëdhjetë personaliteteve, të gjithë shkrimtarë, shumica e të cilëve kanë kontribuar edhe në disa fusha të tjera të kulturës, të artit, të shkencës, të publicistikës dhe të gazetarisë, duke qenë edhe veprimtarë të palodhshëm në dobi të atdheut dhe lirisë. Personalitetet portretizimet e të cilëve i gjejmë në këtë libër janë: Prof. Dr. Agim Vinca, Prof. Dr. Bajram Kosumi, Ibrahim Kadriu, Mexhid Mehmeti, Prof. Dr. Myrvete Dreshaj-Baliu, Nexhat Rexha, Ramiz Kelmendi, Ramadan Mehmeti, Sabit Rrustemi, Prof. Dr. Sabile Keqmezi-Basha dhe Prof. Dr. Sunaj Raimi. Libri fillon me një hyrje autoriale, vazhdon me portretizimet e shkrimtarëve, të sistemuar sipas renditjes alfabetike, dhe përfundon me një recension të shkruar nga redaktori Prend Buzhela, shkrimtar dhe kritik i njohur letrar.
Mund të them se autori e bënë nga një portret thuajse të plotë të figurave për të cilat shkruan, duke filluar nga të dhënat biografike si: vendlindja, datëlindja, shkollimi fillor, i mesëm, universitar dhe ngritja e mëtejme akademike, punët që kanë ushtruar dhe ngritja në karrierë, ushtrimi i funksioneve me rëndësi shoqërore, pastaj përqendrohet te veprimtaria krijuese, duke i shkruar nga disa rreshta për secilën nga veprat e botuara . Për shumicën e këtyre njëmbëdhjetë shkrimtarëve shkruan për pë
rfaqësimin e tyre nëpër antologji të ndryshme të botuara në gjuhën shqipe , apo në gjuhë të tjera, për përkthimet dhe botimet e veprave të tyre në gjuhë të huaja, për çmimet dhe mirënjohjet me të cilat janë nderuar , për shkrimet e ndryshme kushtuar veprimtarisë së tyre etj. Në fund të shkrimit për secilin nga personalitetet e portretizuara gjendet shtojca në të cilën Halili ka prezantuar pjesë të përzgjedhura nga shkrimet e studiuesve dhe të kritikëve kushtuar veprave të veçanta apo veprimtarisë së gjithmbarshme të secilit prej tyre.
Arsim Halili është një dashamir i artit, i kulturës dhe i shkencës shqiptare, një dashamir i madh i njerëzve të cilët kanë kontribuar në këto fusha, andaj me dashamirësi dhe përkushtim i ka hyrë shkrimit të këtij libri, duke i prezantuar të arriturat e protagonistëve të tij, krijimtaria, veprat, sukseset e të cilëve e kanë gëzuar. Shkrimet, esetë e tij janë afirmative. Me fjalë të zgjedhura, me një gjuhë eseistike është përpjekur dhe ja ka arritur të na i bëjë të njohura të arriturat e shumta të krijuesve në fjalë. Kuptohet dashamirësinë, bindjet e tij subjektive i ka arsyetuar, duke i mbështetur në të dhëna dhe argumente objektive siç janë titujt, çmimet dhe mirënjohjet e fituara, pastaj prezantimet nëpër antologji, por edhe vlerësimet e shumta të shkruara nga profesionistët e fushave të ndryshme.
Në shikim të parë ta bësh portretizimin e njëmbëdhjetë personaliteteve nuk duket punë e vështirë, por kur të kihet parasysh se disa nga këto personalitete, disa nga këta shkrimtarë i kanë shkruar me nga dhjetëra vepra, duke filluar prej përmbledhjeve me poezi, librave me tregime, romaneve, teksteve dramatike, librave nga fusha e kritikës letrare dhe e studimit të letërsisë dhe librave shkencor të lëmive të ndryshme, pastaj e dhëna tjetër se është bërë një portretizim mjaft i kompletuar, duke i shkruar nga disa rreshta për secilën nga ato vepra, që janë me qindra, dhe janë kryer edhe jo pak punë të tjera, atëherë bindemi për punën aspak të lehtë që e ka realizuar autori i librit në fjal
ë
.
Gjuha e zgjedhur, mendimet e shprehura qartë, faktet e prezantuara, stili herë–herë i veçantë, përzgjedhja e personaliteteve për të cilat ka shkruar, të gjitha këto dhe shumë të tjera, e bëjnë këtë libër mjaft interesant për lexuesit që janë të interesuar ta njohin dhe studiojnë jo vetëm jetën dhe veprën e figurave të portretizuara, por edhe kulturën, mendimin dhe veçmas letërsinë shqiptare.
Autorit urime, i dëshiroj shëndet dhe kërkojë nga ai të mos ndalet e të na gëzojë edhe me shumë e shumë libra të tjerë.

Dardanë, 04.02.2014

 

Arqile V Gjata: KU VAJTËN ATO ËNDRRA...?

Nga Arqile V Gjata

KU VAJTËN ATO ËNDRRA...?

Të nderuar miqë, poetë e shkrimtarë, e ndjej veten shumë mirë që ndodhem sonte këtu midis shumë krijuesëve, poetë, shkrimtarë, gazetarë e studjues për të diskutuar rreth dy vëllimeve letrare të botuar nga Dhurata Lezo; Vëllimi me poezi “Shiu i dashurisë” dhe vëllimin me tregime “30 vjet lumturi”.

...Poetja e ditëve tona, Dhurata Lezo poetikisht është një PEMË Poetike.Poetika e saj vërtetë është një pemë me të gjitha karakteristikat, vlerat dhe bukurit e një PEME që kanë ato në vetvete, një mendim të till arinë ta thuash pasi ta keni lexuar poezinë e Dhuratës...dua të them: “Dashuria e saj i ngjanë një Peme”!


Pjesa e parë e cikleve të poezisë së autores janë një realitet poetik i shëndetshëm ku të mahnitin figurat stilistike, në veçanti metafora dhe simbolika, ato janë aq të magjishme e të çuditëshme...ku i bukuri i saj është dhe i “shëmtuar” dhe veshja e mendimit poetik...Kokëverdha, ose e barabartë, apo si e lodhur deri në penlin!

Vargu i poetes, cek, rok, përkëdhel...ato plasin nga padurimi të shohin, të ndjejnë shpirtin dhe fantazinë, ato kalërojnë gëzueshëm! Sa mrekullueshëm e ka karakterizuar vjeshtën; -ah...ajo vjeshta-qanë pa të dashuruarit/ Mos e lini vjeshtën vetëm, mos!/do të trishtohet keq e mira, e bukura, e florinjta!...eh, poetja mediton, dëshëron dhe shiun që bie ta habis, veç të ishin bashkë AJO-AI dhe NATA!

Dhurata Lezo është një nga poetet e veçanta më të sinqerta, më e drithërrueshmja...-Po, si ndodhi ta marrë e mira ta marë që ju poete u ndatë nga djali i mrekullive...??? (është një pyetje nga lexuesi)!

Shumë poezi të autores të mallëngjejnë, të mahnitin me shpirtin, me dashurin e saj sublime që rrjedh nga sinqeriteti i shpirti të saj njerëzor e poetik! Motive, emocione të veçanta ndjenë e përjeton tek poezitë, “Shiu i Dashurisë”, vërtetësisht disa nga poezitë e këtij libri nuk vdesin...si për shëmbull poezia “I fundit Çast”, “Lirikë Fushe”, “Të erdha dje në Qytetin tënd”, “U Deshëm”, “Merrëm në telefon”, “Parandjenjë”, “Princit të ëndrrave” dhe “Përkushtim” janë një buqetë poetike shumë të bukura, plot ngjyra që kursesi nuk mund të shuhen nga kujtesa. Me poezinë “I fundit Çast” Poetja i ka lën kohës, lexuesëve çaste të paharueshme, të papërsëritëshme poetikisht të shkruara me gjakun e shpirtit, ku autorja i ka pikturuar dhe i ka vënë në skenë madhërishëm me monologun e saj në “pasdite qiellplagosur”.Ajo e ka fiksuar, potretizuar fytyrën e K-së dhe pse shiu dridhej ndër fletë zemre...

Atje ku Poetja është vetëvetja shpirtërisht dhe poetikisht poezia e saj shkëlqen...por kur ndikohet nga faktor të jashtëm që veprojnë jo si frymëzim dhe që janë larg ndjenave njerëzore të poetes Dhurata Lezo, krijimet e saj bien në moralizime!

Urime e dashura poete dhe ju faleminderit që më dhatë mundësi të përcillja për ju dhe të pranishmit disa mendime modeste rreth poezisë tuaj!

Janar 2014 Athinë

 

GËZIM STRORA: LUMTURI NË THONJËZA MBI LIBRIN ME TREGIME TË DHURATA LEZO

GËZIM STRORA

LUMTURI NË THONJËZA MBI LIBRIN ME TREGIME TË DHURATA LEZO

KRITIKË

Lumturia aq shumë e kërkuar sidomos nga njeriu minzatrop, por aq tepër e zhytur në themelet e ngurta të vetë jetës, rrjedhës së saj, në substacionet e panjohura të një lënde shoqërore të ngërdheshur me parete të zbehta të hidhëta e falëse duket se qëndron larg kohës, sëmuret në gjokset tona jo e plotë e vdes nëpër ëndrra e mbuluar, futur në arkivolin e shpresës. E kam patur shumë të lehtë të shkruaj për vujtjen shpirtërore, njeriun vemje që jargavitet e lë në trup krimin, zhvendosjet e skajëshme të shpresës e kur vjen puna për një fjalë që lidhet me gëzimin e lumturinë ndihem i huaj, humbas në tynele dëshpërimi ndoshta zemra ime atë e ndjen shumë pak e shikon të fshehur pas tylesh të errëta ku drita trembet. Ky është karakteri im, përmbajtja e fytyrës sime të vrazhdët të rreshkur në hije. Prandaj e ndjej të ndodhem personazh në “ 30 vjet lumturi” e si i tillë bie në kthetrat e saj me ndjenjën dashuri në zemër, lugthin e tharmin e një rruge të ngushtë që të çon tek një varrezë gjigande ku shkruhet në krye të saj varrosja e lumturisë. Lumturia e varrosur nuk është gjë tjetër veçse e ardhmia e zymtë, shpresa e dënuar të hallakatet në pritje të stërgjatë. Autorja tashmë e përsosur në stilin e saj të tregimit, i shmanget tradicionalitetit tematik, hyn thellë tek problematika e narracionit, e përditëshmja të mban nga afër, të rrëfen platacionet e gjelbërta nga mbijnë e çelin lulet e më pas të shtang në hapësirën e heshtjes me deklarimin se “Sinqeriteti im është shfaqur vetëm me të vdekurit”. Këtë sinqeritet nuk e mban dot në gjoks as heshtja, as dashuria, hidhërimi e farsa. Filozofi deri në harresë, parantesë logjike deri në hakmarrje. Nuk kemi të bëjmë me ngastër, dritëhaje por, me shpirt të drejtuar tek liria. Ky sinqeritet flet nga lart nga mushkritë e tokës aty ku akumuloet lëndja e dhimbjes, shtrembërimi në kthjelltësi i ëndrrës. Ky mendim i fshehur në gjethe të zverdhura, fjalë të artikuluara plot kolorit gjuhësor zbret përplot baltim si hapje në mjegull, tërheqje në pyll drejt dritës pas një rrebeshi të vrullshëm shiu. Dhe këtu vrapon nëpër turmë një vajzë e venitur, e çuditëshme, një autore në kompleks misterioze, e atrofizuar nga kodet e lumtura të shpresës nga vlera në ëndrra, e vendosur të përballet me penelatat plot ngjyra të artit bashkëkohor, por që tani ka një profil të vetin në tregimin apo prozën e shkurtër shqipëtare. Dikush mund të thotë është shpejt jeni nxituar e unë përgjigjem jo, ajo ka të ardhme një copë hënë në ndriçim, këtej e tutje do thellojë tiparet, do specifikohet në cilësi, në karakterin e shkrimit sepse në substancë është tepër e qëlluar. Kështu ja vlen të ndalemi në disa nga tiparet kryesore të tregimeve, si funksionon mendimi, si rrjedh fjala e përkryet rrëshqitja nga mirëqenia në zbrazëti, nga drita në errësirë, nga forma në antiformë nga mizaskena e shkurtër sa një tragjedi në thelb deri tek hija që e lë vetveten në shpërfytyrim.

1 Ndërtimi i tablosë tregimore në mënyrë atipike! Narracioni i shthurur.

Kalorësit e letërsisë janë të shumtë e me kalimin e kohës ngelen shumë pak si gishtërinj të stampuar në qiell tek shënjat njerëzore të hënës, të tjerët bien nga kuajt gjymtohen gjatë rrugës e humbasin përjetësisht në sëmundjen e tyre.

Tregimi ndërtohet në mungesë të një reference të ngarkuar personazhesh me një zë të fuqishëm të plotë që zë vend jo vetëm nga meditimi por sidomos nga dialogu mendor që ndihet kudo e biseda dialogore që shoqëron telajon në gjithëplotësimin e skenës. Mënyra atipike vihet re në përcaktimin e tipit të tregimit zhvillimit jashtë skemës nga nis vareteja e ngjarjes, tërheqja e aksionit artistik në divergjencë me mënyrën e shprehur diku gjetkë. Kjo mënyrë vjen e përsoset duke tipizuar në mënyrë të zhdërvjellët nga skematizmi tek tregimi “Buzëqeshja” duke mbritur në një kolazh megjithse me personazhe të pakët në tregime tepër të goditura si: “Takim pas vitesh”, “Varrosja e lumturisë”, “Koha që vdiste”, “Djali pa emër” e tje. Kjo ka krijuar mundësinë e krijimit të një narracioni të shthurur që ndihmon në krijimin e tipizimin e personazhit nëpërmjet atipizimit të formës.

Narracioni i shthurur, mënyra jo ekzakte e vendosjes së ngjarjerjes në raport me transmetimin në kohë të ndryshmeve kuptimimore. Tek “Apagorevmeni agapi” vajza vendos të tregohet e çiltër, shkrimtarja me zgjuarsinë e lindur kupton gjithshka, ai vrapon të paraqitet në vendin e takimit, ajo i rrëfehet një pamjeje që më tepër të kujton melodinë e dashurisë me vetveten, pra dashuria ka nxjerrë në pah dhëmbët e saj të prishur.

Subjekti zhvillohet pas një zhvendosjeje që kryen hija e personazhit, ndryshimit që ai ka pësuar gjatë kohës. Në tregimin tim “Thërrime buke e një shkop magjik” një plakë niset nga një pike e caktuar një rrugë plot pluhur për të mbritur tek një pike që duket në horizont që nuk është gjë tjetër veçse një dhomë bosh ku ajo ka vendosur të lejë mbingarkesën shpirtërore, vetveten e lodhur nga jeta. Autorja ka një bagash të ndodhur nën trysninë e mbartjes së lëndës e lëshon në rrugë të ecë për të bërë zhvendosjen, ndryshimin e të rifitojë aftësinë e mëparëshme. Nga dhoma çmendinë ku lënda e vetvetes është mbrujtur hapen portat të zhvishen në rrugën e lirë ankthet.

Jeta vrapon e shfrenuar, pas saj rroket me të njëjtën ritëm një qënie e vogël e pamjaftueshme të flijohet me shtatshkurtësinë e shtatlartësinë e lakuriqtë kur bën ngrohtë e ngricë. Një vajzë e rregjur në marrëzi tek “Varrosja e lumturisë”, e vogël sa kokra e frutit të një peme që mendon se kurë nuk do bjerë në tokë, pëson zhgënjim, rënie, mjerim shpirtëror që kthehet në dramën e saj. Dhurata ngre konture, shtylla të forta mendimi, ngrohtësi e akullësi plot ankth që zhubrosen në erën që fryn rrugës, që të rrëmben me gjatësinë e shkurtësinë e saj në zbrazëti e diell përvëlues. Dashuria nuk është gjithmonë lule e bukur që qëndron gjithmonë e çelur, erëmirë që të tretet në qiell, jo “ a s’qe dashuria një zhgënjim, vjedhje lirie e qetësie, drite e rehatie, një qerre e përmotëshme formë njerëzore, një dhomë e lakuriqtë” pohon autorja e futur thellë në guvën e qelqtë të personazhit.

2 Disarmonia në nivelin gjithëpërfshirës

Armonia midis idesë mendimit e meditimit letrar janë armët me të cilat lufton një autor në ndërtimin e subjektit dhe shtresimin e tij si një të tërë në ngjarje. Armonia nuk është gjithmonë rezultative në suksesin e një tregimi apo romani. Ngritja në aksion e disarmonisë midis këtyre elementëve e bën tregimin më narrativ e kur tema e tij është surrealiste kthehet në mistik e filozofi gjithëpërfshirëse. Kjo mëshirohet në tregimet e autores e cila ruan një lloj barazpeshe midis armonisë e disarmonisë, bukurisë në art e natyrë, midis artit e idealit për të mos humbur ekulibrin e duhur e rënë në amulli letrare. Këtë e vëmë re tek “Novelë e pambaruar” , “30 vjet lumturi”, “Varrosja e lumturisë” e diku gjetkë ku dikurset midis dy faktorëve të suksesit luajnë role tipike e atipike të suksesëshme.

2a Mënyra publiçistike e tregimit

Tashmë trevat e tregimit janë zgjeruar, hapësirat në të cilat rreken personazhet nuk kanë ndryshuar vend ose më mirë i janë përshtatur vendit e ambjentit ku ato marrin jetë e megjithatë mënyra e të shprehurit në këtë skenë është tjetërsuar, Hamleti modern denoncon në mënyrë gazetareske krimin e bërë ndaj atit të tij. Fjala është më e prerë më e shkurtër më kumbuse e me një informacion mbi shtresor që zhvendoset lehtë nga tipikja e djeshme e lidhur ngushtë me tiparet e personazhit. Kjo formë duket sikur e zbeh formën letrare por po të mendojmë kështu do ishte gabim. Dhurata e mban pranë ngjarjen e stërvit personazhin deri në thellësi regjizon punën e tij duke mos shtresuar deri në kllapi letrare tipare e përshkrime pa vlerë, por me një gjest që publikon sekuencat e ngjarjes si akt e më pas si narracion të plotë me shumë vazhdimësi krijuese të gjendjes së jashtëme e të brendëshme të personazhit krijon personifikimin e duhur të tij. Kjo vihet re në disa tregime si “Pabesi” e tje ku luhet mënyra mistike për të fshehur qëllimin e personazhet nën perden e fshehtësisë. Megjithatë kjo mënyrë nuk përbën fenomenin e plotë të mënyrës tregimore sepse do ta gjymtonte rëndë atë. Ajo mbështillet me kërkesa letrare të cilat e shëndërojnë në tregim autentik në formë të gjendur artistike e letrare. Mbajtja para syve e koncepteve letrare, pasqyrimi i lëvizjes së personazheve nën tendenca e preceptime artistike e lartësojnë tregimin e krijojnë kushte për mbarëvajtjen e tij që Dhurata tani e di dhe e mëshiron shumë mirë.

3 Fuqia e toni mesatar i personazheve në dialogime

Auditori që krijon autoria e përjashton krisjen që vjen nga bërtitjet të thirrurat e shumta që nuk krijojnë aksion real, por sekuenca artificiale ose tone të larta për një akt që kërkon gulç e mishërim deri në gjakosje. Ajo arrin ta preceptojë zërin e personazhit si një objekt letrar që duhet të hyjë në auditor me ndjesinë e ëmbël të fitores dhe të të humburit brenda një pakete linguistike që nuk lejon përbaltime.

Dhe unë jam i pabinduri i saj, lexuesi, ai që harrbohet të kapet pas frutit që pritet të bjerë, unë njeriu i pabindur, i marri që harron, kujton se dashuria vrapon të kapë shpirtëra pa njohur se ata vdesin kur para syve shfaqesh si hije, si errësirë. E çfarë mund të mendojë një njeri kur dëgjon një tingëllimë në qiell përveçse për këmbanën nga vjen zëri. Po a ka zë, kush është ngjyra e tij, këmbana?, a lejon të thithen pamjet e shpërfytyruara të një shprese, të një lajthitjeje që mendon se ndjenjat nuk ndryshojnë të zhëndërohen në qëllim? Doemos që jo! Ky zë ka vdekur, kjo dashuri ka shëndëruar pamje është zverdhur, pulsi nuk i punon më e pritet një rreze rrënqethëse për ta zhytur në harresë. Kemi të bëjmë me personazhe të skalitur, baltuar në një atelie mendore të pjekur, të stërvitur me një hapësirë pamore që të rëmben, të shkakton kënaqësi, të rrënqeth nga trishtimi e pastaj të mbështjell me një vello shprese freskie që të ngjall gëzim e adhurim njëkohësisht. Kështu do hasen personazhe bindshëm me zë që të ngelen në memorie, dialogje që krijojnë ndjenjën e lumturisë e të kurthit njëkohësisht kur bëhet fjalë për dashurinë

4 Simbolika e dashurisë si simbol abstragues

Dhurata nuk ndalet, statujën e krijuar e vendos në pasqyrë, gjetja artistike forma e rrëfimit ka rëndësi, nuk i bindet syrit sepse ai enjtet nga nata, gjumi i shprishur, qërrohet nga njëtrajtshmëria rutinë e shkrimit atëherë kujtohet të vendosë pasqyrat përballë njëra tjetrës, për të parë pra përbërjen, zhvleftësimin, lartësinë ose kazmën që çuket me forcë deri në shkatërim me një ekulibrim të qetë ndjenjash. Kur është bindur që pasqyrat nuk gënjejnë i rreket baltës që ka ngelur. E merr në duar e fillon baltosjen. Jam i bindur që baltosjen e fillon nga bukuria e simbolika e fjalës e pastaj rreket pas kuptimit e nënkuptimeve. Kjo e bën të veçantë në skalitjen e fjalisë, të bustit tregimor, me lëvizje të hallakatura e strikte, hapa të mataura larg hendeqeve, gropave ku fshihen argjile të thata dielli, pasqyrime të rëndomta. Absurde në thelb, tekanjoze në përshkrim, shoquese në hamendësi e bëjnë Dhuratën një tregimtare të mirëfilltë në tregimin shqip e cila tek vizatimi i një lule nuk niset vetëm nga era e mirë, aromëmania por nga rrënjët freskia e tyre e përmbajtja. Dhurata i referohet pothuaj në të gjitha tregimet dashurisë sepse sheh se vetëm nga barku i saj mund të lindë lumturia. Këtu metafora mund të kishte më tepër fuqi mbizotëruese. Duket se një gjest tjetër mban afër tregimin simbolizimi i dashurisë në përshkrime, dialogje e krahasime artistiko letrare. “Koha po vdes, dilni prej saj të shpëtoni shpirtrat, s’ka më pritje” thërret fuqishëm tek tregimi “Koha po vdes” duke na dhënë një mishërim superior dashurie. Në këtë mënyrë ajo i jep kohës funksionin e një ikonografie që bëhet referencë abstraguese. Dalja nga koha është kontributi i formës të kllapitur në errësirën që gjykon hapin zhvendosja nga tiparet e rutinës e leqeve të saj.

4a Sintaksa e fjalës

Sintaksa që krijon autorja po thuaj në të gjithë rrëfimet e saja është konçize, e qartë e drejtpeshuar dhe e drejtpërdrejtë. Ajo u largohet me zgjuarsi përshkrimeve të gjata false të cilat nuk i shërbejnë filozofisë që përmban tregimi për të mos e mbishtresuar atë me logjizma të verbëra pa vlerë. Pra ajo nuk përdor fjali nënrenditëse e bashkërenditëse pa funksion. Dhurata duhet konsideruar e veçantë për vetë faktin se ligjëron shkurtër pa komente të gjata e përshkrime që të përshtjellohen në fyt duke dhënë një bashkërrëfim të zgjuar, të qetë e të çiltër si gurrë mali për tu besuar.

Libri 30 Vjet lumturi është një prurje me vlerë në letërsinë shqipe e unë i uroj autores suksese të mëtejëshme

Sot kur antivlerat lëvizin lirshëm, kur autoritete letrare pa vlerë mbisundjnë në media organe e organizma duket sikur lumturia nuk do dalë kurë nga varrosja ku është shukulluar.

Mbaruar më 27|01|2014

 

Novruz Abilekaj: Një krijuese potenciale me stil ndryshe.

Një krijuese potenciale me stil ndryshe.

(për prozën e Dhurata Lezos)

Të nderuar miq,

Përfitoj nga ky bashkëbisedim midis krijuesish e dashamirësish që të shfaq disa mendime për prozën e Dhurata Lezos.

Prej fillimit po theksoj:

Nuk e mora fjalën vetëm për të lëvduar por edhe për të gjykuar një krijuese ponteciale në shpirtin e së cilës, në botëjetimet e saj fjala e fryma artistike zinin vendin e parë por u braktisën një ditë “dhunërisht” sa që lypet “burrëri” Uliksi për t’u rikthyer në mbretërinë që i përkiste dhe i përket.

Më poshtë vjen “pretenca” ime:

Sapo rashë në kontakt me një grusht tregimesh të autores, u riktheva mendërisht mbi ç'kisha lexuar. Arshivova vlera artistike të mirëfillta dhe u ndjeva mirë që isha unë në kontakt me të tillë krijimtari. Pas ndjesisë së parë, u kujtova që po lexoja letërsi të pabotuar dhe u trishtova. U trishtova si lexues, si dashamirës i letërsisë.

Shkrova: Tregimet e tua mjaft të mira kanë merituar dalje në jetë por paskan rënë në "thonjtë" e një "krimineleje pa pagesë", i ka përthithur honi i mospërfilljes së asaj që i gatoi në "mitrën" prej krijueseje, e cila i la të ngrijnë në akullin e viteve.

Pata një brengë se mos ky qëndrim i gjatë në ngrirje i atyre krijesave simpatike, i atij guximi artistik që di të fusë në mengenenë e sarkazmës edhe shenjtërinë e dashurisë e të çastit të lumtur, nuk do të mund të rivijë aq i freskët në rikthimin e Dhuratës-tregimtare.

Mallkuar qoftë ky merak i imi.

Ama, këtu zë fill “akuza”.

Për ta zbutur a shmangur virtuozitetin e “prokurorit”, mora angazhimin për t’i publikuar herë pas here në faqet e internetit dhe ndihmova në këtë përmbledhje që kemi në dorë me shpresë se do i priste mirë lexuesi, posaçërisht lexuesi i kualifikuar, ai lexues që di të lexojë përtej kopertinës dhe midis rreshtave.

***

Krijimtari e ngritur mbi paradoksin

... Jam e lumtur si njeriu që nuk dashuron... shkruan Dhurata

Ky paradoks përshkon tërë filozofinë krijuese të shumicës së tregimeve në këtë përmbledhje. Duke medituar rreth këtyre pak fjalëve, pandërgjegjshëm lë fluturimin dhe zbret para meje vargu lapidar i cili ka fole në zemrën e çdo shqipfolësi pas adoleshencës. “... dashuria ... do na hidhërojë”

Ju e dini si edhe unë se penalizimi i dashurisë, duke e shenjtëruar, shfaqet kaq shpesh në truallin njerëzor saqë ka plagosur shpirtin e Homerit, Eskilit, Shekspirit, Tolstoit, Floberit, të mijëra poetëve, rapsodëve, bejtexhinjve, të dashuruarave dhe të dashuruarve në të katër anët e rruzullit. Lumturia e Helenës së Trojës, Klitemnestrës, Romeos dhe Zhuljetës, Ana Kareninës, Zonjës Bovari ... ishte lumturi kalimtare, e ngritur mbi kolonat e përkohshme të dashurisë dhe, thuajse përherë, e mbytur në limeret e tragjikes. Gëzimet e jetës, në se kështu është lumturia, u dorëzohen atyre që nuk dashuruan, që as rrezikuan të dashurojnë, të cilët edhe u harruan pa ikur nga kjo jetë.

Digjen dëshirat nëpër netët vetmitare

Lexoj tek “Varrosja e lumturisë”:

Dashurisë ... i kam pronësuar vetëm periudhën e parë, atë të shikimeve pa një fjalë në mes. Si një zjarr i vockël digjeshin dëshirat e mia të topitura nëpër natën vetmitare aq sa s`qe zor të më treteshin një ditë ndër duar.

Pastaj u binda, mbase ashtu kotazi, se ëndrrat ishin mashtruese me plot kuptimin e vërtetë të fjalës, se në jetë dashuria s`ishte kurrë aq e përsosur, pa gabime brutale, të pafalshme e pendimsjellëse

Jeni të vëmendshëm? Po përsëris togfjalësha që të gjykoni në ç’lartësi qëndron tregimtarja kur nënvizon:

Periudha e parë e dashurisë,

dëshira që treteshin në duar,

ëndrrat ishin mashtruese,

në jetë dashuria s’ishte kurrë aq e përsosur ...

Duke përqendruar vështrimin mbi këto, konstaton se nuk bëhet fjalë për fillime jo, bëhet fjalë për pjekuri artistike të hershme.

Gjithsesi, të braktisur.

Prozë ndryshe

Proza e Dhuratës të nxit ta lexosh ndryshe, ose të rilexosh paragrafin që sapo e tejkalove.

Lëvizjet e jashtme janë si të paqena. Vetëm fjala lëviz nën timonin e një mendimi filozofik befasues, që askush nuk mendon se do ta gjejë tek e panjohura e letrave, tek krijuesja që nuk u ka rënë kurrë kambanave të promovimeve.

Mënyra e të shkruarit e vë lexuesin në kërkim të mendimit të autores dhe e udhëheq në meditim filozofik. Fare pak i intereson ngjarja e cila "maskohet" pas aforizmave për kuptimin dhe moskuptimin e jetës.

Autorja qëmton pemën e dashurisë deri në ngjyrën e gjetheve të skajshme. Aty zbulon vitalitetin e rrënjëve. Pse vyshken gjethet edhe pa ardhur vjeshta?! Diçka nuk shkon mirë atje, thellë, në rrënjët e padukshme. Prandaj njeriu gërmon shpirtin të zbulojë rrënjët e dashurisë, shëndetin e tyre. Mundim i vajtur dëm. Nuk diagnostifikon dot. Lumturia varroset pa diagnozë.

Prandaj, Lezo preferon ta rrethojë rrëfimin me filozofinë e kotësisë dhe pasigurisë për hapin tjetër të jetës. Gjithkund ka

ironi deri në satirë. Ironi për vrapimin shekullor të njeriut drejt dashurisë e lumturisë së pagjetur.

Këtë e arrin duke vënë shenja dalluese tek fundi i mjaft marrëdhënieve dashurore:

Shpesh fati ynë ndodhej në dorën e tjetrit dhe mjaftonte mospërfillja apo qoftë edhe interesimi i shtirë … për të dyfishuar fatkeqësinë.

Po a s`është dashuria, tamam, a s`qe dashuria një zhgënjim, një vjedhje lirie e qetësie, drite e rehatie, një qerre e përmortshme formë njerëzore, një dhomë e lakuriqtë që pret e pret të mbushet disi e që, sidoqoftë, i qëndronte prishjes shthurëse (edhe mohimit!) si flokë të lyrshëm, si net kujtimi e pendimi, si parajsë e gjërave të harruara. E pra, a s`është dhe ka qenë gjithmonë dashuria një gënjeshtër e egër dhe enigmatike, shtyrëse dhe tërheqëse si magnet, fuqimisht e shekullisht kërkuese…?

***

Po personazhet, do të pyesë lexuesi.

Personazhet të përmbytur në dashuri ama nuk i nënshtrohen asaj

Përse?

Janë të paktën dy personazhe qendror në çdo tregim të cilët shoqërohen nga kalimtarë; qofshin këta soditës, intrigues, shpërfillës, depërtues ndaj të çarave të të dahurisë së partnerëve apo, hije të papërfillshme.

Gjatë leximit jam bindur se brenda këtyre dy portreteve të secilit tregim (në shumicën e tyre) përfshihen çifte të pafundme të dashuruarish që nuk e mbyllin me kapak floriri dashurinë midis tyre sepse ... egoizmi, krenaria, dinjiteti, pavarësia e mendimit, synimi profesional, pra, tërësia e personalitetit nuk i nënshtrohet dot trysnisë që përcjell personaliteti i partnerit i cili ngulmon dhe vë parësore po atë mur ndarës, po ato cilësi të karakterit të tij.

Mbetet vetëm malli i përzier me dhimbje.

...Shikoje një njeri që dikur e kishe hyjnizuar dhe s`ndjeje gjë më. E shumta, vetëm malli i përzier me dhimbje për kohët që kishin ikur (Takim pas vitesh).

... A mund të betoheshe për dashuri të përjetshme në një botë kur çdo gjë qe e përkohshme, kur mbaronte së ekzistuari njeri, qoftë edhe në mendjen e tjetri. Pastaj, ai tjetri, për një grimë kohe, vazhdonte të shpresonte ... me një shpresë të turbullt (Atje ku mban trupi)

Personazhe të ngjashëm me të përditshmen takojmë tek “Takim pas vitesh”, “Dashuri në xham”, “Djali pa emër”, “Buzëqeshja”, “30 vjet lumturi”. Në tërësi, personazhet udhëtojnë mbi jetën e tyre si snobë, të pavëmendshëm për botën jashtë tyre, polumbarë të vetvetes. Kështu në pjesën dërrmuese të 18 tregimeve. Kështu e shohim të jetë në bashkëkohësinë tonë.

***

Dua të besoj. Besoj. Do të besoj se:

Në krijimtarinë e ardhme, autorja do di të shmang disa shfaqje të monotonisë gjatë rrëfimit, do di të shmanget nga mania e krijimit të fjalëve dhe togfjalëshave krahinorë që i lejohen personazhit, tipizimit ama jo ndërhyrjeve të krijuesit, do di të jetë më e afërt me lexuesin e mesëm.

***

Shumë njerëz në këtë botë e çajnë xhunglën e jetës me ha-ha-ha! Dhurata e merr më seriozisht dhe frikërisht. Duhet pakëz mendjelehtësi. Duhet cazë papërgjegjësi. Duhet njëz "le të dalë ku të dalë" që t'i afrohesh dy-tre-pesë hapa lumturisë. Pa e arritur përfundimisht sepse atëherë do biem prapë në seriozitet cfilitës. Le ta lëmë lumturinë të jetë fluturë që joshet e lodron gëzueshëm rreth një çasti-dritë. Le ta lëmë lumturinë të jetë zog që e harbon rrezja e parë e ditës.

A do u hap dritaren Dhurata këtyre “le të-ve” të mia? Po lexuesi?

Kam siguri se këto përgjigje do vijnë pas leximit të librit.

Lexim të këndshëm!

Faleminderit!

Novruz Abilekaj

Athinë, 01 shkurt 2014

 


Faqe 10 nga 64

Tidningen-Gazeta

Vem är Online?

Kemi 25 vizitorë n'linjë

Besökare

Shikimet e përmbajtjes : 1364853
SocialTwist Tell-a-Friend

Newsflash

Sokol Demaku

URIME VITI I RI SHKOLLOR

Këto ditë në shumicën e shkollave dhe institucioneve shkollore në Suedi për arsim fillor dhe të mesëm ka filluar viti i ri shkollor.

Në të gjitha qytetet u organizue pritje për shkollaret në lokalet shkollore dhe iu dëshriu mirë se ardhje të gjithë atyre të cilët do vijojnë mësimet në kopshte, parashkollor, shkolla fillore dha në shkolla të mesme.

Në menyrë solemne pothuaj në të gjitha shkollat e vendit u shenua dita e parë e fillimit të vitit të ri shkollor apo si këtu quhet termimini i vjeshtës.

Lexo ma...