Dituria

  • Rrit madhësinë e fondit
  • Madhësia normale e fontit
  • Ul madhësinë e fontit
Home Publikationer-Botime të reja
Botime të reja

Sokol DEMAKU: Recension mbi studimin e monografisë së Dr. Rovena VATA me temë:

Sokol DEMAKU

Recension mbi studimin e monografisë së Dr. Rovena VATA me temë:

MITI I MALIT I ROVENA VATËS NË LETËRSINË SHQIPE


Shumë akademik, historian, gjuhëtar të huaj me kohë e vite kanë rrugëtuar në vendin tonë, dhe nga ato rrugëtime ata kanë lënë dorëshkrime, të cilat përshkruajnë dhe paraqesin në mënyrë të denjë ndjenjat e tyre për vendin dhe popullin tonë.

Akademiku anglez Henri Hollant i cili kaloi në vendin tonë i mahnitur nga natyra dhe bukuritë shënon tiparet dhe karakteristikat e banorëve te vendit tonë.


Liri gjatë udhëtimit të tij thotë: male me pamje të mrekullueshme, ngushtica dhe kalime të përkryera të një bote të mahnitshme,
e peisazhe që asnjë shpirt artisti apo piktori nuk do mund ti paraqes apo krijoj. Këto mrekulli shtrihen njëra pas tjetrës, shfaqën mbas pyjeve larg e larg deri në pafundësinë e asaj që të kap syri. Pllaja dhe krahina të ndara nga përdredhja e lumenjëve, fushtat shtrihën nën një ngjyrë blu të ngrohtë e të qetë. Tomorri qëndron mes tyre si një ishull blu i errët. Ai ndjek sytë e mendjes time duke më përzier të tashmen më të kaluarën.....
Malet e Shqipërisë jan
ë të mahnitshme e përrallore.

Camille Paganel thekson: Egërsisë së këtij vendi i imponohen shqiptarët që në pjesën dërrmuese të tyre i takojnë një brumi të ashpër e të çeliktë, me një fytyrë të rreshkur, me një vështrim tejshpues, luftëtar trima e me instikte të tmerrshme. Bukuria maleve shqiptare trondit burrat, ndërsa eleganca shtang femrat.


E reja Rovena VATA në studimin e saj monografik “Miti i malit në letërsinë shqipe” element dominant ka përfaqësimin e çdo cepi të Shqipërisë në aspektin gjeografiko- letrar që nga Veriu e gjerë në Jug me malet tona legjendare të cilat janë edhe themeli apo baza e këtij studimi e që edhe në të kaluarën këto male kanë qenë objekt studimi si u përmend më lartë nga shënimet e autorëve të huaj vite me parë.

Puna e kësaj studiueses të re të studimeve letrare dhe antropologjike në këtë fushë duhet përgëzuar dhe mendoj se kjo është një nismë e mirë e institucioneve tona që të përkrahen talentet e rinjë të cilët kanë mundësi ti japin shkencës sonë atë çka e meriton dhe ka nevojë për të.

Deri më sot nga shumë punime të autorëve të huaj që janë bërë në këtë drejtim, unë do ndalem dhe përmend në këtë aspekt dijetarin tonë të shquar profesor Eqrem Çabej (1908-1980), i cili që në vitin 1939 do na jap një pasqyrë të shkurtër, por duhet të them shumë të qartë, të mitologjisë sonë popullore shumë të pasur. E tani këtë me punën e saj madhore ka vazhduar e reja Rovena VATA, me punimin e saj shkencor “Miti i malit në letërsinë shqipe”.

Doket, adet dhe zakonet e caktuara, këto veprime magjike lidhen në shumicën e rasteve më jetën e malësorit tonë më stinët e motit, më festat e ndryshme, më ditë të shënuara, më kohën apo pjesën e ditës, por çka është më e rëndësishme ato lidhe më objekte dhe vende të caktuara. Është e njohur se disa adete apo rite bëhen në pranverë e të tjerat në vjeshtë, disa bëhen të martave e të tjerat të premteve, disa para dreke e ca pas dreke, është interesant se disa zakone apo rite lidhen me një vendbanim, të tjerat me një kodër, me një mal, apo lis, me varre apo vende të shenjëta ose te respektuara e kjo është ajo magjikja e tyre.

At Gjergj Fishta

Randsija e Folklores komtare.
Kushdo nieri i leters e i kalemit, e qi të jetë i zoti me perftue në mende të vet idén «Atdhé», kupton mirfillit randsín e madhe qi per kóm ká në vedvedi të mbledhunt e «folklorës» së tij komtare.
«Folklora» âsht pasqyra e kthjelltë e psihes së komit; âsht rrasa mermerit, më të cillen historija zgavrron t’endunt e të shendunt e popujvet; asht cehja e pashterrshme e gjuhsís e e letersís komtare.

«Folkloren», po, do të skjyrtojsh, po deshte me shkrue historín e komit, e cilla me hamende nuk shkruhet, por qi edhè pa tê komi jetë nuk ká; «folklores» do t’i siellesh, po deshte me shtue pasunín e gjûhës me fjalë të permvehtsueme, me frazeologí shprehsore, me shembulltyra të gjalla, dramatike; në «folklorë» prap ké me ndeshë më type mâ të nalta, më karaktere mâ të forta, e më motive mâ t’ardhuna e të perkueshme per zhvillimin e leteratyrës komtare.

Kjo vepër mongrafike është e ndarë në tetë kapituj, të cilët pothuajse autorja rrugëton në kohë dhe vite me temën të cilën ajo ka zgjedhur ta trajtoj në monografinë e saj.

Do marrë pikënisjen në kohën e Lekë Dukagjinit me mitin e malit në Kanunin e Lekës duke vazhduar me traditën e malit në letërsinë e vjetër në kohën e Buzukut, Budit e Bogdanit, e do e trajtoj këtë mit si ai është realizuar në kohën e letërsisë romantike tek ne shqiptarët, pa i mbetur borxh romantizmit të shek. 20 me malin, malësorin dhe mitet e Fishtës, për të bërë një retrospektivë mjaft të thuktë me Kodin, Malin dhe Kanunin e Ernest Koliqit, por duke vazhduar me kohën migjeniane dhe ikjen e mitit të malit dhe fundin e romantizmit, për të kaluar te “Mali pa kod” i Martin Camajt  me “Mali si dhimbje” dhe “Mali si fatalitet” dhe duke përfunduar me rikthimin e  mitit të malit në letërsi në kohën e realizmit socialist tek ne.

Por është me vlerë edhe literatura e shfrytëzuar nga autorja në punimin e kësaj monografie sa voluminoze po aq edhe me vlera. Figurat mitologjike, të cilat në trojet tona dhe në popullin tonë janë aq të shumta janë shfrytëzuar me mjaft mjeshtri nga pena e saj, duke u nisur nga gjithë krahinat tona gjeografike në kohë të ndryshme, të cilat secila në regjionin e  tyre ka specifikat e veta, por duhet parë këtë edhe në aspektin se edhe individi si qenie ka veçoritë e tij në botën e tij vetjake në sferën e mitologjisë.

Kur lexuesi i hynë leximit të kësaj monografie ai do mishërohet me të dhe se nuk ka mundësi që për asnjë moment të ndahet nga leximi, sepse tematika e shtjelluar është ajo që atë e magjepsë dhe nuk e lejon të ndahet nga leximi dhe studimi i brendisë dhe përmbajtjes së monografisë. E këtu ai do bindet në atë se mitologjia është një minierë e pafund, në të cilën nuk ka të sosur xehja e cila hulumtohet, nxirret dhe përpunohet.

Pra Rovena i ka hyrë një punë serioze për të dhënë një pasqyrë sa më të plotë të mitlogjisë sonë, por realiteti është se duhet kohë dhe punë voluminoze sistematike hulumtuese si kjo e saj në terren, sikur veproi e reja Rovena VATA me gjithëpërfshirjen e trevave tona në njërën anë dhe në anën tjetër duke u mbështetur edhe në literaturën ekzistuese nga lashtësia gjerë në ditët e sotme.

Ky është ndoshta një inspirim që në të ardhmen të bëhet edhe me në këtë drejtim e ndoshta duhet një punë konkrete për mbledhjen dhe përpunimin e botimin e botës sonë mitologjike e cila në bazë të të dhënave është mjaft e pasur dhe po të hulumtohet si duhet do shihet se në popull është e ruajtur me fanatizëm deri më sot. Por, pra po shihet se brezat e rinjë kanë forcë dhe guxim që ti hyjnë një pune të tillë me vlera kombëtare si Rovena VATA me materialet e punuara dhe të hulumtuara fragmentare, të cilat i ka sistemuar dhe botuar në monografinë e saj studimore “Miti i malit në letërsinë shqipe”, pra duhet të themi se edhe ne kemi njerëz të aftë në mbledhjen, hulumtimin, përpunimin, interpretimin dhe studimin e folklorit tonë dhe lëndës folklorike dhe aq më tepër të saj letrare në trojet tona.

Mendja e një kombi është arsimi, zemra e tij — morali i përgjithshëm.

Fjalë e urtë filozofike shqipe

 

Sokol Demaku: ”NJË DIELL TJETËR” I VASO PAPAJ

Sokol DEMAKU

”NJË DIELL TJETËR” I VASO PAPAJ

-buqetë poetike e Vaso Popaj, botuar nga Shtëpia Botuese Eugen Tiranë

Vlera e një njeriu duhet parë në faktin se çfarë jep, dhe jo në atë se çfarë është në gjëndje të marrë.   (Albert Anjshtajn)

Nëse njeriu do bënë një rrugëtim në retrospektiv në buqetën peotike, të Vaso Papaj, ”Një tjetër diell”, lexuesi bënë një ecje në kohën në të cilën poeti eci kryelart dhe i pamposhtur nga vitet, më të cilin rrugëtim dhe ecanake mundi të shoh, të ndjej dhe të vlerësoj qeshtje themelore të jetës së njeriut, në situata dhe kushte jetese të ndryshme. Në vagun e tij ai ka rezervuar një hapësirë të gjerë, të jetës me baticat dhe zbaticat në skenat e përditshmërisë sonë.

Vëllimi poetik “Një tjetër diell” është libri i radhës i autorit Vaso Papaj.

Ky vëllim me lirika vuajtje, dhe mjerimi të skajshëm vjen si pasqyrë e artit krijues të tij, ku e përballë me lexuesin dramën bashkëkohore të bashkëkombasëve tanë të përshkruar me mjaft mjeshtri prej krijuesi të vargut. Krijimet ndërthuren me ndjenjën e shpirtit për realitetin e kohës në të cilën jeton autori.

Guximi në jetë shpesh është një spektakël më pak dramatik se sa guximi i një moment final, por nuk është më pak një përzierje e mrekullueshme e triumfit dhe e tragjedisë. Njeriu bën atë që duhet pavarësisht nga rrjedhojat personale, pavarësisht nga pengesat rreziqet dhe presionet dhe kjo është baza e të gjithë moralit. Guximi është qëndresa ndaj frikës, mjeshtëria për ta kontrolluar atë, dhe jo mungesa e frikës.   (Mark Tuein)

Poezia e Vaso Papaj është një ndjenjë e shpirtit e shprehurë në vargje me plotë ndjenjë dashurie njerëzore dhe me mall për jetën.

Sesi më erdhe ashtu papritur,

S`e di ç`të solli, vërtet s`e di,

Kur gjumi befas më kish dremitur,

Natën më ndrite si një qiri.
Kështu shprehet autori tek poezi “Poezi e vonuar”.

Imagjinata prej poeti me frymëzim dhe ndjenjë patriotike Vaso Papaj e bënë aq madhështor sa njeriu në vargun e tij gjenë ate që shumë kujt i mungon në jetë, ndnjenja e atdhedashurisë, ndjenja për gjuhën, kombin, të cilat duhet të jenë sublime.

Ai në poezin e tij “Më kot në mesnatë” bënë një sheti gjeografike deri në Azi, por do ndalet në Stambollin Europian ku aty do kërkoj Naimin dhe ai do bisedojë me reliket e mbetura nga koha e Ti, por asesi ai të gjejë një përgjigje se ku mund ai ta takoj Naimin.

“E shkela me këmbë Stambollin e vjetër,

Kalldrëme, hotele dhe prapë s`po të gjej.

Ky vend ka parë sulltanër dhe mbretër

Po unë veç një mbret dua, ty Naim bej.

E poeti vazhdon me buqetëne etij poetike ku zë vend edhe një mortaj e cila është prekur nga të gjithë poetët e të gjitha kohërave duke u nisur nga Rilindja e deri me sot, por ndoshta kjo ka gjenezën edhe me herët, e është fjala këtu për mërgimin, i cili le vragë edhe në jetën e poetit Vaso Papaj. Është shumë brengosëse për poetin kjo brengë, kjo sëmundje që duket se është për ne e pashërueshme dhe shumë e kushtueshme me pasoja. Këtë e shprehë në përjetimin e tij në poezinë “Katër vjet në dhe të huaj” kur thotë:

“Ulur në tryzën pranë

S`ishit djem, por ishit yje

Nga larg ardhur me babanë

Gjuha u ish lidhur nyje.

Katër vjet në dhe të huaj,

Si s`mësuat dot një fjalë.

Një cicërim`të vendit tuaj

Prindërit kurrë nuk do t`i fal.

Pra ky është realiteti në të cilin jeton autori së bashku me bashkëkombasit e tij edhe në ditët e sotme, e vraga vazhdon dhe mbetet pjesë e jetës së njeriut tonë.

Êndërra dhe poezia janë një, kur kemi të bejmë me këtë vuajtje të kohës sonë kur autori thotë tek poezia: “Gurët”ku përdorë sintagmën “u bënë gurë” që ka kuptimin se ata shkuan nga jeta në aspektin figurativ pra.

Ikën djem, u kthyen pleq,

I kish lodhur udhë e gjatë

Sapo mbërritën te përroi,

U bënë gurë e mbenë në paqë.

Sipas tij nga përjetimet e kaluara mbetën vetëm përjetimet dhe parafytyrimet si ëndërra për vitete e shkuara:

Vite shkuan, atje mbenë

Udhëtarë, ai shikoni?

Tok me ta pini kafenë

E me lule i mbuloni.

Ose kur në qiellin e zymt paraqitën retë, në të cilat poeti sheh vuajtjet, mallin dhe ndjenjat e mërgimtarëve, të cilat paraqesin portretin e mërgimtarit e që trazon shpirtin e nënëlokes dhe trazojnë lotin në syrin e saj, i cili rrjedhë rreke sikur shiu nga lartë e as çatia nuk e mban, ku këtë autori e përshkruan për mrekuli tek peozia “Retë” kut thotë:

Hapu qiell, dërgona retë,

Le të vijnë dhe me vërtik!

Sjellin derte mërgimatri.

Nuk i sheh?...Pikojnë çatitë.

...............................

Nuk është shi, por lot do jenë,

Do hap gjinë e t`i mbaj brënda.

Kur të vijnë çati të ngrenë,

Do ti kenë aromë nga nëna.

Pra sa duke autori posedonë një bagazh të duhur të stilistikës letrare dhe bënë me mjeshtri dehsifrimine të së kaluarës me ate të sotmen dhe ai është aktual në ritmet e jetes bashkëkohore.

Por edhe lirika e dashurisë në këtë përmbledhje zë një vend të rëndësishëm ku autori me vargun e ti prej mjeshtri të hollë të fjalës së shkruar nxjerrë në pah idilën e cila më shumë kujdes dhe ndjenjë është kultivua këtu. Dhe autori tek poezia “Parajsë dhe qeli” thotë:

Tek ajo më çuan këmbët,

Portës në mesnatë trokita.

Erdhi me një frymë, ma hapi

Dashurinë në krahë e ngrita,

Më ka lënë pa gojë gjithnjë,

Është parajsë, por edhe qeli.

Dashuria për autorinë është e shenjtë, është diçka e madhe në jetë, të cilën duhet ruajtë, kultivu sepse ajo është arsye e jetës së njeriut. Këtë më së mirir lexuesi e vëren tek poezia:

“Ti”.

Je mendimi im i parë:

Tingulli zgjues çdo mëngjes

Je e fundit dashuri:

Puhizë mbrëmjeje, që më ndez.

Je arsyeja më e thellë e çdo hapi që unë hedh.

Apo atëhere kur terri shuan gjurmët që trazojnë shpirtin e këtë e ndeshim tek poezia “Më mungon” kur autori shprehet fiugurativisht duke thenë:

Më mungon,

Kur terri shuan gjurmët nëpër gurë,

Kur dielli valët detit ia përkdhelë.

Poezia dhe ndjenja përbëjnë një subjekt të përbashkët dhe të veçantë, sepse autori posedon një përvojë të pasur të vargut dhe është ai i cili përjeton vargun dhe ate që vargu shprehë, sepse ai vet ndjen ritmin e jetës në vargje dhe baticat e zbaticat që e përcjellin ate kur ai thotë:

Më mungon,

Në shikime, në buzëqeshje, s`të kam gjetur

Në biseda lënë përgjysëm, më mungon

Në grukën time si një nyje më ke mbetur,

Bëj të të gëlltisë e kurrë poshtë nuk më shkon.

Jeta është me shtigje të pakalueshme dhe se këto e bejnë sa inetersante dhe magjike ate sepse ajo e cila jetën e bënë të embël dhe me plotë kuptim është dashuria e këtë e gjemë tek poezia “Venstrehimi im”

Në ato netë të ftohta me hënën kallaknisur

Kur s`dihej në të gjente në shtrat ndonjë agim

Në gjoksin tënd të zhytur, me heshtjen nanurisur

Të thosha lehtë te veshi: Je vendstrehimi im.

Por poetët janë gjithëmonë ata që ngrisin zërin kundër çod padrejtësie, duke aluduar në një jetë më të mirë dhe të qetë. Por filozofia e Vaso Popaj është shumë interesante dhe se si duket ai ka besim në zotin sepse shumë njerëz janë të mishëruar në te dhe kërkojnë ndihmën dhe shpërtimin atje, dhe se si duket edhe kjo ka anën e saj pozitive me vlera të larta morale për jetën në kushtet e veshtira, e këtë do e gjemë me një pershkrim filozfik tek poezia

“Një SMS zotit” kur njeriu nuk gjenë shpëtim apo rrugëdalje nga vështirësitë ai është në gjendje të filozofoj dhe të kërkoj një zgjidhje apo shpëtim edhe tek Zoti e ku autori shprehet kështu:

Në SMS po të dërgoj,

S`e di o Zot, në të arrinë?!..

Në do të më bëje me pushtet,

Ta hidhja tej këtë varfërinë.

Besoj, ta meritoj vërtetë,

Radhëve lodhur një jetë.

Lirika e Popaj e ka në brendin e saj universin i cili buron nga jeta e përditshme, nga jeta e njerëzve të rëndomt, ajo filozofi të cilën me mjeshtri prej një vargëtari bashkëkohor dhe një vargëtari të rryer ky di ta vë në jetë dhe ta përshtatë në kohë dhe vend të caktuar duke i dhënë lexuesit një peisazh aq aktual për ate çka ai rrefën në vargun e tij. Kjo filozofi ka burim në jetën reale të përditshme të njerzve të rendomt dhe se prap këtu na vjen në shprehje ajo ndjenja që autorin e lidhë me Zotin si njjë shpëtimtar të vegjëlisë nga vuajtja. Por pa lanë anash brengën që në fillim e potencuam e që është temë boshte e shumë vargjeve në këtë buqet poetike pra mërgimi, por lidhur me atë idlinë vendëse. Këtë e pasqyronë në mënyrë relae te peozia “Emigrant në tokën time” ku thotë:

Unë do të rilind sërish një pranverë,

Po qen rrugësh kurrsesi, asnjëherë.

Ndoshta lind pulëbardha përmbi detin blu,

S`do t`i harroj asgjë, nga kjo botë këtu.

.....................

Dhe do të jem me ty prapë, sa Zot të ketë,

S ` do kem frikë se bie jo, të dytën jetë

S`do të jem gjethe, që kthen faqen nga fryn era,

Emigrant në tokën time, por me vlera.

Të gjitha krijimet e Vaso Popaj në këtë vëllim poetik i përshkon një optimizëm i çiltër, një shpresë e madhe për një të ardhme të lumtur, një besim i paluhatshëm në fuqinë e njeriut të ri për ta transformuar të keqen me të mirë, vuajtjen në lumturi, robërinë me lirinë. Ai kështu e përshkruan këtë në vargun e tij tek vjersha “Emigrant në tokën time”:

Po, po do të rilind sërish, o miku im,

Vetëm ti e njeh aq mirë at`”vesin” tim

Dhe kësaj radhe, dije do të jem po ai,

I përndezuri ylber, kur bie shi.

Në tërsi në  këtë buqetë poetike autori shpreh ndjenjën dhe mllefin e tij por edhe pesimizmin në ate që ka perjetua dhe perjeton dhe se nuk gjen apo më mirë të themi nuk shef një dritë ”në tunel” e cila dritë do jepte shpresë dhe vullnet për jetën.

Dhe ashtu nga ai deshprim ai dëshiron që të jetë me diellin në vargun e tij, dhe se nuk e do atë “Lirinë gabele me lloj-lloj ngjyra” e ai shprehet keshtu në poezinë e tij ”Kënga e nomadëve”:

Sa zhytet dielli, vjen e më kërkon

E dorë më dorë më shumë të ndjej.

Vallë nga i merr ato fjalë që më kon?

Se unë mbi to më majltë nuk gjejë.

.........................................

Lirinë gabele me ngjyra-ngjyra.

A ka vallë liri me xhepa bosh?!...

Lirinë që paska aq shumë fytyra,

Lirinë që qenka veç për kodosh.

Këtu do ndalem tek poezitë që përmbajtja është e lidhur më kohët dhe ngjarjet më tragjike të kohës sonë bashkëkohore, kohës së ndryshimve dhe kohës së zhberjes së shtetit, mjerimindhe vuajten që edhe sot e kësaj ditëështë aktuale dhe këta njerëz përjetojnë.

Është ky moment dhe kohë që prek ndjenjat e autorit, është gjendje e cila lenë vragë në penën e tij dhe në vargune e tij duke përshkruar ndryshimet që erdhën, pro të cilat ndryshime nuk bënë ate që ky popull priti, por edhe sot vazhdon “ Dhe ja, aty tek plehrat, i njejti burrë me zhele” këtë do e gjejmë tek poezia e tij me titull “Një tjetër diell” nga edhe përmbledhja mori emrin dhe ja se çka lexojmë në vargjet e saj:

Mëngjeseve e shoh, sa meken dritat e neonit,

Kur asnjë bar i vetëm qepenat s`i ka ngritur.

Makina e plehrave zhurmon me zërin e demonit,

Spërkat asfaltin boti, me copa jete ngjitur.

...............................

Afrohem trotuarit, kërkoj ta përshendes,

Përkulet në kazan dhe plehrat nis trazon.

E njoh atë shumë mirë, dikur flisnim serbes,

Po sot nuk di nga vjen, nuk di as ku po shkon.

Por është shumë inetersant se në filozofinë e vargut të ti na paraqitet edhe besimi dhe  mos besimi në Zot, por kemi edhe ata të cilët janë të misheruar në te.

Sipas Biblës, frika ndaj Zotit është një koncept pozitiv, por edhe adhurimi ndaj tij, një ndjenjë e thellë konsiderate ndaj krijuesit të botës e këtë e thekson në vjreshën e tij më simbolike me titull „Zot, je akoma mbi qytet” ku autori thotë:

Cngjyroset nata si një albatros gjigant

E vidhet ngadalë me flatra

Përgjatë Autostradës.

Po zbehen si me drojë

Sytë e verdhë të shumëkatsheve,

Ngordhin dritat e përkulura të rrugëve,

Të lodhura nga puna e natës.

......................

Ndoshta nga terracat e kateve shtatembëdhjetë,

Me kopshte si parajsa vet,

Ka mbetur, në një qoshe Zoti e na shikon.

S`e di, ndoshta dhe na përgjon,...

E di Ai, që në këto rrugë, qielli nuk shihet më?!...

Do të jetë e fundit vepër e artit modern,

Pasuria mbyt lirinë...Edhe qiellin e rrëmben...

Dhe do e përfundoj këtë shkrim timin për vargun madheshtor të mikut dhe poetit Durrësak, Vaso Popaj me këtë fjalë të urtë filozofike shqipe:

Jeta e njeriut është një pe i dredhur nga lumturia dhe fatkeqësia. Po të ishte

dredhur vetëm nga fatkeqësia, do të ishte këputur shpejt, po të ishte përbërë vetëm

nga lumturia, do të ishte tepër i ashpër dhe nuk do të hynte në punë.

 

Sokol Demaku: ”NJË DIELL TJETËR” I VASO PAPAJ

Sokol DEMAKU

”NJË DIELL TJETËR” I VASO PAPAJ

-buqetë poetike e Vaso Popaj, botuar nga Shtëpia Botuese Eugen Tiranë

Vlera e një njeriu duhet parë në faktin se çfarë jep, dhe jo në atë se çfarë është në gjëndje të marrë.   (Albert Anjshtajn)

Nëse njeriu do bënë një rrugëtim në retrospektiv në buqetën peotike, të Vaso Papaj, ”Një tjetër diell”, lexuesi bënë një ecje në kohën në të cilën poeti eci kryelart dhe i pamposhtur nga vitet, më të cilin rrugëtim dhe ecanake mundi të shoh, të ndjej dhe të vlerësoj qeshtje themelore të jetës së njeriut, në situata dhe kushte jetese të ndryshme. Në vagun e tij ai ka rezervuar një hapësirë të gjerë, të jetës me baticat dhe zbaticat në skenat e përditshmërisë sonë.

Vëllimi poetik “Një tjetër diell” është libri i radhës i autorit Vaso Papaj.

Ky vëllim me lirika vuajtje, dhe mjerimi të skajshëm vjen si pasqyrë e artit krijues të tij, ku e përballë me lexuesin dramën bashkëkohore të bashkëkombasëve tanë të përshkruar me mjaft mjeshtri prej krijuesi të vargut. Krijimet ndërthuren me ndjenjën e shpirtit për realitetin e kohës në të cilën jeton autori.

Guximi në jetë shpesh është një spektakël më pak dramatik se sa guximi i një moment final, por nuk është më pak një përzierje e mrekullueshme e triumfit dhe e tragjedisë. Njeriu bën atë që duhet pavarësisht nga rrjedhojat personale, pavarësisht nga pengesat rreziqet dhe presionet dhe kjo është baza e të gjithë moralit. Guximi është qëndresa ndaj frikës, mjeshtëria për ta kontrolluar atë, dhe jo mungesa e frikës.   (Mark Tuein)

Poezia e Vaso Papaj është një ndjenjë e shpirtit e shprehurë në vargje me plotë ndjenjë dashurie njerëzore dhe me mall për jetën.

Sesi më erdhe ashtu papritur,

S`e di ç`të solli, vërtet s`e di,

Kur gjumi befas më kish dremitur,

Natën më ndrite si një qiri.
Kështu shprehet autori tek poezi “Poezi e vonuar”.

Imagjinata prej poeti me frymëzim dhe ndjenjë patriotike Vaso Papaj e bënë aq madhështor sa njeriu në vargun e tij gjenë ate që shumë kujt i mungon në jetë, ndnjenja e atdhedashurisë, ndjenja për gjuhën, kombin, të cilat duhet të jenë sublime.

Ai në poezin e tij “Më kot në mesnatë” bënë një sheti gjeografike deri në Azi, por do ndalet në Stambollin Europian ku aty do kërkoj Naimin dhe ai do bisedojë me reliket e mbetura nga koha e Ti, por asesi ai të gjejë një përgjigje se ku mund ai ta takoj Naimin.

“E shkela me këmbë Stambollin e vjetër,

Kalldrëme, hotele dhe prapë s`po të gjej.

Ky vend ka parë sulltanër dhe mbretër

Po unë veç një mbret dua, ty Naim bej.

E poeti vazhdon me buqetëne etij poetike ku zë vend edhe një mortaj e cila është prekur nga të gjithë poetët e të gjitha kohërave duke u nisur nga Rilindja e deri me sot, por ndoshta kjo ka gjenezën edhe me herët, e është fjala këtu për mërgimin, i cili le vragë edhe në jetën e poetit Vaso Papaj. Është shumë brengosëse për poetin kjo brengë, kjo sëmundje që duket se është për ne e pashërueshme dhe shumë e kushtueshme me pasoja. Këtë e shprehë në përjetimin e tij në poezinë “Katër vjet në dhe të huaj” kur thotë:

“Ulur në tryzën pranë

S`ishit djem, por ishit yje

Nga larg ardhur me babanë

Gjuha u ish lidhur nyje.

Katër vjet në dhe të huaj,

Si s`mësuat dot një fjalë.

Një cicërim`të vendit tuaj

Prindërit kurrë nuk do t`i fal.

Pra ky është realiteti në të cilin jeton autori së bashku me bashkëkombasit e tij edhe në ditët e sotme, e vraga vazhdon dhe mbetet pjesë e jetës së njeriut tonë.

Êndërra dhe poezia janë një, kur kemi të bejmë me këtë vuajtje të kohës sonë kur autori thotë tek poezia: “Gurët”ku përdorë sintagmën “u bënë gurë” që ka kuptimin se ata shkuan nga jeta në aspektin figurativ pra.

Ikën djem, u kthyen pleq,

I kish lodhur udhë e gjatë

Sapo mbërritën te përroi,

U bënë gurë e mbenë në paqë.

Sipas tij nga përjetimet e kaluara mbetën vetëm përjetimet dhe parafytyrimet si ëndërra për vitete e shkuara:

Vite shkuan, atje mbenë

Udhëtarë, ai shikoni?

Tok me ta pini kafenë

E me lule i mbuloni.

Ose kur në qiellin e zymt paraqitën retë, në të cilat poeti sheh vuajtjet, mallin dhe ndjenjat e mërgimtarëve, të cilat paraqesin portretin e mërgimtarit e që trazon shpirtin e nënëlokes dhe trazojnë lotin në syrin e saj, i cili rrjedhë rreke sikur shiu nga lartë e as çatia nuk e mban, ku këtë autori e përshkruan për mrekuli tek peozia “Retë” kut thotë:

Hapu qiell, dërgona retë,

Le të vijnë dhe me vërtik!

Sjellin derte mërgimatri.

Nuk i sheh?...Pikojnë çatitë.

...............................

Nuk është shi, por lot do jenë,

Do hap gjinë e t`i mbaj brënda.

Kur të vijnë çati të ngrenë,

Do ti kenë aromë nga nëna.

Pra sa duke autori posedonë një bagazh të duhur të stilistikës letrare dhe bënë me mjeshtri dehsifrimine të së kaluarës me ate të sotmen dhe ai është aktual në ritmet e jetes bashkëkohore.

Por edhe lirika e dashurisë në këtë përmbledhje zë një vend të rëndësishëm ku autori me vargun e ti prej mjeshtri të hollë të fjalës së shkruar nxjerrë në pah idilën e cila më shumë kujdes dhe ndjenjë është kultivua këtu. Dhe autori tek poezia “Parajsë dhe qeli” thotë:

Tek ajo më çuan këmbët,

Portës në mesnatë trokita.

Erdhi me një frymë, ma hapi

Dashurinë në krahë e ngrita,

Më ka lënë pa gojë gjithnjë,

Është parajsë, por edhe qeli.

Dashuria për autorinë është e shenjtë, është diçka e madhe në jetë, të cilën duhet ruajtë, kultivu sepse ajo është arsye e jetës së njeriut. Këtë më së mirir lexuesi e vëren tek poezia:

“Ti”.

Je mendimi im i parë:

Tingulli zgjues çdo mëngjes

Je e fundit dashuri:

Puhizë mbrëmjeje, që më ndez.

Je arsyeja më e thellë e çdo hapi që unë hedh.

Apo atëhere kur terri shuan gjurmët që trazojnë shpirtin e këtë e ndeshim tek poezia “Më mungon” kur autori shprehet fiugurativisht duke thenë:

Më mungon,

Kur terri shuan gjurmët nëpër gurë,

Kur dielli valët detit ia përkdhelë.

Poezia dhe ndjenja përbëjnë një subjekt të përbashkët dhe të veçantë, sepse autori posedon një përvojë të pasur të vargut dhe është ai i cili përjeton vargun dhe ate që vargu shprehë, sepse ai vet ndjen ritmin e jetës në vargje dhe baticat e zbaticat që e përcjellin ate kur ai thotë:

Më mungon,

Në shikime, në buzëqeshje, s`të kam gjetur

Në biseda lënë përgjysëm, më mungon

Në grukën time si një nyje më ke mbetur,

Bëj të të gëlltisë e kurrë poshtë nuk më shkon.

Jeta është me shtigje të pakalueshme dhe se këto e bejnë sa inetersante dhe magjike ate sepse ajo e cila jetën e bënë të embël dhe me plotë kuptim është dashuria e këtë e gjemë tek poezia “Venstrehimi im”

Në ato netë të ftohta me hënën kallaknisur

Kur s`dihej në të gjente në shtrat ndonjë agim

Në gjoksin tënd të zhytur, me heshtjen nanurisur

Të thosha lehtë te veshi: Je vendstrehimi im.

Por poetët janë gjithëmonë ata që ngrisin zërin kundër çod padrejtësie, duke aluduar në një jetë më të mirë dhe të qetë. Por filozofia e Vaso Popaj është shumë interesante dhe se si duket ai ka besim në zotin sepse shumë njerëz janë të mishëruar në te dhe kërkojnë ndihmën dhe shpërtimin atje, dhe se si duket edhe kjo ka anën e saj pozitive me vlera të larta morale për jetën në kushtet e veshtira, e këtë do e gjemë me një pershkrim filozfik tek poezia

“Një SMS zotit” kur njeriu nuk gjenë shpëtim apo rrugëdalje nga vështirësitë ai është në gjendje të filozofoj dhe të kërkoj një zgjidhje apo shpëtim edhe tek Zoti e ku autori shprehet kështu:

Në SMS po të dërgoj,

S`e di o Zot, në të arrinë?!..

Në do të më bëje me pushtet,

Ta hidhja tej këtë varfërinë.

Besoj, ta meritoj vërtetë,

Radhëve lodhur një jetë.

Lirika e Popaj e ka në brendin e saj universin i cili buron nga jeta e përditshme, nga jeta e njerëzve të rëndomt, ajo filozofi të cilën me mjeshtri prej një vargëtari bashkëkohor dhe një vargëtari të rryer ky di ta vë në jetë dhe ta përshtatë në kohë dhe vend të caktuar duke i dhënë lexuesit një peisazh aq aktual për ate çka ai rrefën në vargun e tij. Kjo filozofi ka burim në jetën reale të përditshme të njerzve të rendomt dhe se prap këtu na vjen në shprehje ajo ndjenja që autorin e lidhë me Zotin si njjë shpëtimtar të vegjëlisë nga vuajtja. Por pa lanë anash brengën që në fillim e potencuam e që është temë boshte e shumë vargjeve në këtë buqet poetike pra mërgimi, por lidhur me atë idlinë vendëse. Këtë e pasqyronë në mënyrë relae te peozia “Emigrant në tokën time” ku thotë:

Unë do të rilind sërish një pranverë,

Po qen rrugësh kurrsesi, asnjëherë.

Ndoshta lind pulëbardha përmbi detin blu,

S`do t`i harroj asgjë, nga kjo botë këtu.

.....................

Dhe do të jem me ty prapë, sa Zot të ketë,

S ` do kem frikë se bie jo, të dytën jetë

S`do të jem gjethe, që kthen faqen nga fryn era,

Emigrant në tokën time, por me vlera.

Të gjitha krijimet e Vaso Popaj në këtë vëllim poetik i përshkon një optimizëm i çiltër, një shpresë e madhe për një të ardhme të lumtur, një besim i paluhatshëm në fuqinë e njeriut të ri për ta transformuar të keqen me të mirë, vuajtjen në lumturi, robërinë me lirinë. Ai kështu e përshkruan këtë në vargun e tij tek vjersha “Emigrant në tokën time”:

Po, po do të rilind sërish, o miku im,

Vetëm ti e njeh aq mirë at`”vesin” tim

Dhe kësaj radhe, dije do të jem po ai,

I përndezuri ylber, kur bie shi.

Në tërsi në  këtë buqetë poetike autori shpreh ndjenjën dhe mllefin e tij por edhe pesimizmin në ate që ka perjetua dhe perjeton dhe se nuk gjen apo më mirë të themi nuk shef një dritë ”në tunel” e cila dritë do jepte shpresë dhe vullnet për jetën.

Dhe ashtu nga ai deshprim ai dëshiron që të jetë me diellin në vargun e tij, dhe se nuk e do atë “Lirinë gabele me lloj-lloj ngjyra” e ai shprehet keshtu në poezinë e tij ”Kënga e nomadëve”:

Sa zhytet dielli, vjen e më kërkon

E dorë më dorë më shumë të ndjej.

Vallë nga i merr ato fjalë që më kon?

Se unë mbi to më majltë nuk gjejë.

.........................................

Lirinë gabele me ngjyra-ngjyra.

A ka vallë liri me xhepa bosh?!...

Lirinë që paska aq shumë fytyra,

Lirinë që qenka veç për kodosh.

Këtu do ndalem tek poezitë që përmbajtja është e lidhur më kohët dhe ngjarjet më tragjike të kohës sonë bashkëkohore, kohës së ndryshimve dhe kohës së zhberjes së shtetit, mjerimindhe vuajten që edhe sot e kësaj ditëështë aktuale dhe këta njerëz përjetojnë.

Është ky moment dhe kohë që prek ndjenjat e autorit, është gjendje e cila lenë vragë në penën e tij dhe në vargune e tij duke përshkruar ndryshimet që erdhën, pro të cilat ndryshime nuk bënë ate që ky popull priti, por edhe sot vazhdon “ Dhe ja, aty tek plehrat, i njejti burrë me zhele” këtë do e gjejmë tek poezia e tij me titull “Një tjetër diell” nga edhe përmbledhja mori emrin dhe ja se çka lexojmë në vargjet e saj:

Mëngjeseve e shoh, sa meken dritat e neonit,

Kur asnjë bar i vetëm qepenat s`i ka ngritur.

Makina e plehrave zhurmon me zërin e demonit,

Spërkat asfaltin boti, me copa jete ngjitur.

...............................

Afrohem trotuarit, kërkoj ta përshendes,

Përkulet në kazan dhe plehrat nis trazon.

E njoh atë shumë mirë, dikur flisnim serbes,

Po sot nuk di nga vjen, nuk di as ku po shkon.

Por është shumë inetersant se në filozofinë e vargut të ti na paraqitet edhe besimi dhe  mos besimi në Zot, por kemi edhe ata të cilët janë të misheruar në te.

Sipas Biblës, frika ndaj Zotit është një koncept pozitiv, por edhe adhurimi ndaj tij, një ndjenjë e thellë konsiderate ndaj krijuesit të botës e këtë e thekson në vjreshën e tij më simbolike me titull „Zot, je akoma mbi qytet” ku autori thotë:

Cngjyroset nata si një albatros gjigant

E vidhet ngadalë me flatra

Përgjatë Autostradës.

Po zbehen si me drojë

Sytë e verdhë të shumëkatsheve,

Ngordhin dritat e përkulura të rrugëve,

Të lodhura nga puna e natës.

......................

Ndoshta nga terracat e kateve shtatembëdhjetë,

Me kopshte si parajsa vet,

Ka mbetur, në një qoshe Zoti e na shikon.

S`e di, ndoshta dhe na përgjon,...

E di Ai, që në këto rrugë, qielli nuk shihet më?!...

Do të jetë e fundit vepër e artit modern,

Pasuria mbyt lirinë...Edhe qiellin e rrëmben...

Dhe do e përfundoj këtë shkrim timin për vargun madheshtor të mikut dhe poetit Durrësak, Vaso Popaj me këtë fjalë të urtë filozofike shqipe:

Jeta e njeriut është një pe i dredhur nga lumturia dhe fatkeqësia. Po të ishte

dredhur vetëm nga fatkeqësia, do të ishte këputur shpejt, po të ishte përbërë vetëm

nga lumturia, do të ishte tepër i ashpër dhe nuk do të hynte në punë.

 

Murat Gecaj: “DAJA BËRI SOT NJË PËRURIM, QË TË VË SHUMË NË MENDIM…”

Në Panairin e 16-të të Librit, “Tirana-2013”:

“DAJA BËRI SOT NJË PËRURIM, QË TË VË SHUMË NË MENDIM…”

Nga: Murat Gecaj


 

Nga e djathta: Sadulla Zendeli-Daja e M. Gecaj (Tiranë, nëntor 2013)

1.

Ndërsa po vinin kolegë e miq, shkrimtarë e poetë, publicistë e studiues etj., për të marrë pjesë në përurimin e librit të ri të Sadulla Zendelit-Daja, rikujtova njohjen e takimin e parë me të. Kjo ndodhi pikërisht në atë sallë të vogël të Shtëpisë Botuese “Toena”, tre vjet më parë, kur ishte organizuar përurimi i një libri. Vërejta se pas meje ishte ulur një burrë i moshuar dhe, i përqëndruar, po shihte diçka në celularin e tij. Më tërhoqi vëmendjen, sepse ishte i panjohur për mua dhe nuk kishte njeri tjetër pranë tij. Sigurisht me mirësjellje, iu drejtova atij dhe e pyeta se cili ishte. Ai buzëqeshi me mirësi dhe ma shqiptoi emrin e vet, duke theksuar se të gjithë, në vendlindjen e tij, Gostivar e më gjerë, por dhe në Suedi, ku jeton tash afër 50 vjet, i thërrasin me respekt “Dajë”.

Nuk dua të zgjatem me hollësira, por ai rast shënoi dhe pikënisjen e njohjes e të miqësisë sonë të pandarë. Më tej, ne jemi takuar disa herë, në veprimtari të ndryshme, jo vetëm në Tiranë e Durrës, por edhe në qytetin Boras të Suedisë, vitin e kaluar, kur u festua 5-vjetori i Qendrës Kulturore Shqiptare “Migjeni”. Tashmë, ne kemi shkëmbyer librat tanë, mbajmë lidhje me e-maile dhe, bile, jemi njohur familjarisht. Kështu, ai ka “miqësi” edhe me mbesën time 10-vjeçare, Dorelën. Prandaj edhe ajo mori pjesë në këtë përurim e i dhuroi atij një buqetë me lule të freskëta, në shënjë dashurie e respekti të posaçëm për të, ku kishte shkruar këto fjalë: “Urime zemre, Dajës, për librin e ri,/ nga Dorela Agolli, me shumë dashuri!”…


 

Kopertina e parë e librit të Dajës…

Kjo ishte arsyeja, pse edhe këto ditë, pra kur u zhvillua Panairi i 16-të i Librit, “Tirana-2013”, pothuajse tërë kohën qëndruam bashkë, duke patur pranë dhe kolegë të tjerë, si Viron Konën, prof.Zyhdi Dervishin, Bashkim Saliasin, Hatixhe Lushin etj. Ndërsa “pika kulmore” e kësaj feste të librit, si për vetë Dajën, për mua e disa kolegë të tjerë, si Bardhyl Xhama, Bashkim Hoxha, Hulusi Hako, Kadri Tarelli e Bujar Poçari, Vojsava Nelo e Lumturi Vladi, ishte pikërisht dita e sotme. Kjo, sepse  shkrimtari, poeti e leksikografi Sadulla Zendeli-Daja përuroi librin e ri, “Ditari i kujtimeve të paharruara”, i cili është i 9-ti, në radhën e botimeve të tij. Sigurisht, ishte një ngjarje e bukur dhe e shënuar për atë. Por Dajës i rri mendja te Fjalori voluminoz, shqip-suedisht, me 1.600 faqe, të cilin pret ta shohë të botuar, së shpejti.

2.

Në përurimin e librit të ri, me vjersha e mendime nga Daja, i cili është venë në qarkullim nga SHB “Toena” (me redaktor Baki Ymerin, recensentë Viron Konën e Fetah Bahtirin dhe korrektor letrar Kujtim Dashin) sot në mesditë, në një sallë të Panairit, në Pallatin e Kongreseve-Tiranë, ishin të pranishëm mjaft krijues, kolegë, miq e të njohur të Dajës. Bile, kishin ardhur edhe nga qytetet Durrës, Vlorë etj.

Veprimtarinë përuruese e hapi znj.Irena Toçi, drejtuese e SHB “Toena”,  e cila u ndal, shkurtimisht, në jetën dhe krijimtarinë letrare e leksikografike të Sadulla Zendelit-Daja. Ndër të tjera, u theksua edhe se ai hapi shkollën e parë shqipe për fëmijët e bashkatdhetarëve, në Suedi. Po kështu, është përsonaliteti më i njohur i Bashkësisë Shqiptare, në Mbretërinë e Bashkuar të Suedisë dhe mbështetësi i tyre e veprimtar i dalluar për çështjen kombëtare shqiptare. Megjithëse po u afrohet 80 vjetëve të jetës, ai vazhdon të jetë gjithnjë i palodhur e i kudogjendur, si në Suedi, por dhe në trojet shqiptare, në Shqipëri, Kosovë, Maqedoni e tjerë.

Në vazhdimësi, për librin e ri dhe në tërësi për  krijimet e Dajës, folën shkrimtarët e studiuesit: Kujtim Dashi, Viron Kona e Murat Gecaj. Secili prej tyre nënvizoi shpirtin atdhetar të tij, përkushtimin e vendosmërinë që emri i shqiptarëve të jetë sa më i nderuar, jo vetëm në Suedi e shtetet tjera të Skandinavisë, por dhe më gjerë, në Europë.

Por edhe kolegë e miq, që morën njoftim për këtë përurim, përmes Internetit, i dërguan përgëzimet e tyre autorit të librit. Ndër ta, ishin: Dr. Ramiz Zekaj e Bardhyl Selimi-Tiranë; Zyba Hysa-Vlorë; Hysen Ibrahimi, kryetar i Shoqatës së Shkrimtarëve, Artistëve e Krijuesve Shqiptarë, “Papa Klementi XI-Albani” e Sokol Demaku, nga Qendra Kulturore Shqiptare “Migjeni”, Boras-Suedi. Ndërsa Bardhyl Qirjaku shkruante edhe këto radhë: “Ju përshëndes nga Windsori UK (sepse ka një të tillë në Kanada)! Edhe sepse nuk kam mundësi të marr pjesë në veprimtarinë e sotme, i shprehi z. Sadulla Zendeli urimet më të mira, për suksesin e librit të tij, gjë për të cilën nuk kam asnjë dyshim”.

Me këtë rast, Daja i falënderoi nga zemra, si folësit e pjesëmarrësit në përurim dhe tregoi për jetën e krijimtarinë e tij, sidomos gjatë 50 vjetëve të fundit, në mërgim. Atij iu dhuruan libra nga krijuesit tanë, ndër të cilët ishin dhe  disa, që  kishte dërguar Vilhelme Vranari-Haxhiraj, nga Vlora. Po kështu, vetë Daja nënshkroi për ta, librin më të ri të tij.

Nuk di sa ishte i gjetur titulli i shkrimit tim informues, po për këtë gjë kërkoj mirëkuptimin e lexuesve, pra: “Daja bëri sot një përurim, që të vë shumë në mendim!...” Se edhe çdo “ditar” e bën një gjë të tillë.

3.

Në mbyllje të këtyre pak radhëve, po shënojmë pak radhë të poezisë domethënëse të Zyrafete Manajt-Kryeziut, “Fjalëndrituri”, vendosur në hyrje të këtij libri dhe kushtuar me respekt të veçantë, Dajës: “Paqa fle në fjalët tuaja,/ zemra e një cope toke Atdhe,/ djep i Iiiridës së lashtë,/ që për bësë fjalën e ke!...”

Tani, le ta përgëzojmë Sadulla Zendelin-Dajën për këtë botim të ri dhe t’i urojmë atij nga zemra: Jetëgjatësi, me shëndet sa më të mirë, krijimtari të frytshme, begati, gëzime dhe lumturi, vetjake e familjare!

 

Tiranë, 16 nëntor 2013

 

Vladimir Muça: UNIVERSIALITETI I NJE GJETHI

Vladimir Muça

UNIVERSIALITETI I NJE GJETHI

(Reth  vëllimit “ Në fytyrën e një gjethi” të Sabit Rrustemit, shtëpia botuese “Beqir Musliu” Gjilan)

1.Magjia e të bërit poezi

Librat shkruhen për të shërbyer si gaca, në mbajtjen ndezur të  ndërgjegjes kombëtare.Por hera herës, ata merrin dhe atributet e një çelësi të artë për të hapur portat e kujtesave etnike, duke u bërë dhe platformë e lançimit të ideve, prerogativave për brezat pasardhës.

Asnjë libër nuk shkruhet nga rastësia ; por autori niset nga një obligim fundamental i vullnetit inspirues, i cili, gjithnjë  vjen me një risi kuptueshmërie në raport me kohën dhe stadet zhvëllimore të shoqërisë. Marrja e këtyre cilësive rrotore, gjeneruese, është dhe magjia e të bërit poezi. Si e para fjalë e fjalëve më erdhën këto mendime teksa lexoja librin “Në frymën e një gjethi” , i cili për nga supermetafora përfaqësuese , që në ballinën e librit mëton të bëhet pjesë e një antologjie mbarëkombëtare.

Pjekuria 35 vjeçare e krijimtarisë, ka bërë që Sabit Rrustemi  të veçohet disi me këtë produkt poetik nga një lirizëm i vecantë, tërheqës, shumëdimensional, ku ndjenja lind e rritet jo vetëm në zona pllenuese të së mrekullueshmes , të ekzaltueses, por dhe në handikapin shoqëror. Pikërisht në këto raste ku bubrron Sabiti, në ato zgiqe të jetës , lirizmi shfaqet më i lazdruar, me valenca më të larta shkëlqimtare.Kjo është dhe fuqia zbuluese  e perceptuese e këtij lirizmi vetjak!

Shembuj janë poezitë “Në Kumanovë për një bukë furrë” , “Skaj pyllit me pisha”, “ Nata e para trembëdhjetë viteve”, ku “ LLojca  mbeti nën hijen e diellit/me dyzet e sa shtëpi/e një saç plumbash/përmbi krye”. Një poezi e tillë sjell shqetësimet e sotme e të përgjegjësive të secilit, ndaj qëndrimeve sociale kosovare mbas një sllavizmi serb shekullor.

Me poezitë “ Prekazi kjo amë e lirisë”, “ Shkolla jonë”, “Nesër”, “ Mëzi” , “ Blerësit e kohës tjetër presin”,  poeti afirmon se njeriu në aspektin kombëtar duhet  të kuptojë se krijimi e gjallërimi  i një shoqërie të re  nuk qëndron vetëm në rritjen e cilësisë personale të jetës , por dhe në përpjekjet për të njohur kontradiktat që na lindin në rrugë.Kjo vjen si domosdoshmëri për të rregulluar marëdhëniet ndërshoqërore, për të jetuar në harmoni në këtë botë ku rrisku social, secilit i rri si shpata e Demokleut mbi kokë.

2. Moderniteti e provincializmi poetik

Poeti Sabit Rrustemi i përket atij grup- targeti poetësh , të cilët përbëjnë atë hallkë të zinxhirit poetik kosovar e cila lidh trashëgimninë poetike të një brezi me shumë kulturologji poetike, mbartur nga një modernitet europian si Ali Podrimja, Esat Mekuli, Agim Vinca, Sabri Hamiti, Din Mehmeti, Agim Gjakova, Azem Shkreli dhe një grupi poetësh që po mundohem t’a  nxjerrin poezinë kosovare nga reçesioni ku është futur , duke infiltruar në të postmodernizmin e natyralizuar në kondicione të reja globalizuese.

Më shkoqur, mund të themi, nxjerrjen e saj nga provincializmi sundues. Folklorizmi në të cilin  e mbështollën domosdoshmëria e zhvillimeve historiko-shoqërore. Ky brez poetësh, aspiron për një poezi më gjithëpërfaqësuese , kërkon një militim poetik përtej  provinciales , ashtu siç militonin dikur etërit  poetikë.

Në konceptin stilistik, Sabiti nga mënyra se si ai e natyralizon modernitetin poetik europian, tregon për teknika të reja të shprehjes artistike. Siç duket ai ka marrë shumë  nga stilistika e Zhak Preverit dhe Ungaretit në përqasjet sociale dhe të natyralitetit poetik. Ai i ka si moto të punës parimet simboliste e impresioniste, duke e bërë pronë në bahçen poetike parimin : nxjerrjen e deduksioneve filozofike të efektit që lind prej një objekti e që interlokutohet si reagent ndjenjësor në konceptin filozofik. Kjo i jep poezisë së Sabit Rustemit zërin e fuqishëm poetik, vargut i jep ato tone të dlirta, por dhe fuqinë meditative e filozofike.

Në dukje poezia vjen tepër e thjeshtë, me një muzikalitet në dukje të shthurur metrik, por që në brendësi alternohet me asonanca a aliteracione . Një modernitet i tillë i natyralizuar ku toponimiteti dhe onomastika janë cilësi mbisunduese, ku autori:” S’e kam ndërmend/t’i ndahem këtij shtegu/kësaj përpjetëze Çipuri”. Autori nuk don t’i ndahet deri te “ajo rrugë/te ajo vojsë/që pret e vetme si ti”,” deri tek ajo majë/ajo shenjë e lashtë/ për të parë si kthehet,/me ag ai Top i Zjartë.”

Në mënyrën se si e zgjedh dhe e vendos fjalën, si e artikulon atë, si i përzgjedh figurat, si proçedon me gjuhën, strukturimin e shprehjes poetike, tregon për një korsi dalluese , emergjente do të thoja, në karrexhatën e poezisë kosovare. Siç duket, Sabiti punon shumë me fjalën dhe figurën, gjersa ajo të marrë format e dëshiruara poetike, kur ajo është siç thotë Janis Ricos “të mbartë një fuqi të jashtëzakonshme, të krijojë e maturojë njeriun, të krijojë  heroin  e të nxisë evokime të fuqishme”.

Kësisoj përmbajnë në vetvete sharmin e shkollës podrimjane por me më shumë kursimtari në zgjedhjen e kigos vargëzuese, drejt një moderniteti ungaretian, ku shkallëzimi vargëzues i ka lënë vendin shkallëzimit mendor drejt një “ Kulle Babeli”, për të prekur me dorë qiellin e shpirtit.

Në konceptin stilistiko- estetik autori paraqitet disi i vecantë , një poet origjinal në strukturimin poetik ku forca artistike nuk bazohet në manierat kozmofonike por  te  thjeshtësia e detajeve. Figuracioni, metafora, simboli, similituda fillon tek zanafilla e mikrokozmosit artistik, duke marrë shkëlqim nëpër kapriatat vargëzuese poetike në formatet e piramidave faraonike.

Në bazën e kësaj piramide vargu nuk merr formaturat e vjershërimit klasik.Në vetë vargun , strofën ka ritme dhe kombinime metrike të cilat alternohen me muzikalitetin e solfezhit të zemrës, e mbi të gjitha aranzhohet nga mendimi që interferohet me vargun paraardhës dhe pasardhës. Rima në këto poezi është në natyralitetin fonetik duke sfumuar nga aliteracioni i vargut  e rrjeshmëria mendimore.

Një shembull konkret është poezia “Kthim i mërgimtarit në shtëpi”, ku:

At Dheun e kish me vehte

nga majat e këpucëve

deri tek maja e flokut.

sa e fshihte brenda një pike loti

sa e shpaloste përmes një kënge

e asnjëherë se hiqte prej asaj zemre.

E Sabiti shpreh mendimin e qëllimin final, forcën proklamative e kushtrimore të poezisë, në mënyrë sa më mjeshtërore për tërë bashkëkombësit në rikthimin në AtDhenë e çliruar, të brishtë e të sakatosur nga sundimi sllavo –serb, nevoja për një UÇK  të re ndërtimore , ku vetë autori e fillon me një autokatarsis , siç shprehet tek poezia”Në natën e Madhe të Shëngjergjit”, ku:

Hoqa barin e keq të rrethojës

një ekspertizë të thellë i bëra gojës

dhe kësaj dhëmbje që pushton pragun

pastrova paraderën e nënpragun.

3. Ditari poetik e filozofia letrare

Në produktin letrar në suazën e një ditari poetik siç e nëntitullon autori , motivi kryesor i poezive është vitaliteti kombëtar, qëndresa e popullit . Në këtë kuadër spikat lidhja ngushtazi me mëmëdhenë, me historinë e zgjuar nga zhguni i harresave historike , zgjimi i ndërgjegjes kombëtare; ngrohja në diellin që po lind me ndriçimin mes djersës e gjakut, mes  një dashurie të sinqertë , e ndërsjelltë kombëtarisht e fqinjësisht, në vazhdimësinë e përtëritjen e brezave.

Sipas poetit “ Një fluturake/si murmërimë e largët ëndërre/ endej mbi shpresat tona, në ato ditë të zymta i përshkon breznitë duke vulosur gjithçka në shpirtin që herë mbytet në pika loti, e herë shpërthen si një vullkan në errupsion, duke vulosur në Llojcën e dashur, apo në Karadakun e Idriz Seferit, gjithçka kombëtare me një shpirt që edhe të përvëlon me zjarrin e dëshirave,  por edhe duke u mbarsur me nostalgjinë e Motit të Madh.

Kështu gjithçka ngjizet  me ndjenjat nga më njerzoret  ku: “ Një fëmijë/mbi supet e një prindi/këndonte e thërriste/A vritet pafajësia”.

Në poezitë “ Pesë prilli”, “Dhëmbja e varrosur mbeti”, “Një ditë e ngjashme me të tjerat”, “Kosharja”, etj, një cikël unitilarë do t’i quaja, me të cilët në formatet e një ditari poetik , ku refkektohet dukshëm shpirti i përvuajtur prej të dëbuarish , ku dhe një pëllëmbë hapësirë, ish zënë nga “korbat e zinj “ serb. Por “Ankthet nuk dëbohen/me lëkundje/ a prishje gjumi  /tërë natën / si fëmijë dënes lumi” në Pogrojë e Zhegër.

Siç e hyjnizon më tej autori tek poezia “Kosharja”, “Maja e saj/nuk matet me nivelin e detit/sall me thellësinë e shpirtit”.Ky hyminzim i vendeve historike  në ato ditë të rëndomta robërie  është apotheoza poetike e Koshares martire, në djepin e lirisë, si thagmë e rizgjimeve historike sepse këto vende :“E lartë është /e paarritshme/ për ata që s’kanë frymë/zemër e

sy“

Dhimbjen ta kthejmë në forcën , sintetizon me alkiminë vargëzuese , gjatë gjithë librit autori . Jeta i ka dhe i pranon vuajtjet e persekutimet, por dhe gazmendin, besimin në ditët e ardhme.Njeriu merr misionin historik ta ndërtojë  e ta dojë jetën , duke pranuar si piskamën e vajit dhe të qeshurën e syrit, dashurinë dhe hidhërimin, dhimbjen dhe lumturinë.

Kjo është amalgama optimiste, në nënshtresa jetese që ka përshkruar e përshkon botën kosovare edhe : në fytyrën e një gjethi”, të vendit në protoplasmën e secilës, alkimohet jeta e gjallimi i saj.

4.  Poezia-portret dhe metafizika librare

Në këtë vëllim autori i ka kushtuar një vëmendje komplementare  poezive për miqtë , heronjtë, shokët e dashur bashkëvuajtës që unë  këto poezi do t’i quaja poezi- portrete.Në këto poezi, që janë si një letërlakmues  në mardhëniet ndërshoqërore të poetit, me ata njerëz të dashur, apo të rëndësishëm të cilët kanë ndikuar në jetën e poetit e formimin poetiko-intelektual. Në formimin si artist poeti  rimëshiron në vargje njeriun e paharruar në formën e një metafizike të re librore me detaje të karakterit shpirtëror.

Këto poezi –portrete me intonime popullore të ngritura në art , zënë fill me poezinë “Sherri asaj ëndërre”, kushtuar mikut dhe poetit Tahir Desku ku autori poetizon:

“se kush e kish parë duke puthur qytetin

një pano me ëndërra që nuk tresin

……………………………………………………..

prej burrave të çartur  Çiçavicës

mos të hyjë me atë këngë të Drenicës

i ri për plumb, i vonë për mbret

sherri i asaj  ëndërre u bë poet.”

Si me këtë poezi dhe tek të tjerat që e pasojnë  me shumi, kushtuar njerëzve të dashur të cilët kanë lënë gjurmë në botkuptimin e tij, në formimin si bashkëkombas, si artist i fjalës në obsesionet poetike, autori në situatat më të ngulshme për tokën amë, nëpërmjet poezive rimëshiron në një metafizikë të re  vargëzuese  njerëzit, me një qasje efektive në situatat që po kalonte  vendi.

Të tillë na përqasen në situata mistiko-historike figurat e Tahir Deskut, Oso Kukës, Mic Sokoit,Xun Çelikut, Idriz Seferit, Agim Gashit, Doreza, Abdyl Hoxha, Ilmi Piqit, Bacë Mehmetit, Mehmet Lofca, Pesë martirët, Njazi Jahja Mripës, Sali Çekaj,Fehmi Agani, Adem Jashari, Rexhep Ellmazi, Nekibe Këlmendi, Ali Podrimja, Gresës, bijës së tij të dashur, Ahmet Krasniqi, Zahir Pajaziti,Jusuf Gërvalla, Ardi Latifi  por dhe për”bablokun e një mikut”.

Një poet i tillë i lidhur kaq shumë me idhujtarë ,me miq e dashamirës, ku autori i ushqyer me kaq shumë burime shprehet:

Qiejt kam trazuar prej gëzimit

duke fshirë rrëketë e thella të gjakut

pikëllimit

për ta shijuar një buzëqeshje të çiltër

agimeve të lirisë.

Sepse këta idhujtarë janë bërë njësh me antropomorfinë e tij e siç e shqison në poezinë “Homazh për Ali Podrimen”:

“Eshtë strukur diku nën hijen e vargut

Për ta dëbuar etjen

Deri sa të kalojë kjo vapë”

Çlirohet emocionalisht poeti dhe lexuesi, tek  lexon këto poezi-portrete.

5. Epilog

Psikologu pas frojdist, filizofi zvicerian Karl Gustav Jung, në veprën e vet me titull “ Psikologjia dhe krijimtaria poetike” shkruan: “Eshtë  më se e qartë se psikologjia duke qenë shkencë e proçeseve të shpirtit, mund të hyjë në lidhjë të drejtë për drejtë  në studimin e letërsisë , me kritikën letrare. Se shtrati kryesor i të gjitha shkencave , ashtu  si i çdo vepre arti, është shpirti .Prandaj shkenca e shpirtit besoj, duhet të jetë në gjëndje të përshkojë  dhe të shpegojë dy gjëra në  ndërvajtjen e tyre ; se pari- në strukturën psikologjike të individit artistikisht produktiv”.

Në konceptualitete e Jacques Laccan të letrarizmit pasfrojdist, Sabiti këtë sentenceë psiko-analitike të Jungut e ka bërë të tijën në perceptimet poetike , duke e vënë si suport  të një moderniteti të natyralizuar në filozofinë poetike të ngjarjeve, fenomeneve e aktorëve që  i gjenerojnë ato.

Edhe në këtë kontekst , supermetafora e gjethit vjen me universialitetin e saj në të gjitha faqet e librit si zanafilla ku në klorofilën (ekstraktin e librit) me rrezet e Diellit ( rrezet e lirisë të amëshuar) kryhet sinteza e jetës të një kombi.

E gjej me vend, që në këto refleksione të bëj një reminishencë me një tankë timen që unë e kam shumë për zemër:

Në Bahçen e Zajes

këto ditë Nëntori

Gjethet e rëna

mblidhen rreth pemës

si fëmija në gjirin e nënës.

Kështu janë mbledhur në faqet e këtij libri këto gjethe  e shpirtërore me gjak e zemër, u mblodhën në ato vite të zymta të Motit të Madh nga e gjithë diaspora rreth pemës mëmë- Kosovë.Të mblidhen dhe sot mbas ndriçimit të Diell- Lirisë për t’ia shëruar  plagët, kushtrimon me thirrjen proklamatë autori.

Dyrrah 2013

E-mail: Ky email po mbrohet prej spambots-ave, të duhet JavaScript me e pa

 

 


Faqe 11 nga 62

Tidningen-Gazeta

Vem är Online?

Kemi 226 vizitorë n'linjë

Besökare

Shikimet e përmbajtjes : 1178897
SocialTwist Tell-a-Friend

Newsflash

I jepet çmimi"Poeti i Vitit "z. Remzi Basha dhe me "Mirënjohje" z. Qibrije Hoxha.


Ne muajin shtator redaksia e "Shqip.dk" shpalli një konkurs për "Poetin  e vitit". Ne ketë konkurs u përfshinë një numër i madh poetesh me poezitë e tyre ,ku te gjitha u shquan për përmbajtjen e tyre .
 
Lexuesi pati rastin te njihet me poetin dhe shkrimtarin tone nga Suedia,z . Remzi Basha.
Duke lexuar poezinë e z. Remzi Basha çdo kush e kupton qe ai ndjen mall për vendlindjen dhe sa me dashuri dhe përkushtim i shkruan ato vargje. Poezia e tij është frymëzuese,ajo është burimore e gjalle del nga forca vigane e këtij njeriu ,qe nuk ka ditur kurrë te ndalet.  Dëshira e tij është e madhe qe kudo qe flitet gjuha shqipe ,kudo qe i thonë toke shqiptare, te jene bashke dhe siç shprehet dhe poeti :- E dua trojet e mija te gjitha bashke e te shëtis pashe me pashe se është vendi im,është toka e te parëve te mij. Toka e atyre qe dhëne jetën për te . E pena e poetit nuk ka te ndalur . Ai shkruan për heronjtë e rene ne lumtë për liri. Ne vargjet e tija ka lot malli,vuajtje ,por dhe gëzimi e fitoreje,sepse çdo aktivizim i tij nuk i shkoi kot,sepse Kosova u çlirua dhe ajo është e lire sot.

Ndaj Remziu nuk ndalet,ai shkruan dhe shkruan. Dhe kur flet me te thotë ,qe kam shume per te shkruar e për te thëne,nuk janë asgjë 10 librat qe kam bere ,nuk kam te kam te ndalur ,dua te shpreh e te kujtoj ata qe nuk janë me ,dua tu them se amaneti i tyre u be realitet.

 Remziu krahas librave ne gjuhen shqipe,ato janë përkthyer edhe ne gjuhen angleze dhe atë suedeze.
Ai ka mall për Camerine dhe ne shkrimet e tij ai e shpreh me se miri ketë gjë. Ai ka shëtitur ne çdo cep te Shqipërisë qe e kish enderruar dhe dëshiruar qe një dite ai te shihte ketë vend,ku dhe ne gjumin e nate shihte ëndrra ,se si një dite do te ishte atje  dhe kjo ju be realitet. E sot ai është i lire ,sepse e lire është Kosova dashuria e tij përjetshme. Por Suhareka është vendi i lindjes qe ai me aq mall i kushton poezitë e tija.

Ndaj duke pare gjithë ketë pune voluminoze,ketë poezi kaq te thjeshte ,por aq kuptimplote,ai ishte fituesi i këtij çmimi,te vene nga redaksia. Ky çmim ne shenje respekti e mirënjohje ju dorëzua poetit nga Kryetari i shoqatës Alba - Dansk, z. Arben Hoxhaj.
Pastaj Kryeredaktori i "Shqip.dk" i dorëzoi z. Qibrije Hoxha "Mirënjohje",për kontributin e saj te shquar ne heshtjen e Kosovës,por dhe një nder aktivistet me te shquara ne Skandinavi e me gjere. Zonja Qibrije shquhet për kontributin e dhëne edhe ne përkthime te ndryshme nga gjuha shqipe, ne suedisht dhe nga ajo suedisht ne shqip. Ajo gjithë jetën ja ka kushtuar çështjes kombëtare. Është pjesëmarrëse e rregullt ne te gjitha organizimet qe janë bere ne Skandinavi ,duke dhëne kontributin e saj te çmuar. Ajo ka marre pjese ne kongreset e Lidhjesh Shqiptare ne bote,ka qene deputete e Kuvendit te Kosovës. Dhe ajo vazhdon sot e kësaj dite te kontribuoje ne çështjet me madhore te shqiptarëve dhe ajo nuk ka te ndalur.