Dituria

  • Rrit madhësinë e fondit
  • Madhësia normale e fontit
  • Ul madhësinë e fontit
Home Publikationer-Botime të reja
Botime të reja

MURAT GECAJ: Albana Mëlyshi, po shpërndan librin e anëtarëve të LGSHD

“FIQO, U KRYE DHE PAÇA!...”

(Albana Mëlyshi, po shpërndan librin e anëtarëve të LGSHD)

Nga: MURAT GECAJ


Gëzim për botimin e ri…Nga e majta: Albana e Murati (Tiranë, 12 qershor 2014)

Ka disa kohë që kolegia e mikja jonë e mirë, Albana Mëlyshi-Lifschin, përmes Internetit, i njofton anëtarët e Lidhjes së Gazetarëve Shqiptarë të Diasporës, se po merret me mbledhjen e shkrimeve të tyre, përgatitjen dhe botimin e një libri të posaçëm. Nuk është rastësi kjo nismë, pra ajo përkon me 10-vjetorin e krijimit të këtij klubi virtual. Kujtoj këtu se, me rastin e 5-vjetorit të tij, u organizua një takim i bukur, mbresëlënës dhe i paharruar, në Tiranë. Ndërsa tani, ja një tjetër shenjë e mirë, botimi i një libri të përbashkët. Por po flitet e shkruhet se përsëri mund të bëhet një takim tjetër, tashmë, në Itali. Urojmë e shpresojmë të realizohet një ndësrmmarrje e tillë, me gjithë pegesat që dalin, sidomospër shkak të largësisë së vend-ndodhjes së anëtarëve.

Po, në këtë shënim të shkurtër, e kam fjalën pikërisht për vazhdimin e “misionit” të Albanës, pra punën e kujdesin e veçantë, që po tregon ajo për t’ua dhuruar librin e ri, të gjithë anëtarëve të LGSHD (gjithësej 24 dhe përshëndetja e prof. Hamit Boriçit-Tiranë). Sigurisht edhe të tjerë kolegë, që jetojnë në Itali, Francë, Angli, Zvicër e Greqi, por dhe Amerikë e Kanada, janë të interesuar për këtë gjë. Ndërsa po tregoj vetëm për njërin prej tyre. Ai është publicisti e shkrimtari Fiqiri Shahinllari, dikur koleg i imi në gazetën ditore “Bashkimi” dhe tani me banim familjarisht në Virxhinia të SHBA-së. I merakosur për ta patur në dorë këtë libër, ku ai ka shkrimin e njohur të tij, “Toreadori”, dje ma nisi një mesazh, nga Amerika. Aty më kërkonte, sigurisht miqësisht, që ta takoja Albanën dhe, për atë, të merrja një kopje të librit “Pena e gazetarisë shqiptare, në Diasporë” (Tiranë, 2014). Kështu, sipas shprehjes, “hekuri rrihet, sa është i nxehtë”, ai më vuri në lëvizje. Më pas, e mora në celular Albanën, e cila u tregua e gatshme që të takoheshin, pikërisht sot në mëngjes.

Takimin, për të cilin fola më lart, e bëmë në lokalin e njohur “Ufo”, në qendër të kryeqytetit dhe pranë Muzeut Historik Kombëtar. Pasi u përshendetëm e bëmë fotografi, të cilën po e bashkëngjes me këtë shkrim modest dhe ku duket gëzimi ynë i natyrshëm, pimë bashkë diçka freskuese, mbasi koha është mjaft e nxehtë. Vërejta se Albana ishte jo vetëm e interesuar, por dhe e shqetësuar, që kolegët e miqtë e saj ta marrin sa më parë këtë libër. Prandaj ajo kishte lënë takim, më pas, edhe me të afërmin e një autori tjetër të këtij botimi. Pasi ishte njohur me krkesën time, nga çanta nxori një pako të atij libri dhe shkëputi një kopje, të cilën e mora për t’ia dhënë Fiqos, kur ai të vijë në Shqipëri. Pra, si padashur, më dolën dhe fjalët, që kanë brenda një shprehje të tij të zakonshme dhe që ia vura titull, këtij shkrimi informativ: “Fiqo, u krye dhe të paça!...”.

Duke u ndarë me Albanën, me mendimin se do të shihemi përsëri, pasi ajo do të qendrojë këtu edhe një muaj, ajo nxitoi për në takimin tjetër të parashikuar. Në çantë, si një “thesar” të çmuar, mbante disa kopje të librit, për të cilin tregoi përkushtim disamujor, “Pena e gazetarisë shqiptare, në Diasporë”.

Të lumtë, kolege e mike e nderuar, për punën e bërë e që e dha shpejt frytin e bukur të saj edhe pse aty unë nuk kam shkrim, meqenëse vetëm jam “anëtar-korrespondent” (ha,ha) i LGSHD!…

Tiranë, 12 qeshor 2014

 

Rovena VATA

Qendra e Studimeve Albanologjike, Tiranë

Dr. Rovena VATA

Enigmat psiko-mentale dhe simbole të pavetëdijes te personazhet e Koliqit

Periudha pas pavarësisë u karakterizua nga një rritje e interesimit të krijuesve shqiptarë për trashëgiminë tonë kulturore, në të gjitha fushat; për prurjet dhe dukuritë bashkëkohore dhe për visaret e krijuara në rrjedhë të shekujve. Krijuesit më përfaqësues të kësaj periudhe, Koliqi, Kuteli, Lasgushi u përpoqën të shkrinin organikisht qytetërimin bashkëkohor europian me realitetin kontradiktor shqiptar.

Ernest Koliqi, është ndër autorët e shquar shqiptarë që i sintetizon suksesshëm traditën dhe modernen, tregimi i të cilit shfaqet si refleks origjinal i prozës tregimtare të traditës neolatine.

Në dramën e tij “Rrâjët lëvizin”, Koliqi shtron pyetjen: “Nga do t’ia mbajnë shqiptarët?”.

Në këtë çast Koliqi zbret nga plani i profecisë në planin e domosdoshmërisë dhe pohon se për shqiptarët e mbetur në udhëkryq detyrë parësore mbetet mos me i humbë lidhjet me rrënjët e veta të moçme. Në këtë mënyrë poezia e rrënjëve - ide drejtuese e gjithë veprës letrare të Koliqit, gjen te kjo dramë funksionin dhe justifikimin e vet madhor[1].

“Domethânë nuk i ndieni rrâjët ende tue lëviz... Rrâjët? Rrâjët, po. Për t’i krijue nji populli, nji ardhmení të përshtatun duhet shtî në punë me frymë të ré, kuptohet, e në përkim me nevojë shpirtnore të reja, landa, qoftë edhe e shpartallueme e kalesës. Tue mohue trashigimin stërgjyshuer i zhgulen rrâjët nji breznije. Si mundet nji komb me u pëtrî në vetí, qi pat si pajë nga Perendija, e qi e dallojnë nga kombet e tjera, pa thithë lang jetësuer prej rrâjve të vjetra?”[2].

Drama në thelb është fryt i një ushtrimi ekzorcist si pasojë e të cilit autori rreket të çlirohet prej maktheve vetjake, prej ëndrrave plot ankth, prej tronditjes së shkaktuar nga ndarja brutale me vendlindjen: tronditje e kthyer tek ai në një neurozë të mirëfilltë. Në shkrimet e Koliqit vendlindja asimilohet me simbolin frojdist të Nënës Jetëdhënëse: është plot vitalitet, forcë e urtësi ai që i ruan të forta lidhjet e trashëgimisë me Nënën Jetëdhënëse; përkundrazi kush devijon në planin e trashëgimisë bjerr virtytet bazë të nderit, burrërisë e humanitetit dhe kthehet si një njeri pa taban siç shohim Gaspër Tragaçi i “Tregtar flamujsh”[3].

“Natyrisht kënaqje e madhe do t’ishte për mue, po të shkrepte mbi këto troje të vjetra nji deill i rí, tue përtrí nji jetë të ré ma të frymë të kulluet shqiptare, asht si lëvitte dikúr në to. Po rrajët lëvizin... Po, qe unë e ndiej... ndiej nji erë jasiminash, qi vjen prej shenashinit”[4].

Vlerat e reja të tregimit të Koliqit shihen tek një tip i tregimit që ai e quan psikospektiv, tek i cili dallon dimensionin e analizës psikologjike të llojit frojdist. Këto elemente ai i gjen me rastin e kërkimit mes traditës dhe novatores.

Mund të themi ndërkohë se prej maleve dhe njësive të mëdha gjeografike, si skena masive natyrore ku zhvillohej historikisht jeta arkaiko - dramatike e malësorëve shqiptarë, Koliqi letrar, me intuitën, saktësinë dhe mprehtësinë e një krijuesi të fuqishëm, e zbret shikimin e tij në skutat më të errëta të pavetëdije njerëzore, duke kërkuar aty të ndrydhura a të riorganizuara, elementë të shumtë si kushtetues psikologjikë e mentalë, të trashëguar, të shtresëzuar e veprues njëkohësisht. Nga tregimet tipike është dhe tregimi: “Kumbulla përtej murit”.

“Kjo i ndodhi Lec Gurrmollës ndër të parat lirime vere qi erdhi me kalue në Shkodër mbas dhetë vjetsh banimi ndër shkolla të përjashtëshme”[5].

Tregimi është ngritur mbi gjendjen psikologjike të Lec Gurrmollës dhe si bosht kryesor hulumtimi është interpretimi i sjelljes së personazhit dhe i shtysave të këtyre sjelljeve.

“Kah mbarimi i zhegut, nësa tjerët flêjshin ende, zbriti poshtë n’oborr e mbandej hŷni në kopësht mbas shtëpije. S’ishte e para herë, mbas këthimit të tij në Shkodër, qi vinte në shtëpí të dajave, por asnjì herë s’kishte pasë rasë me shetitë të gjitha skutat ku strukeshin kujtimet mâ t’âmbla të fminís së largët”[6].

Nga një strukturim i tregimit, do të shohim krijimin e një modeli që në thelb ka praninë e një dualiteti psikik.

Mund të thuhet se Holland bën fjalë për tekste të tilla si ky i Koliqit kur shprehet se leximi që bëhet në këtë tekst është historia rreth fshehjes, sidomos e fshehjes së sekreteve seksuale[7].

“Ai s’dinte, as nuk donte n’at ças, me pà qartas ndër ndiesina të veta të ndërlikueme. Lëshohej me mirakândje në valë të tyne. Donte me hypë mbi at mur e me ngrânë aso kumbullash të verdha. Ndoshta ky ish deshir i vjetër qi zgjohej rishtas mbas nji gjumi dhetë vjetësh. Ndoshta ish trill i ri lindë n’at paq zhegu ari. Por kjo s’i duhej gjâ m’e dijtë. Dishka mâ e fortë se urtija e shtŷnte m’u ngjitë maje murit”[8].

Duke marrë shkas pikërisht nga ky citim mund të renditim disa nga arsyet që e bëjnë Lecin të futet në këtë kopsht ku i kishte munguar për rreth 10 vjet që ai ishte me studime jashtë vendit të cilat janë:

1. Kumbulla në kopshtin e dajës.

2. Kumbulla në kopshtin e huaj.

3. Soditja mbi mure.

4. Kapërcimi i murit.

5. Identifikimi i erosit me kumbullën.

6. Ballafaqimi me plakën.

7. Kërkon të provojë kumbullën.

8. Provon dhe shijon reçel kumbulle.

Një rebelim ndaj unit kemi që në fillim të novelës. Mjedisi sikur i nxit shfrenimin e presioneve erotike seksuale.

“Atij i mjaftonte ajo andje e hollë qi, tue shikue kumbullën e huej përtej murit, nga sŷt i rrëshqitte në shpirt, në të cilin zgjoheshin ndiesína të vjetra e shije të harrueme”[9].

Qëllimi i veprës së artit është i njëjtë me atë që psikanaliza konsideronte si qëllim të ëndrrës, kënaqësi e fshehtë a një dëshire fillestare e ndaluar, e mbyllur në subkoishiencë. Subkosheinca është një nënsistem dinamik, që përmban vrulle instiktive të lidhura me pasqyrime, sidomos dëshira fëminore[10].

Sipas rëndësisë janë renditur me numra edhe arsyet e vrulleve instiktive si personazhit kryesor të Koliqit në novelën “Kumbulla përtej murit”:

A1- “Kah mbarimi i zhegut nësa tjerët flejshin ende, zbriti poshtë n’oborr e mandej hyni në kopsht mbas shtëpije”[11].

A2- “Por syt e Lecit, si të tërhjekun prej nji fuqije shortare, kërkuen nji kumbull përtej murit. Syt e Lecit e përshëndetën me adhurim”[12].

A3- “Ndjeu nevojën e çuditshme me i kërkue ato kokrra të vogla, të verdha me ngjyrën e dyllit. Ai s’dinte, as nuk donte n’at ças, me pa qartas ndër ndiesina të veta të ndërlikueme. Lëshohej me mirakandje në valë të tyne”[13].

A4- “Si i dishiruem, me at lakmi për pemë çoi dorën kah kokrrat e verdha dhe, kur i shtrëngoi ndër gishta për me i këputë, i rrëshqiti nji të dridhur andjeje në trup si të prekte mishin e njomë të nji krijatyre”[14].

A5- “Uli kryet dhe kërkoi reçelin. Ndjeu prap nji shije verash të fikuna, stinësh të largta qi, sidomos mbasi prendojnë, na lanë në shpirt lumnin plot shqetsim, t’amës së tyne të mrekullueshme”[15].

Pika kulmore në vepër është pika ku personazhi kërkon me ngurrim të frenojë pulsionet libidike duke bërë bilancin e vetvetes.

Këtu del e pasqyruar shprehja e Hollandit, që i shikonte tekstet letrare si vende të fshehura, sisteme të koduara, që hiqen si maskim[16].

“Marri! S’jam ma i vogël si atëherë!.

Dikur do sende mund u bajshëm....

Tashti asht marre me më pa kush...”[17].

Në një paraqitje me të zgjeruar të dualitetit psikologjik krijuar me qenien e tij kemi: Lec Gurrëmolla: ESI-UNI ku kemi:

1. Zgjimi i dëshirave të dikurshme.

2. Adhurimi i kumbullës.

3. Kujtimi i një trilli.

4. Kapërcimi i murit.

5. Ndiesína të vjetra e shije të harrueme.

6. Si bën përshtypje qëndrimi në kopsht të huaj.

7. Është pushtuar nga një lakmi si kalamajt për pemën.

8. Rizgjimi pas 10 vjetësh.

Duke iu referuar prerjes skematike të hipotolamit shohim esin dhe unin e tij një interpretim i mëtejshëm i detajit të personazhit. Për ne individi, është një es (id) psikik i panjohur dhe i pavetëdijshëm, mbi sipërfaqen e të cilit është vendosur uni i zhvilluar si bërthamë duke u nisur nga sistemi i dijeve. Uni nuk është i ndarë prerazi nga esi, ai shkrihet poshtë së bashku me të.

Shtysat kryesore të strukturën psikike përkufizohen si Essi, Un-i, Super-Un-i (Super-Ego). Shtresa bazë, ajo më e lashta dhe më e gjera, është Esi, mbretëria e të pandërgjegjshmes, e instinkteve parësore. Esi është i lirë nga format dhe parimet që përbëjnë individin social të ndërgjegjshëm. S’ndikohet as nga koha dhe as nga kontaditat. S’njeh as vlera, as të mira e të këqija dhe as moral. S’synon vetëruajtjen: ai s’lufton për gjë tjetër, veçse të kënaqë nevojat e veta instiktive, në harmoni me instinktin e kënaqësisë.

Nën ndikimin e botës së jashtme, një pjesë e esit që ka organe për receptimin e stimujve dhe mbrojtjen ndaj tyre, zhvillohet gradualisht derisa bëhet Un[18], duke filluar nga:

1. Studimi jashtë vendit dhe njohja me kulturat e ndryshme.

2. Është rritur me një moshë ku ç’do gjë i nënshtrohet gjykimit.

3. Prania në një vend të huaj kërkon shpjegim.

4. Ndjenja për të mos e tepruar.

5. Larg konflikteve, nipit si kanë lezet veprimet e mbrapshta, ndër dajë pasi shkakton sherre me komshinjtë (kapërcimi i murit në një kopsht të huaj).

Duke parë fazat e zhvillimit të tregimit dalin në pah disa etapa:

1. Iu zgjuan ndiesina të ndërlikueme.

2. Dëshirë e vjetër që i zgjohej rishtas mbas një gjumi 10-vjetësh.

3. Trill i ri lind n’at paq zhegu.

Të gjitha këto çojnë në atë që psikanaliza e quan pasojën, e ndrydhjes së këtyre instinkteve. E kjo pasojë në këtë rast është ndërgjegjësimi ose bërja e vetëdijshme e instiktive.

Cilat faktorë bëjnë të mundur lindjen e pasojës?

1. Mjedisi, kodi malësor e kushtet morale (Frenimi).

2. Kopshti e kumbulla deng me kokrra, shtysat që ndikuan drejtpërdrejtë në realitetin psikik të Lec Gurrmollës, që përmendet në errësimë të së kaluarës. Ai është kopshti me frymëmarrje të gjerë e plot pemë, me lëvizje kandrash, është ajo kumbull deng me kokrra të pjekura ngjyrë dylli që kanë një vlerë të madhe simbolike.

Interpretimi i simboleve nga Freud-i aplikohet në tërësi të gjuha, sikur të ishte një kod i rreptë dhe i caktuar[19].

Koliqi si autor është plotësisht i vetëdijshëm për simbolet që zgjedh. Për vetë kushtet e ambjentit shqiptar iu desh të tregohej mjaft i matur në përdorimin e simboleve frojdiste; kjo i bëri në të mirë të veprës së tij, sepse e pasuroi me mjete shprehëse moderne pa i imponuar asaj një modernizim të sforcuar. Veçori e Koliqit është se për çdo rast ai përdor simbolet frojdiste në mënyrë artistikisht funksionale. Tipike është novelëza “Kumbulla përtej murit” të në cilën entitetet “kopshti”, “lugu”, “gryka” përdorën në funksionin e simboleve femërore seksuale[20].

B. Në tregim kemi praninë e një numri të konsideruar simbolesh që mund t’i ndajmë në:

VI.4. SIMBOLE: Të dorës së parë/ të dorës së dytë

Kopshti, Gryka e pusit

Muri, Lugu

Kumbulla, Limoj n’arkë

Reçeli Pjeshka, molla, dardha, zerdelia

Një sërë mbiemrash vihen re si: kumbulla boshnjake, gabele, bordake, kumbulla picigjate, za i ri, sy të gjallë. Këto simbole krahas rrafshit denotativ kanë edhe rrafshin konotativ, ku ky i fundit përftohet në kontekst dhe lidhur me këndvështrimin këto dy rrafshe i shënojmë: S1& S2. (simbole të dorës së parë dhe simbole të dorës së dytë)

Por në natyrshëm lind pyetja se si janë këto simbole dhe çfarë përfaqësojnë?

Heshtje në diell.

Kopshti S1 Plot me zerdelia, pjeshka, molla, ftoj, kumbulla.

I hapët, i gjerë (si hapësirë).

Për prozatorin modern objektet janë të parëndësishme në vetvete dhe meqë nuk hynë në punë epifanizohen, ose shpirtëzohen.

Kapërcimi i Adamit kur njeriu bëri mëkatin e parë.

Kopshti S2 Vend i lulëzuar dhe i begatshëm ku njerëzit jetojnë të lumtur.

Simbol seksual i femrës.

Përsa i përket vlerës së parë që merr kopshti në rrafshin konotativ shpjegoj:

Adami Leci

Kopshti

Eva Plaka

Çifti i parë bën mëkat (Eva) se këputen mollën e ndaluar. Po mëkati i Lecit dhe nuses së tij të re dikur cili ishte?!.

Në tregim vihet re prania e retiçencës dhe për të nxjerrë thelbin e frazës së veprimeve vëmë theksin pikërisht të këto retiçenca...jo vjedhje s’ishte...

“Përkundrazi dikush qi flinte n’at kopsht i kishte vjedhë dishirat të dikurshme në shpirt. Për gjith verë gjysmën e atyne kumbullave m’i vidhshe. Mandej me hijshe në kopësht....

- Ma...- s’e xen besë sa u gëzova kur të pashë tue këcye në kopsht. Mallitë ka hjedhë këtej, e dij. S’të kam ba za. Të kam lanë m’u avitë. Kur të fola, deshta me të trembë, si atëherë...”[21].

Psikanaliza lexon të kaluarën, me qëllim për të kuptuar të tashmen, ajo fillon me pasojat dhe i gjurmon ato që nga origjinat e tyre[22].

Si edhe njeriu i parë Eva që bëri mëkatin, por pa djallëzi e mirësi e shtyrë nga kurioziteti për shijen që kishte ajo mollë e ndaluar ashtu edhe Leci ynë para 10 - vjetësh ku në qenien tij mbretëronte gëzimi, hareja, ëndrrat, humbi gjënë më të shtrenjtë, virgjërinë e tij.

“Mandej hyjshe n’kopsht”- që nënkupton organin seksual.

“Kur të fola deshta me të trembë si atëherë”.

Me të trembë-frika nga gjaku trajtuar nga Frojdi, e cila shkaktohet nga zhvirgjërimi.

Mëkati: humbja e virgjërisë, marrëdhëniet seksuale para martese. Vend i lulëzuar ku njerëzit jetojnë të gëzuar. Kopshti është i lulëzuar, plot me pemë e hije, që çiftit tonë i krijon mundësinë e qëndrimit bashkë diku në ato skuta të këtij kopshti.

Folja “jetonin” ka vlerën rrinin pak bashkë, por këto çaste kujtoheshin vazhdimisht dhe ndërtonin shumë çaste jetë të përditshme.

Edhe muri del në simbole të dorës së parë dhe simbole të dorës së dytë:

Jo fort i lartë.

Me gelqere të rame.

Muri S1 I rrahur nga shiu e dielli.

Me ngjyrë të përcaktume.

I veshur me lemyshk.

Kodet morale themeluar nga shoqëria.

Mur i pakapërcyshëm.

Muri S2 Mur në zemër.

Mur në mendje.

10 vite mur (si kohë që ndalon).

Mur në zemër, në zemrën e Lecit ushqeheshin ndjenja dashurore për dikë që banonte në atë kopsht, por kodet zakonore, morale ia ndalonin dhe kjo sjell ndrydhjen në nënvetëdijen e tij. “Ndieu nevojën e çuditshme me i kërkue ato kokrra të vogla, të verdha në ngjyrën e dyllit, të kumbulles përtej murit”[23].

Mur në mendje, duke qenë se mbolli farën e dashurisë në zemër ai kultivoi në mendjen e tij, por studimet jashtë, procesi i të mësuarit ndjenja e paraqitjes si një intelektual që uni i tij të ndalet me mur nga esi ku rrinin fshehur këto pulsione.

“S’ ishte e para herë, mbas këthimit të tij në Shkodër, qi vinte në shtëpi të dajave, por asnji herë s’kishte pasë rasë me shetitë të gjitha skutat ku strukeshin kujtimet mâ t’âmbla të fminís së largët. Ishin dhetë vjet, e mâ ndoshta, qi s’e shifte at mur”[24].

Sipas Roland Crane “Gjuha e kritikës dhe struktura e poezisë” shpreh nismat e para drejt teorizimit të kritikës simbolike. Vetëdija për një gjuhë të dytë, të thellë, të gjerë dhe simbolike, nga e cila është formuar vepra e artit.

Sapo pranon ekzistencën e veprës së artit në vetvete, shprehet Bart, bëhet e pamundur të mos pranosh në shkallën më të lartë shkallët e një leximi simbolik, pranimi i të cilit është ai i pluralitetit, i vertikalitetit të kuptimeve, i polisemisë[25].

Kurse sipas Jean Paul Weber-it në veprën simbolika e veprës shprehet se simboli flet për një ngjarje apo situatë me tipare personale apo gjysmë personale të autorit. Nga pikëvështrimi fenomenologjik tema që strukturon një vepër me një shumësi imazhesh, mund të paraqitet si një objekt, si një skenë, si një grumbull reminishencash.

Një simbol është i përbërë nga ngjarje, gjeste, akte të papërcaktueshme, që kanë lidhje, veç të tjerash, edhe me mitin e ritin.

Edhe kumbulla del si simbol i dorës së parë dhe simbol i dorës së dytë:

Me shtat të gjatë.

Çel lule të bardha.

Kumbulla S1 Me kokra të pjekura.

Boshnjake e bodorike.

Reçel.

Është si kumbull - Trupi.

Kumbulla S2 Fytyrën si lule kumbulle.

E ka gjoksin si kumbull boshnjake.

Frutat si: pjeshka, molla, dardha, kumbulla, gryka e pusit, lugu, janë simbole të identifikimit të trupit të femrës në erotikë.

“Gryka e pusit, sjellë motit prej Venediku, edhe lugu ngjat saj, ndritëshin të bardhë në nji skâj”[26].

Leci bëri një epifanizëm, projektim të nuses së tij të re, që sa herë e shikon kumbullën, shtatin, kokrrat, lulet i kujtohej trupi, gjoksi, fytyra e saj.... Po pse pikërisht reçel dhe jo kumbull?!.

Po t’i referohemi psikanalizës kumbulla zien reçel, procesi i zierjes të kujton procesin e ndrydhjes, ashtu si kokrrat e kumbullës shtynin njëra-tjetrën nga zierja në kazan ashtu impulset ndrydhen.

Asht i bamë me kumbullat tuja. Uli kryet e kërkoj reçelin- Leci ndjen.

“Një shije verash të fikuna stinësh të largëta”. Të gjitha këto janë simbol i një akti seksual të kryer.

Në fillim personazhi kryesor i vetëm është Lec Gurrmolla, por që në faqet e fundit kumbon një za kërcënues, e ajo ishte një plakë më sy të gjallë e me një shami ngjyrë lumi në krye që i fliste prej dritares tuj qeshë. Edhe figurën e plakës e kemi trajtuar në dy rrafshe S1 e S2 përkatësisht:

Za kërcenues.

Me sy të gjallë e shami ngjyrë lumi.

Plaka S1 Plaka e dritares veshë me të bardha.

Është shpirtërisht vesh me të bardha si zani

muzikor.

Ndjenja të mbjella prej kohësh (të plakur).

Plaka S2 Pritje e gjatë (Ku je se më plake?!).

Me përvojë nga jeta, plak.

Pranëvënia e Lecit me plakën na çon tek konkluzioni i psikanalizës ku thuhet: Njeriu është përfillur si shndërrim i një qenie e projektuar mes erosit (dashurisë) e thanatosit (vdekjes).

LECI

Eros Thanatos

Dashuri Vdekje

Nusja e re dikur Plaka

Kumbulla në degë Reçeli

Realiteti psikik i Lec Gurrmollës dëshmon se instinktet e tij seksuale nuk janë zbehur përkundrazi. Këtu shohim të shfaqur i-din, i cili lidhet me vrullet instiktive në mënyrë të drejtpërdrejtë. Ky fakt shihet edhe të nusja e vjetruar.

“Plaka, tue e ndjekë ndër lëvizje të tija, bashkohej shpirtnisht me të”.

Për sa i përket simboleve të quajtura të dorës së dytë kemi: Gryka, lugu, tipike seksuale, organet e femrës.

Molla, pjeshka, kumbulla, limoj: Simbole erotike (gjoksi).

“Lëshojshin hije anave hardhijat e rrëfatuna në hûj të tyne me gjethë stërpikë në gur kali ndërmjet cilve lavireshin vilet e rrushit ende të bleruna e të pashêjuna e në midis pêmët rrjesht e rrjesht, zerdelija, pjeshka, dardha, molla, ftoj, kumbulla[27].

Një nga procedimet e diskursit të përdorur në këtë tregim janë deformimet kohore. Të gjitha përthyerjet që i bëhen rendit të zhvillimit të ngjarjes përkundrejt rendit në të cilin janë vendosur ngjarjet në tregim quhen anakroni, sipas teorisë narratologjike.

Alternimi i kohës kur ka ndodhur ngjarja dhe momentit kur rrëfehet, kjo bëhet e mundur nga gërshetimi i dy kohëve gramatikore të pakryerës dhe të së kryerës së thjeshtë të mënyrës dëftore.

Ky alternim kohor që krijon një shkallëzim të mëtejshëm në të shkruarën ka një shkak të brendshëm paralelizmi të situatave që zbulon jo vetëm të kaluarën e personazhit, por edhe thelbin e karakterit që mishëron ai.

Sipas foljeve gramatikore të pranishme janë: e pakryer si: vlonte, vinte, donte. E kryer e thjeshtë si: zbriti, hyni, mbështollën.

Kemi edhe një kohe semantike:

1. Para 10 vitesh (Leci ishte fëmijë).

2. Pas 10 vitesh (Ishte i rritur, i shkolluar).

Autori na njeh me ndodhi në kohën e dytë pas 10 vjetësh e këtu një të tashme të përcaktuar ‘një ditë korriku’. Marrëdhëniet mes kohës kronologjike dhe asaj artistike krijohen duke ia nënshtruar disa ngjarje elipsit. “Kjo i ndodhi pas 10 vjetësh”.

Këto deformime kohore janë në formën e elipsit.

“Njiherit me kët deshir i u zgjue e ivetoi përbrenda edhe kujtimi se nji trill i atillë i a tronditi shpirtin shum vjet përpara”.

Sinkronia dhe diakronia, ndërfutja mes tyre i japin tregimit eksplerimitet të veçantë, me qëllim theksimin e një momenti në jetën e një personazhi.

“Dukej ajo shtroje bari, qindisë ashtu prej rrezeve e prej gêmbave, halí prrallash shpalisë nên kâmbët e nji princeshe së zhdukun”[28].

Kopshti në atë lëvizje kandrash e fluturash që në një paralelizëm të gjendjes psikike të personazhit simbolizojnë lëvizjen kaotike të pulsioneve lebedike.

“Kopshti n’at mbasdite të nxehtë, heshte në diell. Ajo heshte e tij po vlonte me zâne të panjehuna veçse të lehta e me lëvizje disi të shutituna. Lëvizje kandrrash e flúturash; zâne bletësh e grêthash. Ndihej si një marrje frýme e gjânë bimësh, nji aht i thellë bimuer tue u përhapun nëpër at heshtim ari”[29].

E njëjta gjë ndodh edhe në përshkrimin e oborrit të huaj e me këtë oborr të huaj janë shkallët e shtëpisë së vjetër, por të mbajtura mirë. Ngjitja e tyre (shkallëve), forca, energjia që duhet për kalimin e tyre nga njëra tek tjetra të kujton procesin e zgjimit të këtyre pulsioneve dhe bërjes të vetëdijshme të tyre (shkallë - shkallë).

“Hyni në nji oborr, krejt në hije, plot freskí, ku ndieu nji ndije të papritun flladitjeje. Ai u ngjit shkallave të nji shtëpije së vjetër, mbajtë shum mirë. Nalt e pritte buzqeshun, plaka e dritores, veshë me brandavekë e bohçe të bardhë përpara”[30].

Rrëfimtari duke e realizuar rrëfimin për ngjarjen dhe personazhin vihet në pozicionin e interpretuesit të tyre dhe bëhet ndërmjetës mes autorit dhe lexuesit. Krahas gjetjes dialogjike e monologjike që ka përdorur autori, teknika e të rrëfyerit të rrëfimtarit bën të mundur përcjelljen e mesazheve.

Dhënësi-Mesazhi-Marrësi

Autori-Lexuesi

Narratori

Lexuesi i thjeshtë

Lexuesi implicit.

Mesazhi që përcjell autori është:

1- Dualiteti mes bërjes se vetëdijshme të instinkteve seksuale ose pulsioneve është çështje universale. Në psikiken njerëzore rëndon një moral që e dallon njeriun nga qeniet e tjera të gjalla.

2- Kultura dhe sidomos kodi zakonor, nuk i vë detyrime vetëm ekzistencës shoqërore të njeriut, por edhe ekzistencës biologjike të tij.

Roli i kritikës psikoanalitike është nxjerrja na pah, gjatë ilustrimit, strukturimit të tekstit, e rolit të dëshirës, çka e lidh psikoanalistin me retoriken dhe me rrëfimin, pra dëshira luan rol gjatë procesit të shkruarit dhe leximit.

Rruga që ndjek Koliqi për t’iu afruar modernitetit si gjuhë është paska e veçantë. I vetëshpallur si “modernist i moderuar”, kthesën drejt zbulimit të objekteve dhe gjuhës së veçantë me të cilën kjo zbulesë duhet thënë ai e bën përmes prozës poetike[31].

Koliqi, poet sa i traditës aq edhe modern, është mjeshtër i kalimit tradicionalist të ruajtjes së virtyteve të racës në polin frojdist të thyerjes së tabuve[32].

Si përfundim ky studim i parë përmes psikanalizës dhe mundësisë që ajo të jep për interpretim, mund të themi që kalimi i Koliqit nga tradita e hijes së malit, nga rrânjët e të parëve në simbolikën e frojdizmit,bëhet natyrshëm dhe në mënyrë të zbutur, pa revoltim siç do ta shohim te Migjeni, duke arritur të futet deri në skutat më të errëta të vetëdijes njerëzore dhe të vetë personazhet e veprës së tij.

Ai i jep liri të plotë dashurisë së sublimuar të plakës së kumbullave, por nuk do ta miratonte kurrë një dashuri jashtë kurore të plakës, teksa flet për “jetën e gjatë të saj kalue fisnikisht në frýmë të zakoneve t’ona mâ të bukura”[33].

Bibliografia

ÇAPALIKU Stefan, “Letërsia e interpretuar”, Arbri, Tiranë 1998.

DADO Floresha, “Teoria e veprës letrare”, Albas, Tiranë 2006.

KOLIQI Ernest, “Rrâjët lëvizin”, Camaj-Pipa, Shkodër 1997.

KOLIQI Ernest, “Tregtar flamujsh”, tregimi: “Kumbulla përtej murit”, Nikaj, Tiranë 1935.

MARASHI Ardian, “Pole koliqiane”, Studime shqiptare 3, Universiteti i Shkodrës, 1995.

MARCUESE Herbert, “Eros and Civilization”, London 1956.

SHEHRI Dhurata, “Figurat e modernitetit”, Seminari ndërkombëtar për gjuhën, letërsinë dhe kulturën shqiptare, UP, FF, 24/2, Prishtinë 2005.



[1] Ardian Marashi, “Pole koliqiane”, po aty, f. 34.

[2] Ernest Koliqi, “Rrâjët lëvizin”, Camaj-Pipa, Shkodër 1997, f. 43-44.

[3] Ardian Marashi, “Pole koliqiane”, po aty, f. 35.

[4] Ernest Koliqi, “Rrâjët lëvizin”, po aty, f. 45-46.

[5] Koliqi, novela “Tregtar flamujsh”, tregimi: “Kumbulla përtej murit”, po aty, f. 115.

[6] Po aty, f. 115.

[7] Floresha Dado, “Teoria e veprës letrare”, Albas, Tiranë 2006, f. 215.

[8] Ernest Koliqi, “Tregtar flamujsh”, tregimi: “Kumbulla përtej murit”, Nikaj, Tiranë 1935, f. 117.

[9] Ernest Koliqi, “Tregtar flamujsh”, tregimi: “Kumbulla përtej murit”, po aty, f. 116.

[10] Floresha Dado, “Teoria e veprës letrare”, vep. e cit.., f. 210-211.

[11] Ernest Koliqi, “Tregtar flamujsh”, tregimi: “Kumbulla përtej murit”, po aty, f. 115.

[12] Po aty, f. 116.

[13] Po aty, f. 116-117.

[14] Po aty, f. 117.

[15] Po aty, f. 121.

[16] Floresha Dado, “Teoria e veprës letrare”, vep. e cit.., f. 214.

[17] Ernest Koliqi, “Tregtar flamujsh”, tregimi: “Kumtulla përtej murit”, vep. e cit.., f. 117.

[18] Herbert Marcuse, “Eros and Civilization”, London 1956.

[19] Floresha Dado, “Teoria e veprës letrare”, vep. e cit.., f. 210.

[20] Ardian Marashi, “Pole koliqiane”, po aty, f. 36.

[21] Ernest Koliqi, “Tregtar Flamujsh”, tregimi: “Kumbulla përtej murit”, po aty, f. 120.

[22] Floresha Dado, “Teoria e veprës letrare”, vep. cit., f. 216.

[23] Ernest Koliqi, “Tregtar flamujsh”, tregimi: “Kumbulla përtej murit”, po aty, f. 116-117.

[24] Ernest Koliqi, “Tregtar flamujsh”, tregimi: “Kumbulla përtej murit”, po aty, f. 115-117.

[25] Stefan Çapaliku, “Letërsia e interpretuar”, Arbri, Tiranë 1998, f. 51.

[26] Ernest Koliqi, “Tregtar flamujsh”, tregimi: “Kumbulla përtej murit”, po aty, f. 119.

[27] Ernest Koliqi, “Tregtar flamujsh”, tregimi: “Kumbulla përtej murit”, po aty, f. 115.

[28] Po aty, f. 118.

[29] Po aty, f. 115.

[30] Po aty, f. 119-120.

[31] Dhurata Shehri, “Figurat e modernitetit”, Seminari ndërkombëtar për gjuhën, letërsinë dhe kulturën shqiptare, UP, FF, 24/2, Prishtinë 2005, f. 215.

[32] Ardian Marashi, “Pole koliqiane”, po aty, f. 36-37.

[33] Ernest Koliqi, “Tregtar flamujsh”, tregimi: “Kumbulla përtej murit”, po aty, f. 121.

 

Sejdo Harka: DRITERO AGOLLI, “I PËRNDJEKURI I DASHURISË”

DRITERO AGOLLI, “I PËRNDJEKURI I DASHURISË”

Shkruan: Sejdo Harka


Ballina e parë e librit të ri poetik, nga D.Agolli

Dritero Agolli, ky kollos i letrave shqipeose siç është quajtur ndryshe,”bardi” i muzës poetike shqiptare, kohët e fundit është thirrur edhe me një epitet tjetër të bukur,”i përndjekuri i dashurisë”. Me këtë emër tepër kuptimplotë e ka pagëzuar libri i tij i kohëve të fundit me poezi erotike, me të njëjtin titull, botuar nga njerëzit më të afërt të familjes, në shenjë respekti dhe mirënjohjeje për të gjitha ato, që Driteroi ka bërë për njerëzit e tij më të dashur dhe modernizimin e kulturës e shoqërisë shqiptare. Dashuria dhe thjeshtësia, sinqeriteti dhe bujaria, kultura e gjerë dhe dituria, e kanë ndjekur dhe “përndjekur” tërë jetën poetin tonë të madh, Dritero Agolli. Ato i gjen në shpirtin e tij të pastër dhe në penën e tij të artë, në flokët e tij të bardhë dhe në zemrën e tij të zjarrtë, në ëndrrat e tij të bukura dhe në gojën e tij si mjalti, në mendimin e tij të kthjellët dhe në moralin e tij të lartë, në këngën e tij devolliçe dhe në gotën e rakisë, në brazdat e thella të ballit dhe këngët e dashurisë, në vrullin e rinisë dhe hapat e matura të pleqërisë…

Driteroi, si dhe Rumniu, është dhe do të mbetet shpirti i dashurisë njerëzore. ”Ngricat” shpirtërore, që çuditërisht edhe sot kërkojnë të mpijnë shpirtin e njerëzve të lirë, poeti ynë i madh kombëtar ka zgjedhur” t’i shkrijë” me një tufë të bukur poezish për dashurinë. Erotika e D.Agollit ka të veçantën e vet, mban brenda afshin e zjarrit dhe të ngricave të dashurisë, si asaj fizike dhe, kryesorja, shpirtërore. Në thellësinë e tyre gjallojnë lumturia dhe gëzimi, dhimbja dhe trishtimi, dilema dhe besimi, suksesi dhe dështimi, ëndërra dhe flijimi, shpresa dhe besimi. Poezitë e Driteroit për dashurinë janë shëmbëlltyra më e mirë e poezisë së sotme moderrne shqipe. Si vazhdues i traditës më të mirë kombëtare dhe botërore, ai krijoi një sistem të papërsëritshëm vjershërimi. I frymëzuar nga muza popullore dhe Naimi, nga Petrarka dhe Bernsi, nga De Rada dhe Poradeci, ai krijoi një sistem vjershërimi të ngjeshur me mesazhe, që kanë vlera universale dhe emocione të ngrohta, të cilat përflakin shpirtin e lexuesëve të të gjitha moshave dhe shtresave të shoqërisë. Dashurisë ai i këndon jo vetëm si emocion, por edhe si fuqi tokësore, që ndihmon dhe shndërron jetën vetjake dhe shoqërore. Dashuria konceptohet si produkt i harmonisë midis bukurisë shpirtërore dhe asaj trupore. Ajo është, njëkohësisht, dhimbje dhe kënaqësi, shqetësim dhe lumturi, ”robëri” dhe liri.

D.Agolli, siç shprehet dhe vet metaforikisht, në vjershën, ndoshta më të bukur të vëllimit,”I përndjekuri i dashurisë”, ndiqet dhe ”përndiqet” këmbakëmbës nga dashuria. Kudo që shkel, merr e dhuron dashuri dhe ” vret” e fshikullon urrejtjen dhe xhelozinë, dhunën dhe tradhëtinë. Heroi lirik i kësaj poezie, brenda të cilit gjallon edhe vetë poeti, e ndjen veten si ”i burgosur” i dashurisë, që vuan nën “prangat “ e saj. Atë s’e lodh as “dritarja e mbyllur”, as “qelia” e dashurisë, sepse në brendësinë e tyre fshihen lumturia dhe trishtimi, gëzimi dhe shqetësimi. Dashuria konceptohet si një “xhelat” i çuditshëm, që në vend që ta urresh, të bën ta puthësh e ta duash përjetë. Ajo, ashtu siç lind edhe mund të vdesë një ditë, por poeti dëshiron që ajo të jetë e përjetshme. Prandaj shkruan: ”Xhelatin e dua të vijë shpesh në ”qeli””, sepse “Të përndjekurit nga dashuria “i vjen mirë”.(fq.40).

Për Dritero Agollin dashuria është një ndjenjë e trazuar, brenda së cilës gjallojnë kënaqësia dhe shqetësimi, xhelozia dhe mirkuptimi. Ajo i ngjan një lumi të rrëmbyeshëm, që duke zbritur “rrëpirave” të dejeve, përflak zemrën dhe zbukuron shpirtin e njeriut. Kur krimbi i xhelozisë mollën e dashurisë ka përshkuar, zjarri magjiplotë i dashururisë “…drejt njeri-tjetrit i ka ngarë”. Dashuria është magji e dilemë, ”…më e vështira teoremë”(fq.6). Heroit lirik të D.Agollit dashuria nuk ia zëvendëson botën, por as bota nuk ia zëvendëson dot dashurinë. Për të dashuria dhe bota janë një dhe të pandarë, gjë që shprehet në vargjet: ”Pa ty, kjo botë do të lëvizte/ siç lëviz pa ngrohje një vagon”.

Driteroi, ashtu si dhe Naimi,të bukurën e identifikon me gruan. Konceptimi i tij për këtë nocion të estetikës përputhet edhe me atë të Platonit, i cili theksonte se bukuria është shkëlqim i së vërtetës. Për Agollin dashuria dhe e bukura janë në lidhje të përjetshme me njera-tjetrën. Ndërsa gruan e quan simbol të dashurisë dhe të ndjeshmërisë. Ndaj asaj i këndon: “E bukura, tokësorja, e thjeshta grua”(fq.11). Ajo, me sjelljen e saj, e bën burrin të vuajë shpirtërisht. Magjia e saj bën që ”…gjaku muret e aortës vrullshëm të godasë”(fq.11). Për poetin, gruaja ka vlera të pazëvendësueshme për familjen dhe shoqërinë. Prandaj, në shenjë dashurie dhe mirënjohjeje, shkruan: ”Të falënderoj që në sajen tënde marr frymë,/ të falënderoj që lulja s’mu tha nga një brymë”. Është kjo arsyeja që e nxitë heroin lirik “…t’i bëjë prangat thërrime”, kur “Mes mjergullës dhe ëndrrave të frikshme”, e dallon zërin e gruas së tij, që e thërret për ndihmë. Gruaja ka dalë nga “brinja e burrit”. Por, kur ajo doli në dritë, ”brinjët një nga një ia krisi burrit”. Prandaj për të shkruan: ”Sa dukesh ti në derë ,pranvera më hyn në shpirt,/ ndërsa shpirti më zhytet në pranverë”. Për poetin dashuria është një magji, që shpesh nuk i bindet arsyes: ”…kur e ndjek pas, ajo ikën,ndërsa kur i largohesh, ajo të ndjek pas hap pas hapi. Këtë magji të brendshme poeti e shpreh nëpërmjet vargjeve: ”Kur ikja larg, drejt teje vija;/ kur vija afër, ti ikje larg”. Dashuria, herë largohet si erë e ftohtë dhe herë rikthehet si afsh i nxehtë. Heroi lirik trembet nga largësia e acartë, ashtu siç trembet nga afria, që i bëhet çark.

Një tjetër poezi e bukur e këtij vëllimi është ajo me titullin ”Dashuria dhe jatagani”. Në themel të brendisë së saj qëndron ndeshja ndërmjet urrejtjes dhe dashurisë, paqes dhe luftës, lirisë dhe skllavërisë. Përmes personifikimit metaforik, dashuria i lutet Zotit ta shpëtojë ”Nga i ligu jatagan,/ ta shpinte larg kësaj bote këtë rrufjan”(fq.50), sepse ky lugat, në vend të dashurisë mbjell urrejtjen, ndërsa në vend të paqes luftën.

Në lirikat erotike të Driteroit ndërthuren bukur dukuritë natyrore me ato njerëzore. Mallin e dashurisë ai e derdh në vargje të tillë metaforikë, si ”Hëna brirët lan në lumë,/ ylli ujin spërkat”. Ndërsa i dashuruari nga malli ”sillet nëpër shelgje fillikat”. D.Agolli, jo vetëm si poet, por edhe si qytetar, e ndjen dhimbjen, që shkaktojnë divorcet e shumta, që po tronditin familjen e sotme shqiptare. Shkak për këtë dukuri negative të kohës janë bërë varfëria dhe pasiguria, grindjet dhe xhelozia, zbehja e dashurisë dhe tradhëtia, lidhjet e përcipta dhe paqëndrushmëria. Në natën e ndarjes, heroi lirik e quan veten”kalorës i mundur”, që rend në qiellin e turbullt, ku leckat e reve ”…e lidhin hënën si plagë”. Ndërsa Petrarka vuan dhimbjen e heshtjes së Laurës, Agolli ndjen trishtimin e ndarjes. Për të gruaja është e bukur si Perëndia e Greqisë së lashtë. Ai, siç beson te lëkundja dhe vdekja e dashurisë, beson edhe te ringjallja e saj, gjë që e shpreh nëpërmjet vargjeve metaforikë: ”…dhe bari derdh gjithë gjelbërimin/ dhe zogjtë derdhin këngë e ligjërim”.

Në këtë libër autori fshikullon ashpër edhe dukuritë negative të jetës bashkëshortore të ditëve të sotme, siç janë xhelozia e tepëruar dhe tradhëtia bashkëshortore. Sytë janë bërë jo vetëm simbol i dashurisë, por dhe i tradhëtisë. Tradhëtitë bashkëshortore poeti i quan ”gënjeshtra të bukura, që heshtin”, të cilat i sheh në ”zjarrin e syve të djallëzuar”. Në poezinë “Baladë malesh”, poeti fshikullon zakonin e vjetër të fejesave dhe martesave pa njohje të ndërsjelltë dhe me diferenca të mëdha moshe. Heroi lirik i kësaj poezie proteston ndaj këtij zakoni të keq, që dhunon dashurinë e lirë, si një e drejtë legjitime për çdo njeri. Ai s’e duron dot jetën e njomur me lotë dhe “…të lidhur këmbë e duar me zinxhirë”(fq.89). Në poezinë “Monologu i cinikut”, D.Agolli vë në lojë dhe demaskon ata, që me cinizmin dhe egoizmin e tyre, dhunojnë e shkelin mbi ndjenjën më njerëzore, siç është dashuria e vërtetë. Egoizmi dhe pabesia, cinizmi dhe paqëndrueshmëria, e zhveshin dashurinë nga virtyti dhe magjia, nga morali dhe vendosmëria për ta ushqyer atë cdo ditë. Driteroi, si dhe Naimi, s’e ndan dashurinë nga virtyti dhe morali. Për poetin tonë të sotëm: “Ka njerëz, që e ruajnë dashurinë, gjersa bëhen pleq”, siç ka edhe të tjerë, që fatkeqësisht ”…të dashuruar qëndrojnë vetëm një muaj”.

Konceptimi I Driteroit për të bukurën, gruan dhe dashurinë, shpesh përputhet edhe me atë të lirikut të madh simbolist francez, Sharl Bodler, i cili në poezinë ”Himni i dashurisë”, i drejtohet asaj me vargjet: ”O bukuri…/ti mban në dritë të syrit zjarr dhe dëborë /… Ti mbjell paqe dhe mjerim, si asnjë e dytë”.

Së fundi, mund të themi, se Dritero Agolli është dhe do të mbetet jo vetëm një prozator i papërsëritshëm , por dhe një poet lirik brilant. Nëpërmjet poezive të tij, shumica e të cilave ka marrë ngjyrat e një hiti të bukur poetik, ai përçon te lexuesit mesazhe të ngrohta për jetën dhe dashurinë, për ëndërrat dhe lirinë, të cilat e bëjnë njeriun me krahë e të lumtur.

Tiranë, maj 2014

 

Murat Gecaj: ENKELEJDA K. TAHIRI: “…VAZHDOJ TË JEM VATRA E VENDIT TIM!”

ENKELEJDA K. TAHIRI: “…VAZHDOJ TË JEM VATRA E VENDIT TIM!”

-Simbolika e dy librave me poezi-

Nga: Prof. Murat Gecaj

publicist e studiues-Tiranë


1.

Ndryshe nga autoret tjera, për të cilat kam shkruar më parë rreth botimeve të tyre, me Enkelejda Tahirin nuk më lidhë vetëm krahina, nga e kemi prejardhjen, pra Malësia e Gjakovës (Tropoja), por edhe gjaku, nga nëna ime e gjyshi i saj. Kuptohet, pra, se kështu e kam njohur atë që në vegjëli e rini edhe pse këta 15 vitet e fundit nuk jemi takuar asnjëherë, pasi jeton në Bruksel të Belgjikës. Megjithatë, fakti i përmendur më sipër, nuk e shton ose “smadhon” aspak vlerësimin e shkurtër, që po i bëj këtu krijimtarisë poetike të saj, konkretizuar me dy libra.

Është bijë e psikologut e pedagogut të njohur, prof. Kolë Tahiri dhe ka lindur në vitin 1977. Pas shkollës fillore e 7-vjeçare, përfundoi Gjimnazin “Qemal Stafa” të kryeqytetit Tiranë. Në vazhdim, kur u vendosën familjarisht në Bruksel, më 1997, ndoqi e përfundoi atje degën e psikologjisë. Një vit më vonë u diplomua, po aty, për Master Ekzekutiv në Marketing e Publicitet, në Shkollën e Lartë të Biznesit të Salvay-it.

Qyshë në vitet e shkollës së mesme lexonte libra artistikë dhe, ndoshta, kjo gjë ishte shtysa e parë për të thurur poezi, pa harruar që dhe motra më e madhe se ajo, Valbona kishte shkruar poezi të bukura, në periudhën shkollore. Poezitë e para, Enkelejda i publikoi në shtypin e kohës, në gazetat “Drita e “Zëri i Rinisë” dhe në “AKS”. Në këtë prirje drejt letërsisë e ndihmuan edhe gjuhët e huaja, si anglishtja, italishtja e frëngjishtja, të cilave iu përkushtua me zell të veçantë.

Me mbështetjen e Fondacionit “Soros”, që vepronte në Tiranë, kur ishte në moshën 18-vjeçare, ajo i përzgjodhi poezitë më të mira të saj, në vëllimin me titull “Nga dejet e së panjohurës”, të cilin e publikoi Shtëpia Botuese “Marin Barleti”. Në atë kohë, punoja në gazetën “Mësuesi” dhe, ashtu si për krijues tjerë të rinj, botova një shënim të shkurtër informues, për këtë libër të parë të Enkelejdës. Pasi bëri një “pushim” relativisht të gjatë, pra nëntë vjet më vonë, ajo u paraqit para lexuesve me librin e dytë të saj, “Unë jam ajri yt”(Tiranë, 2006), tashmë nga Shtëpia Botuese “Globus”.

Që nga ajo kohë, ajo sikur ka heshtur në publikimet e ndjeshmërive poetike, pra nuk ka botuar ndonjë libër tjetër. Megjithatë, nuk besoj se nuk ka poezi të tjera në dorëshkrim, që i mban “sekret”. Ndoshta, një ditë Enkelejda do t’i publikojë ato në vëllimin e tretë, tashmë me një pjekuri më të madhe, si artistike, por dhe me përvojë nga jeta e saj.


Ballinat e para të dy librave…

2.

Tani, kur u ndala shkutimisht në udhën e botimeve poetike të Enkelejda Tahirit, po u flas pak për librin e parë, “Nga dejet e së panjohurës”. Siç dihet, objekt i poezive të autorëve të rinj janë njerëz dhe dukuri të zakonshme, duke nisur nga e afërta dhe duke shkuar te më e largëta, me temë ngjarje të karakterit më të përgjithshëm. Pra, kështu ka vepruar edhe kjo poete. Për këtë gjë flet pikërisht poezia kushtuar njeriut më të afërt dhe të dashur të jetës, nënës. Ja, si shprehet ajo, në pak vargje, duke e ndjerë veten pjesë të pandarë të qenjes së saj: “Sytë e lodhur/ kanë shkëlqim të brendshëm,/ që vezullon tek unë;/ e ndiej që është lidhur/ pazgjishmërisht me mua…”. Ndërsa për motrën më të madhe se veten, kur ajo ka hedhur vellon e nusërisë, shkruan me mall dhe emocion: “Kisha aq shumë fjalë/ e s’munda,/ s’thashë dot asgjë!/ Ndër pikat e lotëve/ i thoja “lamtumirë”,/ asaj pjesës sime…”(“Për ty, Bona”). Po shumë herë më e dhimbshme është ndarja përgjithnjë me dajon, vëllain e mamit të vet, në një moshë mjaft të re të tij: “Dhimbja më mbante për krahu,/ lotët gërmonin kanale/ në fytyrën e vrarë./ Vdekja të qeshi turpshëm/ dhe të mori zemrën në një kuti të qelqtë,/ gozhduar dhe katër mure të drunjtë/ dhanë laumtumirën e fundit…”(“Niko-s”).

Më tej, faqe pas faqeje, vërejmë se mendimi figurativ i poezive të kësaj autoreje bëhet gjithnjë e më i thellë. Përgjithësisht, siç është dukuri e kësaj moshe, ato ngërthejnë melankoli e trishtim të lehtë, por dhe përshkohen nga tone optimizmi për jetën. Për këtë flasin poezi të tilla, si: “Fjalët e pathëna dhe pika e shiut”, “Ndjesi”, “Gjurmët e akullta”, “E plogësht është zymtësia”, “Largësi”, “Malli për ty po më mbyt”, “Rënja e yllit”, “Shembja e ëndrrës” dhe”Dritë-hije”. Te poezia “Ëndërr” shkruan: “Ndër pikat e lotëve notoja e pashpresë,/ detin e pija me një frymë,/ një mal e ngrita me gisht!…”. Ndërsa ndryshon përmbajtja e poezive tjera, si “Drejt së kaltrës”, “Zemra e lotit të qeshur” e “Nën qerpikët e tu” dhe te poezia “Vegim” shprehet: “Drita më therret,/ ajo më joshë,/ mundohem ta arrij./ Prit, dua të vij,/ dua të vij te ti!”. E, kështu, mund të sillnim dhe shembuj të tjerë.

3.

Ndoshta, për shkak të largësisë nga Shqipëria, kjo poete e botoi vëllimin e dytë, “Unë jam ajri yt” disa vite pas të parit (Tiranë, 2006). Redaktor është poeti i njohur, dr. Ndoc Papleka, i cili ka shkruar dhe hyrjen. Aty janë tubuar 124 poezi, të pandara në cikle. Sigurisht, tematika e tyre është e larmishme dhe, ashtu si mërgimtaret e tjera, shkruan me mallëngjim për vendlindjen. Ajo thotë se asnjëherë nuk do të shkëputet prej saj dhe se do ta mbajë gjithnjë në zemër atë: “Jam kaq larg vendit tim/ e brenda meje digjet një copë e mallit për tokën,/ si një zjarr i heshtur…” dhe më tej: “Jam e lumtur që vazhdoj të jem/ vatra e vendit tim”(Poezia “Ngrohtësia e kujtimeve”). Ndërsa në poezinë “Vjeshta në qytetin tim”, me mall të pashuar, e sjell në kujtesë kryeqytetin tonë, të cilin e ka lënë prapa, vite të shkuara: “Gjethet konvertohen në Tiranë,/ vetëm atje ato dinë të vyshken e të mbushin rrugët/ me fëshfëritjen e tyre./ Pemët atje flasin vetëm shqip/ e, këtu kaq larg, vetëm unë di t’i kuptoj,/ të ndiej mërmërimat e tyre”. Nostalgji të tilla lexojmë edhe te poezitë “Vendi i shqiponjave”, “Larg vendit tim”, “Deti është i imi” etj.

Por kjo autore ishte mjaft e shqetësuar edhe për fatin e Kosovës martire, ku bashkatdhetarët e saj luftonin për lirinë dhe pavarësinë e grabitur nga pushtuesit serbë: “Dy gishtat u ngritën lart/ dhe po kaq shpejt u thyen!/ Gjithë kjo hakmarrje, që pushton dhe trupin,/ a do të mundet, vallë, të shuhet?!” (Poezia “Çast lufte, në Kosovë”).

Gjithashtu, në këtë libër Enkelejda i rikthehet temës së poezive për njerëzit e dashur të saj. Duke kujtuar gjyshen, shkruan me mallëngjim: “U largove…/ për të na lënë me mallin e mirësisë,/ që aq natyrshëm të buronte”. Ndërsa kujtimi e çon edhe te tezja e vet, atje në qytetin e Durrësit, ku ajo humbi përgjithnjë bashkëshortin e saj: “Në puthjet e përmalluara/ reflektohej gjithë emocioni i humbjes së papritur…/ por ai përqafim do të ngelet mes syve të mi/ për të më kujtuar mallin tënd” (Poezia “Për Ketin”).

Sigurisht, kjo poete e re ka në tematikën e poezive të saj edhe atë kushtuar dashurisë njerëzore. Në njerën prej tyre, nga e ka titullin ky libër, lexojmë: “Diku në një breg të vetmuar/ do të gjesh aromën time…/ Gjithë ajri aty do të buzëqeshë/ e do të përkëdhelë./ Ajri është ekzistenca ime” ( “Unë jam ajri yt”). Poezi të tilla domethënëse janë edhe “Harkimi i syve”, “Është tepër vonë, tani”, “Revolta e braktisjes”, “Natën e mirë dhe për sonte” etj.

Nuk e di mirë se çfarë do të mendojë Enkelejda për këto radhë dashamnirëse , që u kushtova dy librave të saj me poezi. Po, për një gjë jam plotësisht i sigurtë, që ajo asnjëherë nuk do të shkëputet prej kësaj bote të magjishme të krijimtarisë, ashtu si dhe nuk do ta harrojë kurrë vendlindjen, që i solli frymëzimin e parë poetik dhe që përherë ia mban të ndezur mallin e dashurinë e madhe, për të.

Tiranë, 30 maj 2014

 

Murat Gecaj: LULZIM BREZNICA: LUFTËTAR PËR LIRINË DHE DASHURINË…

LULZIM BREZNICA: LUFTËTAR PËR LIRINË DHE DASHURINË…

Nga: Prof. Murat Gecaj

publicist e studiues-Tiranë


Nga e majta: L.Breznica e M.Gecaj(Tiranë, 26 maj 2014)

Siç e kam vërejtur, herë pas here, çdo përurim libri në kryeqytetin tonë ka të veçantën e tij. Në rastin konkret, e kam fjalën edhe për këtë, që po i kushtoj pak radhë, pra për përurimin e librit të parë të luftëtarit për lirinë e dashurinë, Lulzim Breznica. Ai ka lindur në Podujevë të Kosovës, aty është shkolluar e ka kaluar vite të tëra dhe ajo trevë është bërë burimi i frymëzimeve të tij poetike. Por, i mbrujtur me traditata atdhetare dhe liridashëse të paraardhësve të tij, pasi Kosova martire firoi lirinë e pavarësinë, që atij i realizuan dëshirën më të madhe të jetës, një detyrë tjetër e shenjtë e thirri atë. Pra, me misionin e paqeruejtësit, shkoi me rrobën ushtarake në Afganistan, përkrah bashkatdhetarëve tjerë, nga Kosova e Shqipëria. Sigurisht, kjo gjë i shërbeu atij për ta zgjeruar tematikën e poezive të tij, që kishte nisur të thurte.

Duke plotësuar edhe një ëndërr tjetër të tij, pra për ta vizituar për herë të parë Shqipërinë, ky krijues i talentuar 35-vjeçar kosovar, u ndodh sot në mjediset e bibliotekës së Muzeut Historik Kombëtar. Kjo gjë u gërshetua bukur e simbolikisht, me përurimin e librit të parë të tij, që ka titullin domethenës, “Klithmë për dashurinë”(Tiranë, 2014). Kishin ardhur familjarë e miq të autorit, shkrimtarë e poetë, nga Shqipëria e Kosova, nga media e shkruar dhe jo elektronike etj.

Tubimin e çeli krijuesja e njohur, Fatime Kulli, e cila është redaktore e këtij libri. Ndër të tjera, ajo bëri këtë vlerësim të merituar: “Kjo vepër letrare tregon se autori ka arritur të krijojë një UN shumë interesant, një model Breznician, pa imituar asnjë, me origjinalitetin e tij në zgjedhjen e fjalës, në strukturimin e vargjeve, me simbolika dhe metafora artistike. Ato shprehin shenja dritëzash poetike, në një kopsht letrar, ku shëmbëllejnë shënja të mirëfillta arti letrar, me një forcë të brendshme të mendimit filozofik: për dashurinë, për vendlindjen, për Atdheun e Kombin”.


Pamje nga salla, ku u bë përurimi..

Në vazhdim, u ndoqën me interes fjalët dhe mendimet dashamirëse e nxitëse të të pranishmëve, për krijimtari të mëtejshme nga ky autor i ri. Ata ishin: Prof.Dr. Klara Kodra, shkrimtarët e poetët Pandeli Koçi, Hasan Gremi, Kolec Traboini e Vllasova Musta. Përmbajtja kryesore e tyre ishte, se poeti Lulzim Breznica dallohet për origjinalitetin e krijimeve të tij poetike, me motive të freskëta e të bukura, që veprojnë aktivisht dhe pozitivisht në ndjenjat e lexuesit. Ndërsa Mehmet Breznica u ndal në rrugëtimin jetësor të kusheririt të tij, duke nënvizuar cilësitë morale vetjake, mbrujtur me atdhedashuri e mirësi ndaj të tjerëve dhe me frymëzime poetike, që i konkretizoi edhe me këtë libër të parë të tij. Ai nënvizoi se frymëzime të pashterrshme për të u bënë poetët tanë kombëtarë dhe u mbrujt me ndjenjat e larta të lirisë e atdhdashurisë së shqiptarëve, në të gjitha trojet tona amtare.

U duartrokitën nxehtësisht disa poezi, që u recituan nga të pranishëm në këtë përurim, ndër të cilët ishte Xhelal Luca. Emocione krijuan edhe fjalët përshëndetëse të bashkëluftëtarit të autorit në Afganistan, ushtarakut Fadil Ciroku, të Lumnije Avdiut etj.

Në mbyllje të përurimit, me fjalë dashamirëse e të kursyera, Lulëzimi i falënderoi, si folësit dhe gjithë pjesëmarrësit në këtë festë të bukur. Pastaj, ata i kaluan disa çaste së bashku, ku temë e bisedave të tyre ishte ky përurim dhe botimet e reja të autorëve tanë, që na e pasurojnë përherë jetën shpirtërore.

 


Faqe 11 nga 70

Newsflash

Mësuese Stela.

Durrës më 06. 11. 2010

 

                                                               MËSUESJA JONË  Stela !

 

Simboli i qytetarisë, i mirësisë dhe i diturisë.

Raporti nxënës-mësues është një ndër marrëdhëniet më të bukura por edhe më delikate të ditëve të sotme, sidomos  në shoqërinë e nxënësve të shkollave  të mesme. Larmishmëria e karaktereve të nxënësve dhe situatat e ndryshme problematike, që lindin gjatë jetës shkollore, bëjnë që ky raport të mos jetë gjithmonë i njëjtë, por të luhatet ndërmjet dukurive që, herë të rrënjosen në mëndje si çaste të bukura e të paharrueshme e herë si ngjarje të sikletshme e plot dhimbje.

 

Ne maturantët e shkolles së mesme Jopublike ”Kasa”, në Plazhin e Durrësit, që edhe për pak  kohë do të jemi të tillë, sepse na presin udhët e jetës, kthejmë kokën prapa dhe vërejmë, se pjesë e pandashme e kujtimeve tona të bukura është edhe mesuesja jonë kujdestare Steljana Godime. Ishte ajo e para, që me buzëqeshjen e saj të veçantë e të ëmbël na uroi mirëseardhjen në ditën e parë të vitit të parë të shkollës.  

Edhe sot pas tri vjetesh ajo ruan në fytyrë buzëqeshjen e saj engjëllore, e vazhdon të jetë pranë nesh duke na ndihmur të gjithëve në të gjitha mënyrat, si shoqe dhe mësuese. Ajo, Stelina, po ta përkthejmë “yllja” jonë e bukur, është poete dhe mësuese e letërsisë. Është për ne, mbi të gjitha, model i njeriut të ditur, të sinqertë, të dashur, të përkushtuar, të dhimsur e me karakter të fortë, shembulli i përkryer për t’u admiruar. Si askush  tjetër, ajo na ka qëndruar gjithnjë pranë, na ka mbështetur e përkrahur, por gjithashtu, jo pak herë, nuk ka hezituar të na kritikojë kur e kemi merituar.

Mësuesja jonë është e gatëshme, që në të mirën tone, edhe të sakrifikojë një orë mësimi për të trajtuar e diskutuar me imtësi ngatëresat, por edhe të mirat që kemi mes nesh, marrëdhëniet me mësuesit e tjerë, e mbi të gjitha problemet sociale me të cilat ne jetojmë e do të përplasemi nesër në jetë. Është “Yllja” jonë ajo që i ujdis e i shtjellon aq thjeshte e aq bukur, madje, madje shpesh herë gjen një zgjidhje ashtu siç din ajo, që na pëlqen dhe na ngroh të gjithëve.

Sa herë që ka festa, mësuese Steliana është e papërtuar, bëhet pjesë e jona edhe për të na shoqëruar në veprimtaritë argëtuese si të rinj që jemi. Nën kujdesin mjeshtëror të saj dhe në bashkëpunim me pjesën tjetër të  stafit mësimor të shkollës, organizohen veprimtari artistike, letrare, recitime, këngë, dramatizime, kërcime, takime me shkrimtarë, poetë dhe artistë etj, etj. Mundohet të nxisë deshirat dhe guximin, të na heqë frikën dhe ndrojtjen, për t’u marrë me art e veprimtari të dobishme shoqërore. E përsa i përket ekskursioneve, që ne i pëlqejmë aq shumë, mos e pyet. Ajo është gjithnjë e gatëshme të na shoqërojë.  

Veç orës së mësimit, të cilën ajo e vlerëson të shenjtë dhe e shoqeron me ndjesi të veçantë artisti, çdo mëngjes dhe në çdo pushim nuk kursehet të na bëjë vizita të shkurtra në në klasë dhe të interesohet për përgatitjen edhe ecurinë e orës së mëparëshme. Në veprimtari të tjera shtesë të lidhura me orën e letërsisë, ajo bën të pamundurën që të  rrisë  frymën mirëkuptimit, bashkëpunimit dhe ndërveprimit mes nesh, që shpesh herë me deshirat tona adoleshenteske paksa individuale, harrojmë që jemi pjesë e një grupi, harrojmë që po rritemi dhe duhet të veprojmë si të tillë. Por këtu mes nesh është mësuesja jonë e dashur, që nuk nguron të na e kujtojë, të na këshillojë e ndihmojë që t’i ndrreqim prapësitë tona. Mësues të tillë ka dhe i nevoiten  shkollës sonë,  në mënyrë të tillë që të krijohet e arrihet një mardhënie mësues – nxënës me besim dhe bashkëpunim të ndërsjelltë, më frytdhënës e të qendrueshëm, që shërben si hallka e parë dhe me e rëndësishme e edukimit tonë si qytetarë të këtij vendi.

“Yllja” jonë, gjatë gjithë jetës sonë shkollore ka qënë si ai artitekti i mirë dhe i zoti, me shpirt artisti, vizionar dhe i papërtueshëm, që projekton dhe ndërton ndërtesa me themele të forte, të larta e të bukur, që hijeshojnë qytetin ! Mësuesja jonë është skulptore e shpirtit tonë njerzor, që e gdhend çdo ditë për t’u bërë më të mirë, më të ditur, më të bukur. Ne jemi me fat.

Për mësusen tonë kemi veç një fjalë hyjnore dhe magjike: “FALEMINDERIT !”

 

Punuan

Nxënëset maturante.

Juana Terniçi

Tea Rustani

Shkolla e Mesme Jopublike “Kasa”

Plazh - Durrës