Dituria

  • Rrit madhësinë e fondit
  • Madhësia normale e fontit
  • Ul madhësinë e fontit
Home Intervjuer-Intervista
Intervista

Intervista e Moikom Zeqos dhënë kritikut FATMIR MINGULI

“LIBRI I SINOPSEVE”I MOIKOM ZEQOS, MBIJETESA E LETËRSISË

Intervista e Moikom Zeqos dhënë kritikut FATMIR MINGULI

pyetje + 20 përgjigje)

1.« Libri i Sinopseve » (EUGEN, 2012) më ka tendosur vëmendjen më shumë se librat e tu të tjerë Moikom.

E rilexoj, më krijohet një pështjellim dhe pas kësaj një qartësi e re. E shkrova dhe e botova në një të përkohshme një esse për këtë libër, por e ndjej mangësinë e shtjellimit përfundimtar. “Libri i Sinopseve» më ngjan si një kristal shumëfaqësh, ku format gjeometrike përsëriten dhe madje tingëllojnë.

Tek Parafjala ti ke thënë : «Sinopset janë krijesa të copëtuara, një galeri arkeologjike. Po ky është copëtim kozmik si ai i një Big Bengu. Në “Librin e Sinopseve” janë të gjitha librat e mi papërjashtim, madje edhe ato që nuk janë botuar ende, ose nuk do të botohen kurrë.”

Ide pak e skajshme, që gati nuk kërkon kundërshtim. Po si ka mundësi? A vallë është kështu ?

- Ndoshta Fatmir. Çdo tekst është i vërtetë në ambiguitetin e vet. Kjo duhet kuptuar më tepër se sa ta ndjesh me intuitë. Shkrimtari shkruan gjithë jetën vetëm një libër (edhe në pas-vdekjen e tij mbetet ky konceptim), pavarësisht shumësisë së titujve. Ky libër i vetëm është konceptualiteti i tij.

Nëse shkrimtari «e shpik» (është në fakt gjithashtu një metaforë) këtë konceptualitet ahere nuk ka rëndësi numri i pakët apo i shumtë i titujve të botuar apo të pabotuar. Konceptualiteti është thelbi i thelbeve! Konceptualiteti është misteri i sintezës me instrumentet mendorë, racionalen dhe irracionalitetin, dijen dhe imagjinatën.

Si t’i harmonizosh? Si t’i kthesh në stil? Stili është perceptimi dhe vetëperceptimi sui generis.

Konceptualiteti dhe stili janë e njëjta gjë, semantikë e njëjtë për fjalë të ndryshme. Ndonëse kanë edhe dallime.

2. – Dallime për kritikën e specializuar?

- Për kritikën më tepër strukturaliste, me mendësi linguistike, kaq shpesh të stërholluar plot tepri hollësirash dhe konotacionesh shpesh krejt të kota dhe përgjithësisht të mërzitshme. O Medaur, sa shumë komente të komenteve

3. – Ju mendoni se kritika strukturaliste ka dështuar? Mos është diçka mjaft e skajshme? Anatemë kapriçioze?

- Ka një zhvillim historik të strukturalizmit zanafillor nga substanca linguiste: ideja e sistemit, raporti arbitrar i gjuhës me realitetin, meta-teksti, interteksti etj., etj.

Pastaj dekonstruktizmi i Derrida-së me sulmin e tij ndaj “logocentrizmit”, por edhe “vdekja e autorit” e Roland Barthes-it (vepra letrare studiohet pavarësisht autorit – shumë absolute apo jo?) deri tek Jacques Lacani i cili shpall se “vetvetja është një trillim”.

Të gjitha këto sollën diçka, por kitch-strukturalizmi kaloi në sterilitet. Formalizmi i tij më kujton filologjinë aleksandrine.

Më kujtohet një ngjarje e kritikut të madh rus të formalizmit Mikail Baktini i cili në fund të jetës kishte mbaruar një dorëshkrim mbi letërsinë artistike gjermane që i kishte kushtuar shumë vite punë.

Gjatë pushtimit gjerman të Rusisë në Luftën e Dytë Botërore, i vetmuar dhe i varfër, i grisi faqet e dorëshkrimit duke i përdorur për të dredhur cingare, duke djegur kështu fragmentet e librit, të pabotuar kurrë, derisa i dha fund.

Parabolë e dhimbshme, patjetër.

Unë dua kritikë të llojit tjetër, kritikë konceptuale si Harold Bloom-in dhe George Steiner-in.

Ata thonë gjëra të thelbëshme të mençura pa përdorur makinën e pafund të Abrakadabrës.

4. – Po kritika shqiptare?

- Është ende shumë larg për fat të keq. Kjo është temë tjetër. Injoranca e saj është tepër klienteliste dhe agresive.

Nuk do t’ju besoja syve, por një farë biznesmeni i dyshimtë, pronar universiteti privat dhe i disa mediave shkruan në një rubrikë me titullin inkuizicionist “10 libra për t’ju djegur” (ndër këto libra ishin edhe të Kasem Trebeshinës,  Oliver Schmitt-it, Ben Blushit, Arben Putos etj.) për librat e mi, për tërë veprën time se “shpresoj që Moikom Zeqo të më kuptojë në këtë koment tim prej amatori duke shprehur një respekt shumë të madh për të si individ, për kontributin e tij shoqëror dhe politik, për erudicionin e tij dhe përpjekjen e jashtëzakonshme për njohjen e dijes në përgjithësi”

Por shton ky riosh sqimatar me pubertetin e tij gëbelsian se duhet “djegur” e tërë vepra e Moikom Zeqos “nga libri i parë deri i fundit” si një vepër “pa gjini, pa zhanër, pa metodë”

5. – E pabesueshme

- Pse e pabesueshme? Krejt e besueshme për delirin e pakujdesshëm të një amatori.

Ai ka një arsyetim të thjeshtë, vetëm me një “jo”, apo një “po”, ngaqë s’ka shkruar asnjë libër vetë kërkon t’i hedhë në zjarrin e skëterrës tërë librat e mi, pra është një lloj polici dhe teologu arkaik, që pushtetin e mjerë të parasë e kthen në totalitarizëm hitlerian të shpirtit.

Djegia e librave!

Mendoja se kjo qe harruar.

6. Po si e ka emrin ky shkrues?

- S’dua t’ia përmend emrin. Jo për shkak të krupës, por as për shkak të keqardhjes.

7. – Të kthehemi në temë: “Libri i Sinopseve” është kaledoiskopik, një sinops sinkretik i tërë sinopseve. Ndihet tek secili sinops ndjesia e papërmbysjes, siç thonë italianët “non finito”. Ka plot përbërës të laboratorit krijues, ti jep variantin 1, 2 ose 3 të subjektit, ose shtjellon se si mund të shkruhet sinopsi si tregim dhe roman, apo skenar kinematografik. Serioziteti shfaqet si saktësi. Është hera e parë që botohet në letrat shqipe një koleksion i tillë thjesht sinopsesh. Askush s’e ka bërë deri më sot.

Pse ka ndodhur kështu? Është me qëllim nga ana juaj? Apo trill?

- Këto sinopse janë shkruar lirshëm, kanë veskun rastësor, të çastit, por nuk janë menduar për botim. Shkrimtari vetëkuptohet shkruan për të botuar, botimi i mpreh, i tendos shqisat, rrit adrenalinën, ndoshta dhe përgjegjësinë. Kështu ndodh. Por edhe mund të mos ndodhë.

Këto sinopse kanë patur statusin e shënimeve në një kurbë kohore gati prej 30 vitesh. Kanë qenë si zbulimet në një qytet arkeologjik, por që s’ka emër, nuk është i fiksuar as në hapësirë, as në kohë. Pra një arkeologji shpirtërore.

Detaje, ide, ameba me AND përbindëshash, gjeneza, sekrete, miklime, tematikë, elektricitet ndërlidhjesh, fytyra, ngjarje, metapsikoza personazhesh, gjenealogji të shpikura, peizazhe onirike, kujtesa të tradhtuara por edhe kujtesa të restauruara, të gjitha në një vërtitje që s’ndal asnjëherë. Kjo gjë është hutuese, ose shokuese, shumë fillime sinopsesh janë pëlhura të bardha, por që u takon shansi të shfaqen mbi to tablo, kompozime për të cilët ende s’di asgjë askush, as vetë shkrimtari. Kjo është gjendje fillestare, nebuloza, ku prania e mendimeve është më shumë se prania e fjalëve.

Floberi bënte qindra skica për një roman, Heminguej arrinte të shkruante deri në dhjetë herë të njëjtën faqe të librave të tij.

Regjisori Stenley Kubrick la pas vdekjes një arkiv të tërë shënimesh, vizatimesh, vërejtjesh gjeniale për filmin që do t’ia kushtonte Napoleonit, por ky film s’u bë dot.

Akoma më i frikshëm dhe skandaloz është arkivi i Stephane Mallerme-së me mijra faqe të një projekti për Librin Total, që do të përfshijë tërë librat e shkruar dhe ato që do të shkruheshin në pafundësi. Këto tentativa ambicioze kanë në vetvete një strategji mendimi, por nuk janë substancë e mirëfilltë artistike. Ky dallim i kufizon.

Thashë që sinopset i kam shkruar fillimisht për të mos i publikuar. Për një kohë të gjatë dyshues, i pavendosur, mes dorëshkrimeve dhe vizionit, indiferencës dhe motivimit kuptova se edhe veprat e mëdha të letërsisë botërore, pavarësisht se konvencionalisht quhen të përfunduara (struktura unike) janë megjithatë sinopse.

Kështu “Don Kishoti” është sinopsi i qindra sinopseve, ku kufijtë e mbylljes së strukturave (monadave) përherë zhduken, humbasin, s’kanë fuqi ndarëse.

Odiseu homerik është sinopsi arketipal i Eneut virgjilian, i Dantes në udhëtimin e tij në Përtej-botën e Trefishtë, i Faustit të Gëtes, i Guliverit të Swiftit, i Lizës në Botën e Çudirave të Carrol-it, i Uliksit të James Joyce-it etj.

Kryeveprat e patjetërsueshme të letërsisë nuk e mëtojnë përsosjen, përkryerjen absolute. Shkrimtari i madh nuk është argjendar që bën filigrame ku simetritë janë formale, as nuk i bën librat e tij si mobilie dhe kaq.

Shkrimtari i vërtetë i jep rëndësi asaj që duhet thënë universalisht, prerjes konceptuale, origjinalitetit dhe jo rëndomtësisë pluhurosëse.

Prozat e shkurtra të Franc Kafkës janë sinopse. Po edhe prozat e Migjenit.

Kështu kuptimi i sinopsit shumëfishohet.

Vetësemantizohet!

8. – Në një kuptim më të përgjithshëm ndoshta është pikërisht kështu…

- Në një kuptim më të abstraguar.

- Megjithatë sinopset janë sinopse. Në këtë mënyrë mund të artikulohen disa përmasa dhe tipizime të domosdoshme.

- E saktë Fatmir. Tipizimi sinkronik i takon tërë zhanreve apo teksteve letrare. Madje edhe poezisë. E tillë është letërsia.

Për letërsinë ka shumë klasifikime elegante por asnjë përcaktim shterues. Çdo gjë duket vagëlluese.

Letërsia ka ekzistuar qysh përpara lindjes së vet, ashtu si çdo njeri ka ekzistuar përpara se sa të vijë në jetë. Një fëmijë nuk e di nëse do të bëhet shkrimtar. Fëmija më parë nis të pikturojë ashtu si vetë njerëzimi në prehistori. Një përsëritje ciklike e filmit të stërlashtë biologjik. Të tërë fëmijët pikturojnë por pak bëhen piktorë.

Për shkrimtarët është akoma më enigmatike, ku Rasti ka një plotfuqishmëri të çuditshme. Letërsia nuk shfaqet përherë e plotë. Ajo thotë, por jo gjithçka. Më shumë letërsia grish me mungesën e fjalëve se sa me fjalët e tipografuara.

Mungesa ka shumë substancë, e pathëna mbart letërsi. Letërsia mëton infinitin. Është fragmenti i të pafundmes, por edhe esencë.

Ky karakter i ndërlikuar i letërsisë thjesht thjeshtëzohet, por kjo s’i hyn në punë askujt. Letërsia është një lexim imagjinar, pavarësisht fjalëve konkrete.

Tharmi i botës së librit është shumësia e mundësive, sekreteve, mospajtimeve, subjekteve dhe ëndrrave, gjersa gjithçka shndërrohet në thelb, qendra e librit shndërrohet gjithkund, përpara, mbrapsh, në të gjitha pikët pa u kufizuar në asnjë perimetër të ravizuar përfundimisht, sepse qendra është kudo dhe çdo pikë është qendra, ose është Private Eye (Syri Privat), por edhe Universal Eye (Syri Universal). Ka shumë sy, ka dhe shumë vështrime. Jo vetëm për të parë të dukshmen, por edhe të padukshmen. Kjo e përafërson statusin e gjallë të letërsisë.

Kronikat shënojnë hollësira se si u dogj nga zjarri inkuizicionist heretiku Xhordano Bruno dhe se kur u përpi nga zjarri ai klithi dhe tha diçka. Askush nuk i regjistroi fjalët e fundit. Çfarë tha? Ç’kuptim kishte ajo që Brunoja tha? Pse ato që e dëgjuan nuk i shënuan për kujtesën e njerëzimit këto fjalë? Pse nuk e bënë këtë gjë? Brunoja thirri. Vazhdon ende të thërrasë. Po fjalët e fundit tanimë s’janë fjalë. Heshtja na tmerron. E kundërta e vetvetes. Vdekja është heshtje, por heshtja s’është vdekje!

Thirrja e fundit është ftillëzimi i letërsisë! Kështu skajet e infinitit nuk ekzistojnë, nocioni i skajeve përball dhe zhduk nocionin e infinitit, kurse vetë infiniti është pikërisht për shkak se skajet nuk ekzistojnë realisht.

Shëmbëlltyra e fjalëve të fundit të Brunos është në thelb shëmbëlltyra e sinopsit. Kuptimshmëria dhe shpalosja e tij. Kjo të grish, ke mister dhe imagjinatë, dëshmi dhe hamendje. Asgjë s’është tërësisht e gatshme, as e listuar si menutë. Gjithçka të fton, të miklon.

“Vetëvrasja e trumcakut” e Migjenit është potencialisht një roman ekzistencialist, sepse është një sinops i sinopseve, plot semiotikë radioaktiviteti të brendshëm. Dhe kjo është mjeshtëria.

Pra sinteza maksimale intelektuale presupozohet me shumë pak rreshta më afro dyqind fjalë. Të njëjtat fjalë në një rrëfim mediokër do të ishin edhe vetëm fjalë, apo simbole grafike mediokre. Mjeshtëria i pasuron dhe i sublimon fjalët.

E kundërta i varfëron.

Por në kuptimin natyror fjalët s’e kanë fajin në vetvete.

Profili i shkrimtarit i organizon, i praron ose i ndryshk, i përjetëson ose i kalbëzon, i bën ajrore, monumentale, ose i zhbën dhe i kthen në pluhur, në hiç. Sepse shkrimtari është një lloj demiurgu, duam apo s’duam.

Në këtë kuptim proza e shkurtër dhe romani janë e njëjta gjë.

Kështu klasifikimet e zhanreve, siç thotë Benedeto Kroçe janë vetëm konventa, marrëveshje për letërsinë, por jo vetë thelbi i letërsisë. Optikë e lëvizshme, dinamike, përtej sipërfaqes, formës, shkurtësisë dhe madhësisë.

Stili është e kundërta e stilizimeve baroke, ornamenteve dhe formalizmit shpërdorues. Lirishmëria e të shkruarit s’shkëputet nga përqendrimi.

Koncentrimi në një hapësirë të vogël burimëson idenë e pamatshmërisë dhe shumë kohë, vijimësi, përtëritje.

Mogtagne thotë se mençuritë e mëdha janë tek fjalët e shkurta. Të shkruash gjatë ndonjëherë, ose shpesh herë do të thotë të mos thuash gjë, ose “të prashitësh në ujë” (shprehja është e Gëtes).

Shkrimtari është midis Skillës se çfarë shkruan dhe Karidbës se si shkruan, midis të mundurës dhe të pamundurës, suksesit dhe dështimit. Kjo është vetëdija.

Mjeshtri i Koncentrimit të madh Borgesi jo pa ironi vëren se “Krijimtaria letrare duhet të rrjedhë lirshëm si uji dhe jo t’i ngjajë një makinerie, që vihet në lëvizje me forcë.”

Ç’sekret i papërballueshëm!

9 – Kam vënë re, Moikom, çdo sinops e ka një ngjarje, ose parabolë, lidhet me përvojat tuaja perceptuese, shpesh shumë konkrete.

Mund t’i spikasje me disa tubime, përcaktuar nga leximi. Në grupin A do të futje prozat “Fytyra”, ‘Vrasësi i dhëmbëve prej floriri”, “Tregimi i parë”, “Lëkurët”, “I zhvarrosuri”, “Këmisha prej flokësh”, “Zonja”, “Dysheku me kartëmonedha”, “Libri i Thotit”, “Qendra Veksner”, “Qeni me rrota”, “Varri”. Në grupin B i përfshij subjektet e Bizantit me prozat “Endoksia e Bizantit”, “Mihal Apostoli”, “Madhështia”, “Tubëzat prej papiri”, “Eustathi i Durrësit”, “Ipati, perandori pesëditësh i Bizantit”, “Gjumi i Konstandinit të Madh”, kurse në grupin C shtjellohen subjektet e krishtërimit të hershëm dhe mesjetar me prozat “Sizifi dhe Krishti”, “Korrigjimi i projektit”, “Herezia”, “Monedha”, “Psalmi 28”, “Murgu Teodor”, “Ungjilli i Judës”. Në grupin Ç përmblidhen motivet e filozofisë së Lindjes me “Shahisti”, “Prifti i Isisës”, “Mensur Hallaçi”, “Shemsi Tabrizi”, “Në kafenenë Serapis”, “Banori i topit”, “Njerëzit me fytyra kafshësh”, “Kanibalizmi”, “Estetika e Xhingis Khanit”, “Ismail Saferi, princi i shiitëve”. Në grupin D mbështillen prozat me motive historike si “Shekspiri i shfytyruar”, “Ungjilli i Kolodit”, “Ëndërra e Paul Emilit”, “Mark Park Sopartri”, “Meridiani i Durrësit”, “Zezaku i Libohovës”, “Pela e De Radës”, “Kalorsi i vdekur”, “Kurora e Shqipërisë”, “Filip Fluturuesi”, “Kali i Kaligulës”, “Admirali Gedik”, “Princesha Rugina”, “Motiv studentesk”, “Centauri”, “Aisa”, “Letra e shkruar me gjakun e lakuriqit të natës”, “Plaku i mrekullueshëm”, “Jeta e ndërlikuar e Makabe Zaharisë”, “Kozmonauti i braktisur”etj. Ka edhe sinopse që është vështirë t’i klasifikosh. Motivet futen dhe dalin nga njëri tjetri.

- Po, është një optikë të vështruari.

10. – Kuptohet, por parashtrimi i analizës s’është e lehtë. Tek “Njeriu i ëndrrave” personazhi U.Rots vendos të shkruajë libra me mënd vetëm me ëndrrat e tij, për një tipografi onirike dhe t’i shpërndajë për lexim në ëndrrat e të tjerëve.

Një sinops tjetër “Njeriu prej avulli” flet për një personazh që fotografon dhe studion retë dhe mjegullat dhe dallon në to fytyra të historisë por edhe të mitologjisë.

Sinopset prej ëndrre lidhen me sinopse avulli.

- Ashtu si metaforat besoj.

11. – Qartë, si metaforat. Por jo edhe thjesht si metaforat. Në sinopset ka personazhe, të ravizuara çuditshëm. Një gruaje të re malësore i vdes djali i porsalindur, ahere që të mos çmendej e mëkon me qumështin e gjinjve një qingj, subjekti është huazuar nga një rrëfim i Mis Durhamit, por sinopsi shndërrohet në një skenë ikonografike të shën Marisë me Krishtin fëmijë, i cili është quajtur edhe Agnus Dei (Qingji i Zotit).

Tek “Dy personazhe në një”, ti i nderuar Moikom, tregon dy fytyra të të njëjtit personazh, të perandorit romak Trajanit. I njohur si persekutues i të krishterëve të hershëm Trajani në një moment tregoi një ndershmëri të madhe. Atij ju lut një grua e panjohur për drejtësi, të cilës i kanë vrarë djalin e vetëm. Trajani i dha fjalën se do ta ndëshkonte vrasësin. Mbas hetimit mësoi se atë e kishte vrarë pikërisht biri i perandorit. Ahere Trajani e mbajti fjalën dhe e dënoi me vdekje djalin e tij.

Në mesjetë qarkullon gojëdhëna se Papa Grigori i Madh duke ju lutur Zotit i kujtoi edhe gjestin e Trajanit dhe i kërkoi ta lironte nga vuajtjet e Ferrit. Zoti e dëgjoi.

Trajani pati një jetë të dytë, krejt të ndryshme nga ajo e dikurshmja.

Ky dyzim i kategorisë së personazhit të njëjtë (edhe i Keqi, edhe i Miri) ngrihet mbi paradoksin, në një syzim të tjetërllojtë teorik.

- Po, e pranoj ka një shtjellim të ri teorik të personazhit dhe të letërsisë.

12 – Më lejo të vështroj më tej. Sinopsi “Dandoni pesëqind vjeç” flet për një ilir me jetëgjatësi biblike. Ky është Dandoni, të cilin e përmend Gai Plini Sekundi që ka jetuar në shekullin I pas Krishtit, tek “Naturalis Historiae”.

Ti i dashur Moikom e vërtit personazhin e rrallë dhe të pabesueshëm si dëshmitar të qytetërimit ilir dhe të vdekjes së tij në suaza shekujsh.

Kjo shëmbëlltyrë reale dhe irreale njëkohësisht plotësohet tek “Heroi i katastrofës”me shërbëtorin e përvuajtur të Anton Udino – Burburin, në ishullin Voglia të Dalmatisë i cili vdiq në 1898, 72 vjeç dhe qe i vetmi njeri në botë që dinte ende gjuhën e harruar ilirishten.

Me vdekjen e tij vdiq përfundimisht dhe ilirishtja. Duket sikur qe një lloj binjaku i Dandonit.

Kjo është tepër intriguese.

- E vërtetë, tepër intriguese. Shpesh historia është më e plleshme, më interesante se letërsia. Pse të mos funksionalizohet kjo gjë?

13. – Në sinopsin “Murgjit alfabetikë” përmendet asketi Pakomi i Madh i cili ndërton manastire në Tebeada të Egjiptit në shekullin III pas Krishtit. Sejcilit manastir i ve germën e alfabetit grek.

Pastaj Pakomit të Madh i lind ideja epifanike se duke grumbulluar murgjit alfabetikë mund të krijonte fjalë dhe fraza me anë të tyre për t’i lexuar nga lart qiellorët, për të dhënë kumte dhe mesazhe shenjtërie të paparë.

Pra një tjetërlloj shkrimi.

- Ose letërsie.

14. – Natyrisht. Të habit ky konceptim. Por sinopset më të trillshme për mendimin tim janë “Hadi ndryshe”, “Jetë e ndërlikuar e Makabe Zaharisë” dhe “Letra e shkruar me gjakun e lakuriqit të natës”.

Këtu personazhet abstragojnë dhe sublimojnë hollësirat konkrete historike skajërisht.

- Është një nga sekretet e tipizimit të personazheve.

15. – Pra ti beson seriozisht tek tipizimi?

- Afërmenç. Nuk ka letërsi pa personazhe. Por varet si i shqison dhe si i krijon. Tipizimi nuk mund të shmanget. Është e pamundur. Është fuqi magjepsëse e përhershme. Ndaj dhe mbijeton letërsia.

Tërë personazhet e një shkrimtari e shndërrojnë vetë shkrimtarin në një kryepersonazh. Dhe kjo ka gjithashtu diçka enigmatike.

Por vetëm shkrimtarët e mëdhenj mund të jenë dhe janë kryepersonazh.

Mesatarët s’mundet dot, s’arrijnë dot tek kjo pikë inkandeshente kujtesore.

16. – Kritiku filozof amerikan George Steiner është tepër skeptik për letërsinë post-moderniste, e quan amorfe dhe si post-kulturë, e globalizuar si kitch-art pra edhe kitch-qytetërim. Ai madje thotë se “Muzat e Mëdha kanë heshtur përgjithmonë”. Po ju ç’mendoni?

- Në shumë pika të arsyetimit të tij Stainer-i ka të drejtë. Kriticizmi i tij është emancipues. Një tjetër filozof Jean-François Lyotard në një libër të tij për Post-modernizmin (botuar në 1979) se irracionaliteti i gjendjes post-moderniste është katastrofik se “Rrëfimet e Mëdha”të shoqërisë njerëzore janë shembur dhe nuk besohen më.

Ai thotë: “I kemi mbijetuar fashizmit, e pamë fundin e komunizmit totalitar dhe tani po dëshmojmë edhe përjetojmë ekonomitë globale të stilit mafioz, babëzinë e tregtisë së lirë dhe apokalipset mjedisore në shkallë botërore. Nëse këto janë rezultate të fundme “të arsyes objektive”ahere diçka këtu s’është në rregull”.

Jean Baudrillard-i flet për njerëzimin e klonuar, për njerëzit kopje të kopjeve dhe konceptin tjetërsues të Simulacrum-it. Kjo është problematika e thekshme, acaruese. Këtë e ndjejnë të gjithë. Dhe shqiptarët. Ankthet e botës janë dhe ankthet e shqiptarëve.

Por situata kërkon zgjidhje.

Letërsia nuk mund të vdesë. Ajo është e kërcënuar vdekshëm nga kitch-letërsia.

Klement Grinberg në librin e tij “Avant-Garde and Kitch”(1939) thotë “Kitch quhet përvoja zëvendësuese dhe ndjenjat e shtirura. Kitch-i ndryshon sipas stilit, por mbetet gjithmonë i njëjti. Kitch-i nuk mëton t’u kërkojë klientëve të tij asgjë tjetër përveç parave – madje as kohën e tyre.”

Edhe në Shqipëri kultura masive, mediatike është e tillë si asnjëherë më parë. Kjo është e frikshme.

Kjo e shton më hiperbolikisht meskinitetin dhe provincializmin shekullor shqiptar.

17. – Mos duket pak fataliste e tërë kjo katrahurë?

- Aspak. Përtej fatalitetit (arketipi apokaliptik i letërsisë por edhe i filozofisë për mendimin tim ka shteruar dhe është bërë rutinor dhe spekulativ) ka përherë hapësira dhe mundësi të fshehura të intelektit për të bërë një letërsi të vërtetë.

Shihni librat e Elias Canet-it, Gynter Grass-t, Gabriel Marquez-it, Davia Wallace Stevens-it, Anthony Burgess-it, Amos Ozit, Saramagos, Thomas Pynchon-it, Umberto Eco-s, Zbiguer Merbert-it, John Ashberyt, Borgesit, Danillo Kish-it, Kazanxaqit, Italo Calvino-s, Isac Singer-it, Kenzaburo Oe-it etj.

Ata besojnë tek plotfuqishmëria e Njeriut (me germë të madhe).

Letërsia e vërtetë është mbijetesë dhe shpëtim shpirtëror.

Pra zgjidhja e kapërcimit është substancialisht konceptuale. S’ka rrugë tjetër.

18. – Kjo edhe për letërsinë shqipe?

- Po edhe për letërsinë shqipe. Ne na kërcënon banaliteti. Banaliteti është kudo. Po depërton në inde, në veprime, në psikologji, në perceptime, në etikë, në politikë, në ekonomi, në dituri.

Banaliteti është si kulturat mikrobike që shumëfishohen dhe modifikohen me një rezistencë të lemeritëshme.

Shkrimtari bashkëkohor amerikan Paul Auster në romanin e tij “Ghost” (“Fantazmat”) pikëzon historinë e vdekjes së poetit Wollt Whitman-it.

Një ditë mbas vdekjes një mjek i autopsisë i hoqi trurin Whitman-it për t’ia dërguar Shoqatës Amerikane të Antropometrikës për ta studiuar.

Truri mbriti në laborator por ai që po e mbante u pengua dhe truri ra në dysheme dhe u copëtua. Kështu truri i poetit më të madh amerikan i të gjitha kohërave përfundoi i mbledhur me fshesë dhe i hedhur në plehra. Ja pra ç’është banaliteti i pamëshirshëm dhe i vrazhdë.

Ky banalitet na sfilit, na lodh, na çmend!

Përballja me banalitetin është të përballosh katrahurën, prapambetjen retrograde, injorancën historiciste.

Banaliteti është provincializmi, dogmat e tij, që kolonizojnë mendërisht njerëzit, i klonojnë, i minimizojnë mënyrën e të jetuarit, pa dinjitet, pa ideale, pa moral.

Banaliteti shkatërron mundësitë për të jetuar, është mpiksje dhe varfërim permanent shpirtëror.

Banaliteti është realiteti i rremë, politika e rreme, gënjeshtra me pushtet të paparë mediatik, patologjia e ligjërimeve.

Banaliteti është letërsia e keqe, konsumiste manipulimi i vlerave dhe hierarkive, fashitja e rebelimit të ideve të mëdha, kancerizimi i fjalëve, deformimi i së bukurës dhe fisnikes. Banaliteti squll dhe shkatërron karakteret, legjitimon vagabondët, kriminelët, zhvatësit e paskrupullt, akademikët zyrtarë servilë, mitet e autoritetit subversiv, shtypës, përfituesit, të paaftët, “lojën virtuale të pushtetit”.

Është maskarada e historisë dhe artit. Helmon gjëmshëm klimën demokratike.

Prandaj letërsia e vërtetë sfidon banalitetin. E rrëzon. E demaskon.

Kujtoni kryeveprën e Jonatan Swiftit “Batles of books” (“Beteja e librave”) Sepse banaliteti është më i rrezikshëm dhe më rezistent në letërsi për t’i prishur letërsisë sistemin jetik të imunitetit. Kjo është një çështje ekzistenciale edhe për shkrimtarët shqiptarë.

Duhet kuptuar se letërsia është humanizmi. Dhe humanizmi përherë s’e zhduk Shpresën. Dhe pa Shpresë nuk mund të jetohet.

Këto janë kredencialet e pavdekshme të së ardhmes.

19. – I dashur Moikom, e di që kjo bisedë e improvizuar s’mund të ketë mbarim. Por “Libri i Sinopseve” na e dha këtë shtytje dialogu.

Unë kam në duar librin tënd “Papagajtë e Nembrotit” (TOENA, 2012) dhe po e lexoj i përqendruar. Edhe ky është një libër ndryshe.

Për të dua të flasim njëherë tjetër nëse është e mundur.

- Sigurisht.

20. – Tani një pyetje standarde, që në fakt nuk e kam shumë për zemër. Çfarë keni në duar?

- Kam përgatitur për botim librin “Ofelia me mjekër”, si bleun e tretë të lidhur me “Refuzimin e Shkrimit”(Dituria, 2011) dhe “Vetullat Hyjnore”(Bota Shqiptare, 2012). Gjithashtu po i jap dorën e fundit një libri të ri me proza të shkurta, që e kam quajtur “Sinaksarët e Bizantit”.

- Faleminderit!

Durrës 25-27 shkurt 2013

 

Suela Jorgaqi : Inva Mula, ylli që ndriçoi shqiptarët kudo që ndodhen

 

Suela Jorgaqi

Inva Mula, ylli që ndriçoi shqiptarët kudo që ndodhen

Të premten e kaluar, në datë 1 mars u mbajt një mbrëmje artistike me sopranon e famshme shqiptare, zonjën Inva Mula. Nuk ishte rastësi që ky eveniment u mbajt këtu në bibliotekën interkulturore PBZ Hardau, ku midis gjuhëve të tjera ka edhe shumë libra në shqip.


Megjithese Inva është tashmë një personalitet me dimensione shumë më të mëdha se vetëm ato shqiptare, që ka prekur skenat më të famshme botërore dhe ka njohur personalitete nga më të famshmet në mbarë botën, Inva ka mbetur e thjeshtë dhe shumë njerëzore, një kënaqësi e vërtetë për të biseduar dhe për ta admiruar edhe më tepër nga afër.

Inva Mula është një emër i njohur jo vetëm në mbarë viset shqiptare, por edhe në botë. E lindur në Tirane në një familje artistësh, Nina dhe Avni Mula, Inva filloi të marrë mësime pianoje që e vogël. Koncertin i saj të parë e dha kur ishte 5 vjec. Deri më sot Inva ka marrë shume cmime si edhe dashurinë e mbarëpublikut, si shqiptar ashtu edhe ndërkombëtar, dhe kënget e saj janë bere moto e mbarë gjeneratave

Në moshën 16 vjecare ajo merr mësime nga e ëma e saj, zonja Nina Mula që fatkeqësisht është ndarë nga ne. Më vonë ajo diplomohet si soprano në Akademinë e Arteve në Tiranë ku interpreton Violetën e Traviates, performancë kjo që do të përsëritet disa herë në rolet e mëpasshme. Ky rol i hap dyert e Teatrit te Operes në Tiranë ku ajo këndon per 5 vjet me rradhë si soliste. Aty ajo interpreton rolet e Rozines tek Berberi i Seviljes,  Mimi tek Boheme, Xhilda tek Rigoletto, si edhe këndon në opera të kompozitorëve shqiptarë.

Në këtë periudhë ajo fiton konkursin « Tefta Tashko Koco »  dhe shpallet si këngëtarja më e mirë e operës për vitin 1987. Që këtu ajo fillon të shfaqet nëpër koncerte ndërkombëtare, fiton çmimin Zhorzh Enesko ne 1990, më pas Madamme Butterfly në Barcelonë.

Që nga viti 1992 ajo zhvendoset në Francë, ku edhe pjesërisht jeton, triumfon në 1993

në konkursin « Placido Domingo » dhe që aty fillon një bashkëpunim të ngushtë me maestron e madh. Pikërisht këtu fillon karriera e saj internacionale, fillimisht në operën e Avignon, pastaj Los Angeles, Bonn, Washington, Chicago e New York.

Bashkëpunime të mëtejshme me emra te mëdha në fushën operistike si me baritonin Leo Nucci apo maestron Ricardo Muti ne teatrin e la Scales ne Milano i hapin rrugën suksesit të saj të mëtejshëm në Itali. Ajo ftohet të këndojë Violetën për hapjen e teatrit Arcimoldo në Milano, sukses ky që i sjell angazhime të tjera në Itali.

Pas turneve të shumta nëpër botë si dhe promovimit te CD-së së re të saj në Tiranë, Prishtinë e Shkup, sopranoja e famshme shqiptare ndodhet momentalisht ne Zyrih. Mes obligimeve të shumta familjare dhe profesionale, pasi po luan rolin kryesor në „Boheme“ në operën e Zyrihut, Inva e gjen kohën dhe shpreh dëshirën të jetë e pranishme në një mbrëmje për shqiptarët e Zvicrës. Sopranoja e famshme sapo ka regjistruar albumin e dytë me këngë në shqip dhe nuk është një rastësi që e ka quajtur pikërisht „Për ty atdhe“. Ky album që përmban 12 këngë ka lindur si iniciative e këngëtares pikërisht për 100 vjetorin e Pavarësisë dhe është perçuar në të gjitha trevat shqiptare. Janë këngët më të njohura të kënduara ne vite, këngë të cilat duhet të përcillen në të gjithë brezat e ardhshëm si pasuri e çmuar e kombit tonë. Tituj si „Rrjedh në këngë e ligjerime“, „Për mëmëdhenë“, „Himni i flamurit“, „Agimet shqiptare“ apo „Dua më shumë Shqiperinë“ janë balsam per veshin e çdo bashkëatdhetari, janë një rikthim në nostalgjinë e kohëve të hershme.

Së bashku me bashkëshortin e saj Etem Ramadani ata kanë thirrur në jetë edhe fondacionin e quajtur « Hi Classic », për të ndihmuar talentet e reja në fushën e artit.

Por Inva megjithëse jeton jashtë shtetit është më e pranishme se kurrë pranë shqiptarëve të kudondodhur ne botë. Kjo ishte edhe arsyeja qe Inva ishte me ne në bibliotekën interkulturore Pestalozzi Hardau, për të kaluar së bashku një mbrëmje artistike, ku dëgjuam një pjesë të këtyre këngëve si dhe patëm mundësinë e rrallë ta përjetojmë Invën live.

Suela Jorgaqi: E dashur Inva, ishte një kënaqësi e madhe për mua që ishe e ftuara ime këtu në bibliotekën që unë drejtoj, në të cilën kemi edhe shumë libra shqip…

Inva Mula: Në radhë të parë Suela të falënderoj për mikpritjen tënde.Takimi ynë i parë ishte i shpejtë, por që në fjalitë e para të bisedës sonë ne ramë dakort të organizonim këtë aktivitet dhe kjo falë gadishmërisë dhe pozitivitetit tënd.

Suela Jorgaqi: Shumë faleminderit, Inva, kënaqësia ishte e gjitha e imja... Po si dhe kur të lindi ideja për këtë CD? Ti ke qënë në të gjithe trevat shqiptare për ta sjellë sa më pranë shqiptarëve këtë pasuri tejet të çmuar. Si je pritur?

Inva Mula: Ideja e këtij disku lindi spontanisht në provat që unë zhvilloj me pianistin e talentuar Genc Tukiçi në Paris. Ne gjithnjë në koncertet tona interpretojmë perla të muzikes shqiptare, por ideja për t’i ripunuar këto këngë, riorkestruar tashmë për orkestër sinfonike, kërkonte një punë të madhe, në radhë të parë nga Genc Tukiçi, që është edhe orkestruesi i këngëve si dhe më pas nga puna pasionante e dirigjentit Bujar Llapi. Paraqitja e parë ka qënë në Tiranë, pasuar me Prishtinën dhe ky trekëndësh u mbyll me nje koncert te mrekullueshëm ne Shkup.
Me prezantimin e CD-së në Zyrih fillon dhe një tur i gjatë, pasi në të gjithë shtetet ku unë udhëtoj për performancat e mia skenike dua t’i le bashkombësve te mi tingujt e muzikës shqiptare, këngët më të bukura për atdheun, pasi e di që secili nga ne ka nevojë shpirtërore për to dhe do t’ua përcjellë këtë pasuri fëmijëve te tyre.

Suela Jorgaqi: Në Tiranë të rinjtë shpesh dëgjojnë muzikë të huaj, është ky një fenomen i zakonshëm apo ka më shumë nevojë për rikthim në rrënjët shqiptare?

Inva Mula: Të rinjtë në përgjithësi kanë tendencë të dëgjojnë muzikë të huaj, ne nuk mund të imponojmë zgjedhjet e tyre, por kemi për detyrë të prezantojmë muzikë të mirë shqiptare dhe sidomos te rifreskojmë perlat e muzikës që janë shkruar në vite.

Suela Jorgaqi : Ti ke marrë së fundmi titullin „Nderi i Kombit“, titulli më i lartë që i jepet një artisti. Çfarë simbolizon ky titull per ty? Është më shumë përgjegjësi apo motivim për të vazhduar këtë punë të jashtëzakonshme që ke ndërmarrë?

Inva Mula: Ky titull m’u akordua më 27 nëntor, në prag të festimeve të 100 Vjetorit. Ishte një përjetim i mrekullueshëm ato ditë në Tiranë, gjithsecili festonte spontanisht në mënyrën e tij dhe Tirana i ngjante një familjeje të madhe në festë. Në këtë atmosferë feste popullore mua m’u akordua dhe titulli i lartë «Nder i kombit». Nuk jua fsheh emocionin, unë kam marrë shumë çmime dhe tituj ne karrierën time, jam çdo natë përpara publikut me ovacionet e tij pa fund, por në ato momente u emocionova pa masë…siç duket emocionet e vërteta i përjeton me një forcë te tillë vetëm në rrënjët e tua, prandaj ai moment do të mbetet nga më të bukurit e jetës sime.

Suela Jorgaqi : E vërtetë… Titulli tjetër që meriton është qytetare e botës, megjithëse ti e ke arritur me kohë edhe këtë status…

Inva Mula: Fakti që unë punoj dhe jetoj nëpër botë më ka bërë të kem dhe një koncept tjeter mbi botën që më rrethon... Vërtet ndihem qytetare e botës, pasi dhe vetë misioni im në këtë jetë ështe i tillë. Jam me fat, profesioni im ma ka imponuar fillimisht këtë stil jete, ndërsa tani me eksperiencën që kam mundohem kudo që jam të kontriboj sa më shumë në mënyrën time për t’i afruar njerëzit si dhe ndihmuar dhe bashkuar ata.

Suela Jorgaqi : Je e vetëdijshme se ke përmirësuar dhe po vazhdon të përmirësosh imazhin e shqiptarëve në botë? A nuk është kjo një barrë e madhe? Si ndjehesh në rolin e ambasadores shqiptare?

Inva Mula: Këtë rol unë e kam marrë mbi supe prej kohësh dhe kjo është detyrë e çdo artisti .Jam e lumtur që përpara 20 viteve shumë njerëz e kanë mësuar ekzistencën e Shqiperisë prej meje, sot me plejadën e mrekullueshme të artistëve shqiptarë kemi potencialin e mundshëm që këta ambasadorë me talentin e tyre të lartësojnë dhe pozitivizojnë emrin e shqiptarëve ne botë. Ne kemi nevojë për këtë dhe rruga është e gjatë akoma.

Suela Jorgaqi : Kur të dëgjova në Boheme për mua ishte një moment i paharrueshëm: Një artiste shqiptare pushton skenën e Zyrihut. Pas mbarimit të operës unë u ndjeva shumë krenare dhe e privilegjuar në atë valë duartrokitjesh që nuk kishin të sosur… Si e përjetove ti këtë moment?

Inva Mula: Ndihem mirë kur publiku pëlqen atë që bëj. Publiku zviceran është i mrekullueshëm, duket i rezervuar në fillim, por kur është i kënaqur është i pakursyer në duartrokitje. Mund ta imagjinosh që unë në ato momente nuk i dëgjoj duartrokitjet, vetëm përjetoj një lumturi që vetëm një artist në skenë e di cfarë do të thotë.

Suela Jorgaqi : Ti jep jashtëzakonisht shumë energji, je shumë e angazhuar, po ku e gjen energjinë për të ndërmarrë gjithmonë sfida të reja ?

Inva Mula: Energjia vetëm rinovohet, nuk mbaron kurrë, kur ajo është pozitive nuk ka të sosur, vetëm ne duhet ta dimë ta vëme në lëvizje pozitivisht dhe ta ndajmë me të tjerët .

Suela Jorgaqi : Kur kthen kokën mbrapa dhe shikon fare ke arritur, çfare ka qënë decisive per ty? Ku e gjen forcën për të ndërmarrë projekte të reja?

Inva Mula: Ç’kam bërë? Shume pak .... çdo gjë është relative në jetë.Sfida të reja më presin dhe kjo dëshirë në radhë të parë për të sfiduar vetveten më mban të freskët në mendje dhe në zemër për të shijuar dhe ndarë çdo moment me njerëzit qe dua.

 

 

Ermira Babamusta: Inteligjenca Shqiptare në Francë: Biesedë me politologun Dr. Mirsad Voca

 

Inteligjenca Shqiptare në Francë: Biesedë me politologun Dr. Mirsad Voca

Nga : Ermira Babamusta, Ph.D., New York, Prishtinë

Z. Mirsad, na tregoni për origjinën tuaj?

Dr. Mirsad Voca: Jam me origjinë nga qyteti i Mitrovicës ku kam lindur dhe jam rritur. Njihet po ashtu si qyteti i minatorëve duke e pasur parasysh minierën e Trepçës aty ku babai im punoi përgjatë 40 viteve.


Shkollën fillore dhe të mesme e kam mbaruar në Mitrovicë, e para shkolla fillore “Migjeni” ndërsa e dyta gjimnazi “Frang Bardhi”. Vitin e fundit të gjimnazit gjenerata ime nuk ka mundur ta ndjek për shkak të luftës në Kosovë përgjatë viteve 1998-1999, mirëpo pas çlirimit nga okupimi serb u ktheva në Mitrovicë menjëherë dhe përgjatë vitit 1999 u validua edhe viti i katërt i shkollës së mesme.

Cilat janë kujtimet e rinisë tuaj në Kosovë?

Dr. Mirsad Voca: Rinia ime në Kosovë nuk ka qenë edhe aq e lehtë sikur për shumë të tjerë duke e pasur parasysh situatën e veshtirë përgjate viteve tê 1990 në Kosovë. Vi nga një lagje që në ate kohë quhej “Tavnik” sot “Ilirida”, e cila konsiderohej paksa më e egër nga pjesët e tjera të qytetit. Aty edhe policia serbe shpesh nuk guxonte të depertonte pa mjete të blinduara.

Që në moshën 9 vjeçare (isha vetëm në klasën e tretë) kam marre pjesë në protesta kundër regjimit serb. Në fakt unë po shpërndaja qepë protestuesëve kundër gazit lotsjellës (ndoshta duket e çuditshme por qepa ndihmonte kundër gazit lotësjellës).

Mësimin në shkollën fillore dhe atë të mesme e bënim disi fshehurazi nga policia meqë ishte i ndaluar nga regjimi serb mësimi në shqip. Një orë mësimi zgjaste 30 minuta, nganjeherë edhe me shkurt sepse ndërtesa ishte e ngarkuar me të gjitha drejtimet dhe të gjitha gjeneratat. Kam qenë edhe dëshmitar direkt kur arsimtarët arrestoheshin dhe rraheshin në prezencën e nxënësve dhe burgoseshin për një periudhë të caktuar pastaj liroheshin. Megjithatë shkollimi shqip prapë vazhdonte në kushte jo normale dhe shumë të vështira.

Meqë kushtet financiare në familjen time ishin të vështira që nga viti 1990 deri më 1995 kam ndihmuar babain për të shitur ato perime e frute që ai i kultivonte në kopshtin e shtëpisë. Pastaj kam shitur edhe duhan në qytetin e Mitrovicës përgjatë verës së vitit 1995. Shuma që fitoja investoja pastaj në materiale mësimore.

Në vitin 1997 filloi të acarohej gjendja e sigurisë dhe ndjehej fillimi i një lufte të armatosur. Ndërsa vitet 1998-1999 kam përjetuar luftën deri në ekzodin e pranverës së vitit 1999 kur u detyruam të braktisim shtëpinë për të ecur mbi 150 km deri në kufi me Shqipërinë në Morinë. Përgjatë këtij marshi refugjatësh pati momente shumë prekse të cilët janë po aq të freskët në kujtesën time edhe në këtë moment kur po i shkruaj këto fjalë. Pastaj qëndruam në Shqipëri si refugjatë në një kamp amerikan në qytetin e Fier-it në Shqipëri.

Kur u larguat nga vendlindja dhe ku emigruat?

Dr. Mirsad Voca: Pas kthimit nga Shqipëria, u regjistrova në Universitetin e Prishtinës në vitin 1999 ku edhe mbarova në vitin 2003 studimet katër vjeçare në degën Gjuhë dhe letërsi frenge. Pasi që në vitin 2001 pata rastin të punësohem si përkthyes për KFOR-in francez përgjatë dy viteve, dhe meqë kisha grumbulluar pak të holla vendosa që menjëherë pas sudimeve në Kosovë të vendosem në France për të vazhduar studimet tjera superiore.

U vendosa në Paris në nëntor të vitit 2003. Ishte për mua një thyerje e madhe si gjeografike po aq arsimore dhe edukative. E dija që duhej punë e madhe për tu bërë në mënyrë që të arrihet një nivel i krahasueshëm me atë të kolegëve të mi francez dhe të huaj. Mirëpo nuk frikohesha duke u nisur nga fakti se kam një karakter konsistent dhe e dija shumë saktësisht se për çka kisha shkuar në Paris dhe çka dëshiroja.

Përshtypjet e para në Paris dhe jetën franceze.

Dr. Mirsad Voca: Kur u vendosa në fillim në Paris të gjitha rrugët më dukeshin njësoj për shkak të arkitekturës së qytetit me bulevardet dhe avenyt e tij të famshëm që ngjajnë shumë sidomos për një të huaj kur i sheh ato fillimisht. Sigurisht se kisha përshtypje shumë pozitive dhe isha plotë emocione dhe entuziazëm për këtë qytet.

Aktualisht vazhdoj të qëndroj në Paris. Jeta në këtë qytet është e shumëngjyrshme. Ka shumë mundësi sidomos për studime sepse është një shtet në të cilin studimet janë pothuaj falas krahasuar me shtetet tjera. Shkollimi është kualitativ me kuadro të njohur edhe ndërkombtarisht por edhe me shkolla të njohura dhe kompetente.

Jeta në Paris është e shtrenjtë, nganjëherë e vështirë por edhe këndshme sepse mendoj se është një qytet po aq i rëndë me turmat, zhurmat e njerëzve dhe shtrenjtësinë e tij sa edhe i këndshëm për jetën në shumë aspekte. Kur je student në këtë qytet ke shumë përparësi të cilat i ofron shteti për të lehtësuar jetën e studentit dhe kjo e bën më të lehtë jetën prej studenti.

Është një qytet kozmopolitan. Kam njohur francez por edhe shumë të huaj. Njerzitë në përgjithësi janë të sjellshëm mirëpo sigurisht që ka ndonjherë ndonj përjashtim. Ka një klishe për francezët apo thënë më saktësisht francezët parizian, thuhet se janë pretencioz gjë që e kam ndjerë edhe unë ndoshta ndonjëherë mirëpo kjo mund të mbetet sharmante nëse nuk teprohet.

Cilat janë arritjet dhe sukseset tuaja gjatë karrierës deri tani?

Dr. Mirsad Voca: Shkollimi im në Paris duket paska i ngjeshur përgjatë nëntë viteve dhe vetëm tash po marr frymë më lirshëm dhe po e jetoj Paris-in më ndryshe, më i liruar nga studimet.

Arritja ime e parë ishte kur në shtator të vitit 2005 mbraova studimet e master-it në drejtimin e marrëdhënieve ndërkombëtare - studime evropiane.

Më pas fitova bursën pranë qeverisë franceze për studime doktorale në po të njëjtin drejtim i varur nga laboratori i Shkollës doktorale të shkencave sociale pranë institutit të gjeopolitikës dhe atij të studimeve evropiane.

Në vitin 2006 fillova hulumtimin doktoral mirëpo pas një viti apo në 2007 u koncentrova në një shkollë tjetër franceze. Është fjala për  ENA (Ecole Nationale d’Administration – Shkolla kombëtare për administrim). Arrita ta kaloj konkursin për këtë Shkollë pas një përgaditjeje gjashtë mujore përgjatë vitit 2007 dhe një pjesë të madhe të vitit 2008 kalova në Strasbourg aty ku zhvillohet shkollimi në ENA. U diplomova edhe në ENA në administrim publik – drejtimi marrëdhënie ndërkombëtare dhe diplomaci.

Kam bërë disa publikime ( përgjatë studimeve në ENA dhe atyre doktorale kam botuar artikuj hulumtues në Bulletinin filozofik pranë Universitetit të Prishtinës, në Fondacionin për hulumtim strategjik në Paris si dhe në disa të përditshme kosovare)  si në Francë po ashtu në Kosovë mirëpo mendoj se janë simbolike.

Cilat janë pasionet tuaja në lidhje me degën?

Dr. Mirsad Voca: Meqë rinia ime është ndërlidhur shumë me konfliktet në ish-Jugosllavi e veçmas me atë të Kosovës, kam zgjedhur t’ua kushtoj studimet e mija universitare dhe hulumtuese doktorale në Francë.

Kam shumë pasione, si dinamik që jam. Sportist e dua muzikën, luaj pak me kitarë dhe përpiqem të këndoj. Kitara është diçka e re për mua të cilën e kam mësuar në Paris. Duhet të përmendi se që në moshën 10 vjeçare pata filluar të mësoj të luaj qiftelin si instrument kombëtar që e kemi ne Shqiptarët.

Cilën temë trajtuat në disertacionin e doktoraturës?

Dr. Mirsad Voca: Në temën time që e kam trajtuar bëhet fjalë për Kosovën midis shpërbërjes së ish-Jugosllavisë dhe rikompozimit evropian. Brenda kësaj suaze hulumtoj çështjen e paqartësive të së drejtës për vetëvendosje të Kosovës dhe emergjencën e shtetit të Kosovës. Qasja është gjeopolitike dhe politiko-sociale por edhe historike. Teza ime vendoset në përballjen e aspiratave kombëtare të akterëve shqiptarë të Kosovës me tërësinë e zhvillimit të marrëdhënieve ndërkombëtare dhe atyre regjionale ku ato aspirata gërshetohen. Përqendrohet në çështjen e statusit të Kosovës nga këndvështrimi i të drejtave dhe identiteveve që (nuk) u janë njohur shqiptarëve të Kosovës.

Çfarë ju bën krenarë për prejardhjen tuaj ?

Dr. Mirsad Voca: Që jam Shqiptar (me të gjitha të mirat e të këqijat). Që vi nga një familje e shëndosh kombtarisht, moralisht dhe historikisht. Nëse nuk e duam vetën dmth të qenurit shqiptar, mos te presim që këtë ta duaj i huaji para se ne ta duam veten. Por si ta duam ? Mendoj se duhet të jetë në mënyrë vetmohuese, gjë që shpie kah një konstruktivitet. Duhet me të vertetë së pari të njohim sa më shumë kush jemi, si jemi, prej nga jemi, për se jemi. Të provojmë tu përgjigjemi këtyre pyetjeve sa më thellë dhe arsyeshmërisht duke mos e mohuar kurrë dashurinë për prejardhjen tënde, në këtë rast e të qenurit shqiptar.

Cilat vlerat shqiptare do ti mësonit Francës dhe botës ?

Dr. Mirsad Voca: Ka aq shumë për t’iu interpretuar të huajëve. Me atë që ballafaqohesh më së shumti është injoranca dhe pasqyrimi më shumë negativ për Kosovën  dhe për shqiptarët. Gjithmonë përpiqem me ato argumente që posedoj t’iu interpretoj një imazh të shqiptarëve si një popull i lashtë, me traditë të vjetër, me një shpirt të pathyeshëm gjë që ka bërë që ne të ekzistojmë si popull, me një bujari, me mikpritje e solidaritet, i kthyeshëm, jo agresiv ndaj popujve tjerë. E gjithë kjo nuk e di sa arrin ta zbus sado pak atë propagandën shumëvjeçare që është zhvilluar ndaj shqiptarëve në pothuaj çdo shtet të botës.

Cili është rekomandimi juaj për Kosovën ? Çfarë na nevojitet më tepër në vend ?

Dr. Mirsad Voca: Mendoj shumë sinçerisht dhe thjeshtë se duhet bërë shumë më shumë në arsimim dhe atë pa ndalur për shumë vite intensivisht dersia t’ia arrijmë ta kemi një nivel më të lartë. Kjo vlen për të gjithë Shqiptarët kudo që janë. Pastaj, na nevojitet një punë më kolektive si shoqëri. Duhet të kupojmë se një shoqëri ec drejt dhe shëndosh me një punë kolektive dhe jo me individualizëm. Pasi që të kuptojmë njëherë e mirë, pastaj duhet të veprohet në atë drejtim. Pra, duhet pak të ndryshohet edhe karakteri individual prej shqiptari sepse kjo do të na pengoj për një të ardhme më të ndritshme.

Këshilla juaj për studentët shqiptarë në diasporë?

Dr. Mirsad Voca: Do të dëshiroja që ata që bëjnë studime jashtë vendit dhe sidomos ata që doktorrojnë të kenë edhe mundësinë (nuk mjafton vetëm dëshira) të kontribuojnë në vendlindjen e tyre sesa të qëndrojnë jashtë vendit dhe të kalojnë jetën duke punur diku në ndonjë kompani apo universitet të huajë ndërsa vendlindja vuan nga një deficit i hatashëm kuadrosh në pothuaj të gjitha fushat.

Cilat janë ambiciet dhe synimet tuaja për të ardhmen?

Dr. Mirsad Voca: Kam shumë synime mirëpo aktualisht pas mbrojtjes së doktoratës jam duke jetuar pak më lirshëm duke pritur lëshimin formal diplomës. Pres që në një të ardhme të afërme të shoh perspektivën time në Kosovë në sferën universitare, por nuk e përjashtoj edhe dëshirën për të kontribuar në diplomaci. Mendoj në atë të Kosovës e cila mendoj se ka nevojë të reformohet e të ngritet më lartë. Në fakt në Kosovë ka nevojë për gjithçka meqë është ende fillimi i një shtetndërtimi. Mendoj se mungojnë kuadro në çdo fushë e sidomos në sferën universitare ku mendoj se do të jepja me dëshirë kontributin tim.

 

 

Ermira Babamusta, New York: Biesedë me Regjizorin e Talentuar Paul Kurti

 

Intervistë Eksklusive me Regjizorin e Shquar Paul Kurti


Regjizori vizionar Paul Kurti sjell për publikun botëror filmin “Right To Love” (E drejta për të dashuruar”. Filmi pati një sukses të jashtëzakonshëm në premierat në New York në dhjetor 2012 dhe janar 2013. Me 2 mars 2013 filmi do shfaqet dhe në Moskë, Rusi. Flitet për personalitet famoze dhe vipat që do marrin pjesë në këtë premierë.

Skenari u shkrua nga aktorja dhe producentja e njohur Amina Zhaman, me origjinë Çerkeze, nga Kaukazi Verior. Filmi është i pari produksion rus i një filmi amerikan në anglisht. Filmi ka dhe dialog në shqip dhe shumica e aktorëve janë emra të njohur të kinematografisë shiptare dhe të huaj. Pavlina Mani, Luan Bexheti, Omar Chaparro, Karina Ivanova dhe Theodore Buloukos interpretojnë në këtë film me regji të Paul Kurtit. (Reklama e Filmit: http://www.youtube.com/watch?v=gHvAE53J-yA&feature=player_embedded).

Më kontaktoi Amina pasi kishte dëgjuar dhe parë filmat e mi të shkurtër. Ajo kishte shkruar një skenar dhe muzikën për një film, një histori mjaft personale për të. Një nga personazhet kryesore të filmit është shqiptaro-amerikan dhe meqe dhe une jam nga Shqipëria mund ta kuptoja më mirë këtë kulturë,” shpjegon regjizori Paul Kurti.

Paul Kurti është një regjizor shqiptaro-kanadez. Nipi i aktores shqiptare Tinka Kurti, ai rritet me një interes të thellë në forma shprehëse vizuale, duke përfshirë vizatimin, arkitekturën dhe filmin. Ka studiuar regji në New York Film Academy. Ka krijuar disa video muzikë dhe filma të shkurtër, duke përfshirë fimin "Restless Wanderer" me të cilin ka fituar cmimin YOBI Film. Filmat e tij janë shfaqur në festivale si WILDsound (Kanada), Dreambox (Japoni), Tirana International Film Festival (Shqiperi) etj. Në vitin 2012 drejton filmin e tij të parë me metrazh të gjatë "E Drejta per te Dashuruar", i cili përfshin një grup të larmishëm e ndërkombëtër aktorësh.

Një pasion tjetër i tij është udhëtimi, ka udhëtuar në mbi 25 vende, për të njohur kultura, pejsazhe dhe njerëz të ndryshëm. Ndikimi i tij më i madh në fushën e filmit është regjizori gjerman Werner Herzog. Ai beson në krijimin e imazheve dhe tregimeve që nxisin diskutimin dhe shqyrtojnë nivelet më të thella të së vertetës.

 

Realizimi i Filmit “Right to Love”


Biesedë me Regjizorin e Talentuar Paul Kurti



Bisedoi: Ermira Babamusta, New York


Cila është historia e filmit “Right to Love” (E Drejta Për të Dashuruar)?

Paul Kurti: Filmi tregon historinë e Aminës (Amina Zhaman), një aktore Çerkeze-muslimane, e cila shkon në New York me ambicie për të interpretuar në skenat e Broadway. Ajo bie në dashuri me Tonin (Shpend Xani), një biznesmen Shqiptaro-Katolik, por familja e tij nuk e pranon dhe mundohet ta prishë lidhjen e tyre.

Në sipërfaqe duket si një histori moderne e Romeo dhe Xhulietës, por ka shumë elemente që e bëjnë këtë histori të veçantë dhe unike. Filmi bën shumë pyetje - sa jemi ne të gatshëm të sakrifikojmë për të ndjekur ëndrrat tona? Do sakrifikonim familjen, karrierën, dashurine tonë? Pse disa njerëz vazhdojnë të gjykojnë të tjerët në bazë të kombësisë dhe të fesë së tyre? A është një mentalitet grupi apo ndryshon në çdo individ në bazë të përvojes së tyre? Do ndryshojnë ndonjëherë këto paragjykime?

Historitë që më interesojnë mua janë ato të cilat nuk japin përgjigje, por bëjnë pyetje. Unë përpiqem të analizoj një histori nga të gjitha pikpamjet e personazheve, madje edhe atyre që s'janë pozitive. Më pas është në dorë të publikut të formulojë mendime në bazë të çfarë u paraqit në ekran. Nëse filmi nxit bisedime, atëherë për mua ka arritur sukses.

Ku është xhiruar filmi?

Paul Kurti: Filmi u xhirua në New York gjatë verës së vitit 2012. U deshën përafërsisht 2 muaj përgatitje, 6 javë filmime dhe 5 muaj montazh. New Yorku është qyteti ku personazhi kryesor vjen me ëndrrën për të interpretuar në Broadway, dhe është gjithashtu një qytet që është ndërtuar mbi ëndrrat dhe punën e brezave të shumtë të emigrantëve nga prejardhjet e kombësi të ndryshme. Ky qytet është i përshtatshëm për këtë film.

Flisni për zgjedhjen e aktorëve

Paul Kurti: Amina Zhaman shkroi historinë dhe gjithashtu interpreton rolin kryesor. Në audicionet për rolin e Tonit, provuam disa aktore të ndryshëm, por kur pamë Shpend Xanin, menduam se ishte zgjedhja më e përshtatme per rolin. Interpretimi i Shpendit është ndryshe nga Toni i skenarit, ai ka një prani shumë më intensive në ekran. Megjithatë, mendova se ishtë një ide interesante për personazhin, dhe kam kaluar mjaft kohë me Shpendin duke folur dhe përpunuar Tonin.

Theodore Buloukos luan rolin e John Fisher, producenti që ndihmon Aminën të interpretojë në skenë. Ai eshte një aktor me shumë përvojë dhe mjaft profesional dhe ishte një kënaqësi të punoja me të. Aktorë të tjerë janë Luan Bexheti, Omar Chaparro, Ariot Myrtaj, Karina Ivanova dhe shumë të tjerë. Meqë ishte një film indipendent, dhe koha dhe buxheti ishin të kufizuar, shpesh nuk kemi pasur shume kohë për prova. Por të gjithë aktorët e filmit e kuptuan këtë sfidë shfaqën gjithë aftësitë e tyre para kamerës.

Çfarë momentesh të veçanta të filmit ju kanë lënë mbresa?

Paul Kurti: Skena kur Toni ballafaqohet me nënën e tij Maviola, më ka ngelur në mendje. Kam qenë me fat sepse kam pasur mundësi të punoj me Pavlina Manin, një aktore e madhe që kam parë dhe admiruar në televizor. Mendoj se Pavlina Mani dhe Shpend Xani interpretojnë marrëdhënien nënë-bir në një mënyrë shumë të fuqishme dhe të ndershëm. Mendoj se përvojat e tyre personale i kanë ndihmuar gjatë interpretimit të kësaj skene. Është një skenë intensive, ku publiku herë e përbuz dhe herë e mëshiron personazhin e Maviolës. Kjo ishte një nga skenat e pakta që kam shkruar dhe jam shumë krenar për rezultatin përfundimtar.

Cilë është pjesa juaj e preferuar e regjisë?

Paul Kurti: Deri më sot, mendoj se akoma s'kam gjetur diçka tjetër që më bën të ndihem vetvetja aq sa kur po bëj një film. Regjia ështe si të gjesh elementet e përshtatshme për të zgjidhur një mister, ama të gjithat elementet duhet t'i përshtaten skenarit dhe filmit. Kjo përfshin vendet, aktorët, dialogun, lëvizjen e kamerës etj. Gjithashtu besoj se filmi është i përbërë nga ato momente të papritura dhe të paplanifikuara që ndodhin gjatë xhirimeve. Mund të jetë një ide, një fjali e re, një vend interesant, etj. Një regjizor duhet të jetë i aftër t'i kuptojë këto momente dhe t'i përdorë për të mirën e filmit. Mua më peëlqejnë mjaft këto sfida. Megjithatë, sado që më pëlqen filmimi, mendoj se montazhi është vendi ku krijohet “magjia” e filmit, dhe gjithmonë e pres me padurim perjudhën e montazhit.

 

Çfarë projektesh keni për të ardhmen?

Paul Kurti: Kam shkruar dy filma me metrazh të gjatë, dhe jam duke kërkuar financime për t'i xhiruar. Tregojnë histori njerëzish që për arsye të ndryshme janë disi të izoluar nga shoqëria. Ne të gjithe njohim njerëz të tillë, mund të jetë ai fqinji i çuditshëm që banon në kat të fundit, me të cilin nuk i kemi folur kurrë, por unë besoj se çdo person ka një histori interesante qe ja vlen të tregohet. Kjo është gjithashtu arsyeja pse më interesojnë dhe filmat dokumentare, dhe ndoshta një ditë me një subjekt dhe histori të përshtatshme, do mund të bëj një dokumentar (http://paulkurti.com). Ëndërra ime më e madhe ama është që një ditë të bëj një film me gjyshen time.

 

 

TË QENURIT NJERI, KA BRENDA VETITË, QË TË JETOSH E TË PUNOSH SI QYTETAR

 

Sokol Demaku

TË QENURIT NJERI, KA BRENDA VETITË, QË TË JETOSH E TË PUNOSH SI QYTETAR

 -thotë poeti, shkrimtari dhe gazetari Vlonjat në mërgim Arqile Gjata

Të flasësh e të vlerësosh veten, mendoj se ka një kufi, përtej së cilës është mendjemadhësia dhe egoizmi!

Jeta, në çdo stinë të saja është e bukur dhe duhet jetuar dhe atëhere kur mendon se nuk ka më hapsira për ti shkelur! Këtij parimi i jam përmbajtur gjatë ecurisë së jetës time.

Të qenurit Njeri, ka brenda vetitë,  që të jetosh e të punosh si qytetar.

Kur të pyesin, apo dhe kur vetvetja të bënë pyetje, ‘’se si e ndjen veten në emigrim?’’, është shumë të thuash, shumë mirë, të thuash e të shkruash se po përjeton ditë të lumtura. Gënjen veten dhe opinionin po të pranosh se, tani ke gjetur një Atdhe si Atdheu që lam pas ikjes prej tij..!

Atdhe ka vetëm një!

Të qenurit ‘’Poet’’ nuk është titull, as relikte që blihet, apo shitet.Nuk them, as kam për ta pranuar se unë jam –poet, pasi nuk është dëshira dhe vullneti im që vendos.

Nuk do dëshëroja një bashkim mekanik të trojeve tona, por një ribashkim shpirtëror, institucional e demokratik me rrënjë të thella në traditat tona e duke mos lënë teritore bosh me pikësynime për të populluar zona të tjera për interesa të çastit e jo perspektive.

Shqiptarë janë krenarë për qenien Shqiptarë, mund të them, se ka kohë që Athina flet shqip, këndon shqip, botohen gazeta në shqip, fëmijët, në pjesën më të madhe flasin shqip! Në Athinë ka një jetë shumë aktive artistike, letrare e shoqërore!

Zoti Arqile Gjata, ju jeni i lindur në qytetin e Vlorës.Shqipëri, ju lutem një vështrim të shkurtër rreth vetes tuaj!¨


Arqile  Gjata:-Është kënaqësi e vlerë të bashkëbisedoj me Ju Zoti Sokol! Ju falenderoj që po më jepni mundësinë , që nëpërmjet këtij bashkëbisedimi të shpreh disa çaste jete, dhe pse janë jetuar, ato duhen të rizgjohen.

-Për ata që nuk më njohin...Unë jam Arqile Vasil Gjata, qytetar nga Vlora, lindur më 24-6-1942 në një nga lagjet më të vjetra të qytetit me emrin ‘’Vrenes’’, më saktësisht në Shenin e Kateqit. Rrjedh nga një familje qytetare me të kaluar zanatçinj! Dhe gjyshi nga babai dhe xhaxhallarët e nënës time provuan qysh në vitet 1914 emigrimin. Xhaxhallarëve të nënës time iu kanë ngelur eshtrat në Amerikë.

Keni ndjekur shkollën shtatëvjeçare dhe të mesmen, më pas Institutin e lartë të Shkodrës për Gjuhë-letërsi Shqipe...

A.Gjata:-Sigurisht, jam shkolluar në sistemin shtatëvjeçar të asaj kohe, më pas vazhdova Gjimnazin ‘’Ali Demi’’, të cilin nuk e mbarova normalisht, pasi nevojat ekonomike ishin të atilla, që unë të ndihmoja me punën time familjen, e cila nuk e përballonte dot jetën në ato vite.Gjimnazin e mbarova vite më vonë në sistemin pa shkëputje nga puna. Mbas përfundimit të gjimnazit dëshëroja të studjoja për gjuhë-letërsi në universitetin e Tiranës si student i zakonshëm, por për fatin tim jo të mirë, pas disa vjetësh më dhanë të drejtën të studjoja me korespondencë në Institutin e Lartë të Shkodrës, në degën gjuhë-letërsi shqipe. Këmbëngulja ime për të studjuar për letërsi e gjuhë shqipe ishte e përligjur,pasi kam ëndëruar(kisha pasion) për letërsinë. Në familjen tonë libri ishte pjesë e jetës së përditshme, ku vazhdimisht librat e ndryshëm mbushnin raftet dhe tavolinën ku rrinim ne, fëmijët për të lexuar.

Qysh në vitin 1958 fillova punën fillimisht si nxëns në ekonomi(ndihmës) në profesionin elektriçist dhe shkallë-shkallë u kualifikova deri në shkallën më të lartë profesionale në profesionin elektriçist. Kam punuar në disa ndërmarje në qytetin e Vlorës, 20-të vitet e fundit punova në Uzinën e riparimit të anijeve luftarake në Pashaliman. Gjatë dekadave të jetës, në çdo kohë kam qenë njeri punëtor i përkushtuar për profesionin, duke mos lënë mënjanë punën artëdashëse e letrare në shumë aktivitete të atyre viteve, sidomos puna me rininë më ka dhënë shumë energji, vizion dhe aftësi organizuese. Ato vite të jetës time kanë qenë të mbushura me dëshirë e zell për t’u pasuruar me kulturë, dije e për të lexuar sa më shumë. Kam provuar të shkruaj dhe vargje, artikuj të ndryshëm dhe reportazhe në gazetën lokale të qytetit të Vlorës, në gazetën ‘’Zëri i Rinisë’’. Ato pak vargje, që më mbetën i kam pasqyruar shumë vite më vonë kur iu qasa së afërmi artit të të shkruarit pas viteve 1996 e deri më sot!

Çka ju shtyti të emigronit nga Shqipëria dhe çfarë njohurish kishit për shtetin fqinjë Greqin ju atë kohë?

A.Gjata:-Nuk mund të them se jam i ardhur rishtas në Greqi.Kam afërsisht 18-të vjet që jetoj e punoj me familjen time në emigrim-Athinë. Erdha jo rastësisht, por me mendim dhe dëshirë që të ‘’largohesha’’ nga një fatkeqësi që na ndodhi! Pas humbjes së dhëndrit(ata ishin 10-të vet të ikur me varka të ndërtuara vet për në itali në Qershor të vitit 1991, që nuk u gjend deri më sot dhe nuk ka akt vdekje.) Për të ‘’harruar’’ sado pak dhimbjen e vajzës së madhe u nisëm për në Athinë me mënyra që na i diktoi koha. Shkalla e njohurive të mia për historinë, kulturën dhe artin nuk ishte e ulët përsa i përket gjeopolitikës së saja, kulturës dhe artit të antikitetit Grek. Po kështu kisha njohuri shumë të mjaftueshme gjeografike dhe ekonomike për shtetin  Grek. Natyrisht që e njihja, jo  shumë, por mjaftueshëm i kisha njohuritë rreth letërsisë dhe autorëve Grekë.


Jeni ardhacak në greqi, si e ndjeni veten  në këtë shtet fqinjë?

A.Gjata:-Dihet, që, edhe kur ndërron një vend banim nga një shtëpi në një shtëpi tjetër jashtë lagjes, do ndjesh vështirësi. Më e madhe është dhimbja, lodhja, shqetësimi, sidomos kur emigron matanë kufijve që realisht ishin ditë, javë e muaj shumë të vështira për t’u përshtatur jetës ndryshe...Nuk mund të them, se erdhëm në parajsë, as në një lumturi të përhershme, por me punë, me sakrifica, me ndershmëri dhe respekt ndjaj popullit grek mundëm të mbijetonim, të ndërtonim një jetë me dinjitet, me kulturë e të mira materiale, pa iu nënshtruar politikisht e shpirtërisht askujt!

Kur të pyesin, apo dhe kur vetvetja të bënë pyetje, ‘’se si e ndjen veten në emigrim?’’, është shumë të thuash, shumë mirë, të thuash e të shkruash se po përjeton ditë të lumtura. Gënjen veten dhe opinionin po të pranosh se, tani ke gjetur një Atdhe si Atdheu që lam pas ikjes prej tij..! Atdhe ka vetëm një!

Të qenurit Njeri, ka brenda vetitë,  që të jetosh e të punosh si qytetar. Qysh në muajtë e parë këtu në Athinë pas viteve 90-të rashë në gjurmë dhe në idetë e bashkëatdhetarëve të mi, disa dhe i njihja qysh në Vlorë.Ishte formësuar një grupim shoqëror e intelektual, të cilët kërkonin ura dhe forma lidhje midis emigrantëve. Nga fillimi i vitit 1996 i jam bashkëngjitur të parës Shoqatë të emigratëve Shqipëtare pas vitit 90-të, asaj me Emrin Shoqata Atdhetare ‘’Vëllazërimi’’. Shoqata ‘’Vëllazërimi’’ tashmë është një pjesë e jetës time. Si shumë të tjerë dhe unë kam dhënë ndihmesën dhe kontributin tim modest gjatë gjithë këtyre viteve dhe për këtë jam krenar. Shoqata ‘’Vëllazërimi’’ ka një histori të ngjeshur me suksese  për punën e saj ndër vite, për ruajtjen dhe promovimin e vlerave atdhetare, kulturore, të traditave më të mira të popullit tonë, në veçanti për të ruajtur e mbajtur gjallë gjuhën tonë Shqipe. Unë, familja ime dhe qindra e qindra emigrantë Shqiptarë janë krenarë për qenien Shqiptarë, mund të them, se ka kohë që Athina flet shqip, këndon shqip, botohen gazeta në shqip, fëmijët, në pjesën më të madhe flasin shqip! Në Athinë ka një jetë shumë aktive artistike, letrare e shoqërore!

Me çka merret sot A.Gjata?

A.Gjata:-Dhe pse në moshë ca të madhe, unë përsëri punoj kur gjej punë në profesionin tim si elektriçist.Në këto 17-18 vite kam punuar në çdo skaj të Athinës në profesionin tim. Këto dy vjetët e fundit kohën më të madhe ia kushtoj punës time modeste krijuese, duke pasur dhe si dëshirë të merem me organizimin e shumë aktiviteteve letrare e artistike.Nuk mund të mohoj se, mbi njëqindshkrime të ndryshme me tematikë të larmishme në gazetat që botohen këtu në Athinë në gjuhën shqipe janë frut vetjak . Jam munduar që krijimtarinë time letrare mos ta reduktoj  vetëm tek mesazhet që mund të përciell, por dhe të krijoj një realitet individual në fushën krijuese, që sigurisht sot, apo nesër do më gjykojnë. Dëshëroj të shpreh një të vërtetë, një dukuri timen që vazhdimisht e kam kultivuar. Më është rrënjosur thellë në ndërgjegjen time porosia e Anatol Frans se: ‘’Ligji i parë i artit është: në se ke gjë për të thënë, thuaje dhe mos gënje, në të kundërt hesht.’’ Koha është e rreptë me këdo, por më e rreptë është  në fushën krijuese. Them, se fjalët i mer era, e shkruara, e jetuara vizive mbetet.Por sa vlerë kanë ato çka një individë lë pas? I lumtur do isha të kujtohesha dhe si një gjethe e veçantë! Si kudo, dhe këtu në emigracion ndihet një mangësi, një formë jo e natyrshme për ti thënë gjërat.Do të doja ta bëja pjesë të punës time një mësim, një të vërtetë që ka thënë Abraham Linkolni, se si duhet të bashkëbisedojmë midis njeri-tjetrit. Kam parë tek njerëz të veçantë në sjellje vlerësuese me takt, ashtu si thotë A.Linkolni: ‘’Takt do të thotë ti përshkruash të tjerët në atë mënyrë, ashtu siç e shikojnë ata veten e tyre.’’

Ju jeni aktiv në jetën kulturore të emigrantëve(të Komunitetit) Shqiptarë. Si është përvoja juaj?

A.Gjata:-Të flasësh e të vlerësosh veten, mendoj se ka një kufi, përtej së cilës është mendjemadhësia dhe egoizmi! Nga kushdo, të folurit për vetveten duhet të jetë ‘’memece’’. Nuk është në natyrën e karakterit tim të flas për Unin tim, mjafton të citoj disa vargje nga krijimtaria ime:

‘’Në shumë vite mblodha një grusht me dritë. E dhurova...e shpërndava, por ende dritë nuk pashë!’’.

Gjithëkush që krijon në letërsi duhet ta dijë mirë një aksiomë që thotë: ‘’Krijimtaria poetike (letrare) i ngjanë  vijës së horizontit, të cilës sa më shumë i afrohesh, aq më shumë ne (krijuesit) i jemi larg asaj’’. Botimet e mia janë në një periudhë kohore të shkurtër prej vitit 2000 mijë e deri më sot, ato jan në gjininë e poezisë, të prozës dhe të estetikës letrare. Kam gati për botim vëllimin e gjashtë me poezi, në se gjej mundësi finaciare për ta botuar.Vëllimi i fundit të porsa përgatitur ka një tematikë sa të ndryshme e të shumëllojtë, aq dhe të veçanta në problematika, të cilat kanë individualitet e pozicionime të qarta estetike e kompozicionale.


Sa për ta ravizuar realitetin që thashë, po paraqes për lexuesin një nga ato poezi.

NJË DITË FESTE ME TË ÇMENDURIT

Në nderim të kujtesës!

Unë e di...

ku e kanë derën e mendjes të çmendurit.

Ata,

janë kalimtarë të ëndrrave, shtratin e kanë të thyer,

brohorasin,

si epshorë tundin mendjen e tyre!

Nuk janë të dhunshëm,

me kokë poshtë e shikojnë kohën,

janë pa sy,

kujtesën e kanë të ngujuar në nervin e ballit!

Të çmendurit numërojnë kokrrizat e rërës,

nuk ndjejnë uri, as ngopje

festë kanë në çdo orë në mendjen e tyre.

Një ditë

më ftuan...

më gostitën me fjalë çmendurisht të bukura,

nuk ju gënjej, kanë fantazi e trillime reale!

Janë të besueshëm

e kanë njohur botën pa mëkate e dëshira seksuale!

Në kopsht,

aty ku dëfrehen, nuk shajnë

veç përgjërohen  për dashurinë.

Në gji,

kanë të palosur një letër

a fotografi të heronjve të tyre.

Qajnë e qajnë deri sa qeshin me  veten e të thonë:

-Nuk jemi të çmendur...

Ju të qytetit jeni të sëmurë, vidhni dashuri,

fëlliqni biblioteka e shtëpi publike!

Më dhanë shumë kartolina e letra...

më dhuruan nga një buzëqeshje pa maska!

Dy Nëntor 2012

Çfarë konsideroni si suksesin më të madhdhe si është nga natyra Arqileja?

A.Gjata:-Suksesi më i madh për mua do jetë: ‘’unë të jem deri në fund të jetës -Njeri!’’ e si një Shqiptar  dua më shumë Mëmëdhenë, Familjen dhe dinjitetin tim! Por, jo vetëm kaq, është koha të jemi aktivë e të përkushtuar për çështjet që janë madhore për jetën në emigracion. Dhe në këtë drejtim, këtu në jetën intelektuale e krijuese ka një dukuri shumë pozitive dhe të vazhdueshme.Bëhet jetë e mirëfilltë letrare e kulturore nga shoqatat, nga grupimet me drejtim letrarë  e individë të veçantë. Në këtë kënd vështrim, dhe unë kam një pjesë modeste të punës time si dhe shumë të tjerë ndër vite. Jam një njeri shumë i ndjeshëm, sakrifikoj e dua të nderoj më shumë shokun,mikun e të jem pjesë e atyre që kanë dëshirë e vullnet për ti dhënë komunitetit tonë në emigracion sa më shumë vlera dhe arritje!

Tham se jeni poet i shquar, nga vjen inspirimi juaj çfarë është temetika në veprat tuaja?

A.Gjata:-Të qenurit ‘’Poet’’ nuk është titull, as relikte që blihet, apo shitet.Nuk them, as kam për ta pranuar se unë jam –poet, pasi nuk është dëshira dhe vullneti im që vendos. Si shumë e shumë të tjerë, kam dhe unë ca vëllime të botuara me vjersha. Duke ndjerë peshën e moshës, nga një përvojë jetësore të përfituar nga koha jam munduar të mos përsërisë të tjerët, jam munduar të kem një mendim poetik ndryshe , por se sa ia kam aritur qëllimit... veç lexuesi e koha e di! Sapo kam mbyllur vëllimin e gjashtë me vjersha, kam besim se diçka do i përciell lexuesit... ‘’Me krahë të hedhur mbi dritën e njohjes/pashë veten time aq të vogël,/sa një fije kashte.’’

Ku mendoni konkretisht që duhet ndryshuar diçka për të mirë?

A.Gjata:-Kur jeton në emigracion, për një intelektual, për një krijues detyrimet ndaj Komunitetit janë më të mëdha, sidomos në fushën e publicistikës, të informimit dhe detyrimit që ke ndaj jetës shoqërore për të dhënë maksimumin e mundshëm. Mundësitë dhe problematika e jetës sot është e atillë që duhet të veprojmë për të mbrojtur dinjitetin tonë Kombëtar, intelektual, artistik e në shtrirjen sa më shumë të mësimit të gjuhës shqipe tek fëmijët.Mendoj, se ky dhe kryesisht vëmendja e Komunitetit Shqiptarë duhet të përqëndruar tek gjetjet e rrugëve, mundësive dhe bërja realitet mësimi i gjuhës Shqipe nga fëmijët emigrant, jo vetëm hapjen e disa klasave me kontribut vullentar e me një numër të kufizuar nxësish, por në rrugë ligjore, të hapen klasa të mirëorganizuar e të ligjëruar nga Shteti Grek që fëmijët e Komunitetit të mësojnë  gjuhën e tyre amtare si një detyrim ligjor!

Çfarë kushte kanë krijuesit emigrant për krijimtari letrare e poetike?

A.Gjata:Gjithkush krijues duhet të jetë i ndërgjegjshëm se, krijimtaria e seicilit është vetjake, dhe si e tillë, në kushte të një ekonomie tregu ndaj pronës tënde krijuese do i përgjigjesh vet, nuk ka detyrim askush të botojë ato çka ka krijuar dikush. Në këtë këndvështrim dhe këtu në emigracion ndihet shumë pamundësia finaciare për të botuar. Askush nuk të pengon të shkruash, të krijosh e të botosh. Kjo ka sjellë dhe një det me botime letrare, ku një pjesë e madhe, që dallohen si zhurmuese e mediokre e kanë mbushur shtëpitë botuese dhe tregun e librit artistik.Mendoj se, disa Shtëpi Botuese janë ende shumë larg për të përzgjedhur botimet e tyre, ato janë kthyer në biznese jo të ndershme dhe aspak dinjitoze.

Sa jeni ju të kënaqur me punën në shkollat në emigrim për mësimin e gjuhës Shqipe dhe sa produktiv realisht është  mësimi i gjuhës Shqipe nga fëmijët?

A.Gjata:-Stadi i tanishëm i komunitetit Shqiptar në Greqi ka arritur në pika të përcaktuar mirë, të dallueshme dhe me problematikë të specifikuar.Dhe ajo më e qënësishmja, më e domosdoshmja është ndërgjegjësimi i tërë shtresës së intelektualëve, të Shoqatave dhe të vet Shtetit Shqiptar,por në veçanti  Shoqata e Mësuesve (që deri tani ka bërë një punë shumë të lavdërueshme me programe të hartuara e të miratuara dhe nga Ministria e Arsimit në Shqipëri.) Është detyrë e kusht i këtyre hallkave që, me punë të mirëorganizuar për ruajtjen dhe mësimin e gjuhës Shqipe në tër hapsirën ku jetojnë emigrant Shqiptarë të punohet sistematikisht e të bëjnë realitet që fëmijët e emigrantëve të mësojnë gjuhën e Nënës. Mendimi im është, që këtij objektivi i duhet një përkushtim dhe organizim cilësor, jo thjesht për të hapur kurse për mësimin e gjuhës shqipe...por ka ardhur çasti të bëhen përpjekje të mëdha për çeljen e shkollave shqipe në vendbanimet me shumicë shqiptare. Por, por, kjo nuk është thjeshtë çështje vullneti e dëshirash! Ky problem madhor për fatet e mijëra fëmijëve emigrantë në masën më të madhe varet nga politikat arsimore që shteti e Qeveria Shqiptare ka vullnet, kapacitete e vendosmëri politike për ta zgjidhur e për ta çuar realisht në rrugën e realizimit të një nga të drejtat kushtetuese e ligjore që ia jep Kushtetuta e vendit tonë!

Çka mendoni ju për gjendjen politike shqiptare në përgjithësi, parë në prizmin Shqipëri-Kosovë dhe troje të tjera!?

A.Gjata:-Sa për  gjendjen politike në Atdheun tim, shpreh indinjatën dhe revoltën time personale se, klasa politike në Shqipëri është e konsumuar moralisht, e korruptuar deri në qelizat e saja më të thella dhe më e keqja, atje nuk ka pavarësi pushtetesh, mbizotëron krimi, jeta në varfëri ekstreme dhe një kaos në institucionet qeverisëse në të gjitha nivelet.

Nuk do dëshëroja një bashkim mekanik të trojeve tona, por një ribashkim shpirtëror, institucional e demokratik me rrënjë të thella në traditat tona e duke mos lënë teritore bosh me pikësynime për të populluar zona të tjera për interesa të çastit e jo perspektive.

Krahas punës krijuese, si e kaloni kohën e lirë?

A.Gjata: -Jeta, në çdo stinë të saja është e bukur dhe duhet jetuar dhe atëhere kur mendon se nuk ka më hapsira për ti shkelur! Këtij parimi i jam përmbajtur gjatë ecurisë së jetës time.Krahas punës pak a shumë sistematike për të lexuar dhe krijuar kam detyrime familjare, sidomos në përkujdesjen ndaj nipërve e nbesave e familjes time. Vend të veçantë në jetën e përditshme ka dhe kontaktet e herëpasherëshme me shokë e miq, por sidomos për të qenë sa më pranë Shoqatës ‘’Vëllazërimi’’, por sidomos takimet e shpeshta me miq e koleg krijues ku bisedojmë për letërsinë. Ka kohë, që këtu në Athinë është krijuar një shtrat  krijuesish që tashmë njihen për vlerat e tyre  letrare në prozë, poezi e në gjini të tjera si: Myslim Maska, Murat Aliaj, Nase Jani, Novruz Abilekaj, Grigor Jovani, Stefan Martiko, Alush Avduli, Thanas Boçi, Filip Prifti, Gëzim Strora, Andrea Petromilo,Luan Xhuli, Leon Leka e të tjer!

Çka ju bënë të lumtur dhe çka ju mundon më shumë në jetë?

A.Gjata:-Të lumtur më bën realiteti i shëndetshëm i familjes time, i fëmijëve dhe nipër e mbasave, vëllezërve e motrave të mi! Dhe kundërta...ajo që më mundon...të këthehem në qytetin tim të lindjes e të shijoj deri në çastet e fundit lindjen dhe perëndimin e diellit, hënën përmbi Karaborun, këngët e pavdekshme të detit dhe aromën e këngëve popullore vlonjate!

Ju faleminderit!

Zoti Sokol!

 

 


Faqe 10 nga 19

Newsflash

DOLI NUMRI DHJETË JUBILAR I REVISTËS MALËSIA

Doli nga botimi numri 10 jubilar i revistës për kulturë, shkencë dhe çështje shoqërore Malësia, në Podgoricë, Mali i Zi, i cili sjellë rreth 50 artikuj shkencorë, recensione, vështrime dhe përurime. Në këtë numer kanë bashkëpunuar studiues nga Shqipëria, kosova, Maqedonia, Kroacia, Bullgaria, Italia, Suedia, Gjermania, Austria, Rumunia dhe Mali i Zi.


Në rubrikën "kulturë" punimet e veta i kanë prezantuar 31 autorë: Akademik Aleksandër STIPÇEVIQ " Etnogjeneza e shqiptarëve nga ilirët"; Prof. dr. Anton Nikë BERISHA "Mbi pasthëniet e Pjetër Budit në “Doktrinën e krishterë“ dhe në “Ritualin romak“; Prof. dr. Shefkije ISLAMAJ "Tribuna të mëdha të filologjiisë shqiptare: “Studime filologjike“ dhe “Gjurmime albanologjike“; Pof.dr.Valter Memisha" Ndihmesa shkencore e akademik Shaban Demiraj në faqet e revistës“studime filologjike"; Akademik Gjovalin SHKURTAJ "Ndihmesa e Prof. Mahir Domit në lëmin e dialektologjisë dhe të onomastikës shqiptare"; Prof. dr. Matteo MANDALÀ" Letrat e pabotuara të Mitkos për Kamardën: shënime paraprake për botimin e tyre"; Prof. dr. Tomor OSMANI" Preng Doçi themelues i shoqërisë“Bashkimi“ dhe ndihmesa që

dha ajo për njësimin e alfabetit të shqipes"; Prof. dr. Shaban SINANI " Një lexim etnografik në letërsinë e I. Kadaresë- Me një vështrim të posaçëm në veprat Çështjet e marrëzisë dhe Konkurs bukurie për burrat në Bjeshkët e Nemuna -"; Prof. dr. Hajrullah KOLIQI" Anton Harapi për vëllazërimin ndërshqiptar"; Prof. dr. Zymer Ujkan NEZIRI Mbledhja dhe botimi i eposit të kreshnikëve nga krahina e Trieshit: kontributi i Nikollë Ivanajt"; Dr. Xhavit BEQIRI" Fishta dhe “Lahuta"; Prof. dr. Mustafa IBRAHIMI" Njësi frazeologjike me gjymtyrë emra vendesh"; Prof. dr. Roland ZISI" Himara në veprën poetike të Jeronim de Radës"; Prof. dr. Josif MITA" Për përshtatjen sintaksore"; Prof. dr. Adem ZEJNULLAHU " Drama e një balade familjare"; Dr. Fiorella DE ROSA" Rreth disa veçantive gjuhësore dhe letrare të teksteve folklorike të Fallkunarës të botuara në revistën “La Cabria“ (1888-1902)"; Prof. as. dr. Muharrem JAKUPI" Modernizmi në prozën shqiptare dhe fillimet e ligjërimit të brendshëm në romanet Ismail Kadaresë"; Dr. Anila ÇEPANI - dr. Rozana RUSHITI" Vështrim historiko-krahasues i toponimeve të ndryshuara në 100 vjet"; Dr. Kastriot MARKU" Teksti letrar si monument dhe shkrimi i historisë së letersisë shqipe"; Dr. Edlira TROPLINI “ Dukuri të hershme gjuhësore në të folmet e diasporës shqiptare"; Dr. Anisa KOSTERI Prurje gjuhësore të dy dialekteve në prozën artistike të Adem Demës"; Dr. Ema KRISTO Përdorimi i fjalëve brizante në gjuhën e politikës në Shqipëri - Një vështrim mbi karakteristikat e tyre -"; Doktorant Anton GOJÇAJ "Poema epike në Ballkanin Perëndimor (vështrim krahasues)"; Mr. Marina MIHAJLOVA"Ditari i Bedi Pipës"; Doktorante Monika HASANI "Vështrim leksiko-semantik i grupit paradigmatik të përemrave të pacaktuar"; Doktorant Erzen KOPERAJ " Pjesoret me -m tek autorët veriorë të shekujve XVI-XVIII"; Doktorant Fitor OLLOMANI " Fjala e artit poetik të Ali Podrimjes"; MA Besa HOXHA-BEQIRI " Historia e letërsisë e Justin Rrotës"; Doktorante Evalda PACI "Fjalori i Frang Bardhit në një kontekst të historisë së shkrimit të shqipes"; MA Eriola AGALLIU(PhD Following) "Gjeografia dialektore në romanin Me valët e jetës të Vedat Kokonës"; Avdyl SULAJ, studiues "Lirika popullore – shtojzovallja e folklorit shqiptar".

Në rubrikën nga "histori" janë prezantuar shtat (7) studime shkencore: Prof. dr. Zef MIRDITA "Krishtërimi ndër shqiptarë - riti ortodoks"; Prof. dr. Emine BAKALLI " Ideja evropiane: Kongresi I i Unionit Panevropa dhe shqiptarët"; Prof. Dr. Lush Culaj "

Diplomacia austro-hungareze për kryengritjen shqiptare të Malësisë së Mbishkodrës të vitit 1911"; Prof. asoc. dr. Nertila HAXHIA-LJARJA “Rilindja e kishës katolike shqiptare"; Prof. asoc. dr. Gjon BERISHA" Identiteti arbëror i Zetës: kontinuiteti iliro-arbëror i Dioklës (Zetës)"; Dr. Edmond MALAJ " Familja fisnike shqiptare Engjëlli (Angelus) para pushtimit osman: mbi origjinën dhe gjenealogjinë e familjes Engjëlli";

Doktorant Eduard NDRECA “ Mirdita në kryengritjen antiosmane të vitit 1911".

Në rubrikën "recensione" janë prezantuar po ashtu shtat (7) vështrime për disa botime aktuale të autorëve nga Italia, Kosova, Shqipëria, Mali i Zi, Suedia, trajtuar nga Prof. Dr. Anton Nikë Berisha, Prof. Dr. Shaban Sinani, Prof. Dr. Fatbardh Hoxha, Prof. Gjokë Dabaj, Mr. Sheremet Krasniqi dhe Hysen Ibrahimi.

Ky numer mbydhet me vështrime dhe urime për revistën Malësia, nga kryeredaktorët e disa revistave të njohura shkencore, nga drejtuesit e institucioneve universitare, akademike dhe shkencore, si dhe nga intelektualë të tjerë të njohur të shkencës e kulturës shqiptare, sikurse janë: prof. univ. dr. Ardian Kyçyku, bashkëthemelues dhe bashkëdrejtues i revistës europiane Haemues, gjithashtu Rektor i Universitetit Rumun të Shkencave dhe Arteve Gheorghe Cristea në Bukuresht dhe President Ekzekutiv i European Akademy of Performing Arts, Bukuresht, Rumuni; prof. dr. Valter Memisha, kryeredaktor i revistës Studime filologjike dhe drejtor i Institutit të Gjuhësisë dhe Letërsisë në Tiranë; prof. dr. Lulëzim Lajçi, kryeredaktor i revistës Gjurmime albanologjike - seria e shkencave historike, Prishtinë; prof. dr. Fatbardha Hoxha, kryeredaktore e revistës “Buletini shkencor“ dhe drejtore e Institutit të Studimeve Albanologjike të Universitetit të Shkodrës „Luigj Gurakuqi“; prof. dr. Simë Gjon Dobreci, kryeredaktor i revistës Buzuku, Ulqin; z. Anton Marku, ideator dhe themelues i revistës Dielli Demokristian, Vjenë; prof. dr. Anton Nikë Berisha, Universiteti i Kalabrisë; prof. dr. Lush Culaj, Instituti Albanologjik, Prishtinë; prof. asoc. dr. Muharrem Jakupi, Universiteti Aleksandër Moisiu, Durrës.

Themelues dhe kryeredaktor i revistës është Nikë Gashaj(email: malesia@t-com.me; nik.gasaj@gmail.com ).