Dituria

  • Rrit madhësinë e fondit
  • Madhësia normale e fontit
  • Ul madhësinë e fontit
Home Debattartiklar-Debatt artikuj
Debatt artikuj

Luan Çipi : KUJTOJMË DR.ARISTIDH SOPIQOTIN

KUJTOJMË DR.ARISTIDH SOPIQOTIN

 Nga Luan Çipi

Sot shfletova Ditarin tim të Viteve të Fëmijërisë dhe aty u ndesha me disa ngjarje dhe emra shokësh protagonistë, disa prej të cilave më ngjallën dëshirën për të shkruar më gjatë.Kjo më kujtoi Dr. Aristidh Spiro Sopiqotin, shokun tim, që tani nuk rron më. Kështu, unë qëndrova te kjo fletë e ditarit tim dhe meditova fluturimthi për shokun e vjetër...   Ai mu shfaq në të gjitha përmasat dhe me madhështinë e tij të dikurshme dhe vetvetiu, padashur më rrodhën dy pika lot. Duket vitet e pleqërisë më kanë dobësuar aqsa nuk i vetkontrolloj dot më emocionet. Aty për aty mendova: Sa e padrejtë është kjo botë!?Ai, thuajse moshatari im, doktor në mjekësi e radiolog në zë, që ka shpëtuar nga vdekja dhe u ka zgjatur jetën dhjetëra qytetarëve, deri shokë e bashkëmoshatarë, ka afro 4 vjet që nuk rron më. Ai, njeriu i mirë, i qeshur e i gëzuar, fjalë ëmbël e gojë mjaltë, që  edhe pse ti ishe i drobitur e i sëmurë, të “ngrinte më këmbë” e të shëronte me diagnozën e saktë, me mjekimet dhe medikamentet e përzgjedhura, me kujdesin e pandarë dhe me buzëqeshjen e përhershme, tani është i ngurosur dhe i heshtur.Ai, shoku i dashur, që për ne gjithnjë ngjallte shpresë e optimizëm dhe që nuk të linte për asnjë çast në shqetësim e depresion. Ai, që dhe në raste dëshpërimi e mërzitje, kur ti, si çdokush në jetë në momente të caktuara, ishe i sëmurë, apo i mposhtur nga hallet dhe vështirësitë e jetës, se ndjeje varfërinë dhe boshllëkun jetësor, dinte të shihte dritë  edhe në fund të tunelit, ta ndriçonte plotësisht atë dhe të të kthente sërish në jetë. Ai, njeriu që dinte të shfrytëzonte gëzimet e çastit dhe të përfitonte të mirat shoqërore rastësore, njeriu i këngës dhe i valles, i rakisë, duhanit dhe i ahengut. Pse pikërisht ai, më i miri, më i afti, më i dashuri,  iku  nga kjo botë para nesh? Ky largim dëshpërues e i parakohshme është një keqardhje dhe dëm e mungesë e madhe për të gjithë ne, që nuk e mendonim dhe nuk e kishim në dorë, për shokët, gruan e tij  më të re, të dhembshur dhe aq shumë e lidhur me të dhe për të dy djemtë e  tij të dashur. Këtë gjëmë nuk e zhbënim ne dhe as që e ndalnim dot. Në se do mundemi, le ta kujtojmë dhe nderojmë atë,  siç e meriton:Aristidh Sopiqoti lindi në qytetin e Vlorës, më 13 dhjetor 1932, në një familje të ardhur këtu 200 vjet përpara,  nga Sopiku i Gjirokastrës. Takimet e para  të afërta e miqësore me Aristidhin i kam regjistruar në “Ditar” në shtator të vitit 1945, menjëherë pas çlirimit të vendit, si bashkënxënës në ciklin e ultë të Shkollës  së Mesme Tregtare në Vlorë. Kjo, e vetmja  shkollë e  mesme e qytetit, ishte vendosur në godinat me dy kate të ish Hipodromit të Qytetit të Vlorës, pranë Varrezave Ortodokse, aty ku më pas u vendos Shkolla e Mesme Mjekësore dhe Shkolla Pedagogjike. Ajo, pozicionohej në krahun e majtë të rrugës Vlorë- Skelë,  në një sipërfaqe të konsiderueshme toke, me palestër e terrene sportive, si dhe me klasa dhe salla të bollshme. Shkolla Tregtare e Vlorës ishte me tetë vjet. Tre vitet e para ishin ato që quheshin unike dhe pas përfundimit të tyre merrje “semimaturën”. Drejtor shkolle qysh në fillim, u caktua Harilla Kuçuli, një bregas energjik, autoritar, simpatik e patriot, i shkolluar në Itali, me aftësi të shquara pedagogjike dhe administrative. Gjuhën shqipe dhe letërsinë e jepte nartjoti pasionant, studjusi i thelluar i gramatikës shqipe, Jorgo Ceko; mësues matematike kishim fterjotin Xhevdet Kofina, metodist i mirë dhe filozof popullor, si dhe Ilia Gumën, nga Qeparoi i Vlorës; në frëngjisht ishin Jorgo Pilika dhe Jani Ziguri; në gjeografi shkodrani Kel Gashi dhe korçari Kostaq Balldadori; në biologji Marika Bezhani. Ishin tre paralele të klasave të para. Veç shokëve të vjetër, që kishim në shkollën fillore 5 vjeçare të Skelës, na u shtuan dhe shumë shokë të rinj, ardhur  nga shkollat fillore të lagjes Muradije, Vrenez e Varosh. Më shumë shokë u bëmë me Aristidh Sopiqotin në Shtëpinë e Pionierit të Qytetit të Vlorës, në grupin e korit dhe të veglave muzikore, ku ishim nën drejtimin dhe kujdesin e mësuesit tonë të muzikës, të riun e talentuar shkodran Tish Daija, që më vonë u bë kompozitor i shquar dhe drejtuesi shume vjeçar i Ansamblit të Madh të Këngëve dhe Valleve Popullore Shqiptare dhe Anëtar i Akademisë Shqiptare të Shkencave.Edhe në kryeqytet, kur ai me shokun e tij të pandarë Engjëll Isaraj vazhduan Shkollën e Mesme Mjekësore, me ta ne takoheshim shpesh edhe pse unë isha në Teknikumin Financiar, po shkollat  e konviktet i kishim afër njeri tjetrit. Politeknikumin Mjekësor Aristidhi e mbaroi me rezultate te  mira    muajin korrik te vitit 1952. Na u desh secilit të ndaheshim për disa vjet për të kryer Shërbimin e Detyruar Ushtarak, për t’u takuar sërish në Tiranë, në Universitet dhe më pas në qytetin e lindjes, në Vlorë.  Aristidhi e përfundoi Fakultetin e Mjekësisë të Universitetit Shtetëror të Tiranës në vitin 1961. Ai, menjëherë fillon punën si mjek patolog dhe shpejt specializohet nga Fakulteti i Mjekësisë i U.Sh. Tiranë si mjek ftiziatër, duke u vendosur për gjithnjë në Dispanserinë Antituberkulare të qytetit të Vlorës. I dalluar për aftësi profesionale dhe drejtuese, në vitin 1969 emërohet Drejtor i Shërbimit Antituberkular i Rrethit të Vlorës. Gjatë kësaj kohe evidentohen aftësitë e tij të veçanta si radiolog i aftë dhe njohës i mirë i specialitetit të ftiziatrisë, si klinicist  i talentuar, sidomos i sëmundjeve të mushkërive, duke kontribuar për diagnostikimin, parandalimin dhe luftimin e sëmundjeve të TBC, që në ato viti kishin përhapje masive. Komunikimi i tij i ngrohtë me pacientët dhe marrëdhëniet e shkëlqyera me mjekët e njohur të kohës si Hasan Shehi dhe Ylvi Pustina, më të vjetër në moshë e  më me emër në profesion,  marrëdhënia e afërta e tepër e kujdesshme  me mjekët e rinj të sapo ardhur nga shkollat si dhe aftësitë e tij drejtuese dhe organizative, tërhoqën vëmendjen e autoriteteve të shëndetësisë në kryeqytet, që propozuan  dhe realizuan shpejt vlerësimin e dr. Aristidh Sopiqotit për shpërblimin nga Kuvendi Popullor me dekoratën “Për Shërbim të mirë të Popullit”.   Qytetarët Vlonjatë kujtojnë me mirënjohje jo vetëm aftësinë  dhe sjelljen njerëzore të buzagazit Aristidh Sopiqoti,  Drejtor shumëvjeçar i Dispanserisë Antituberkulare, por dhe gjithë atë plejadë mjekësh, vlonjatë dhe të ardhur nga mbarë Shqipëria, që shërbyen me devotshmëri e humanizëm të thellë në rrethin e Vlorës në Spitalet e Vlorës, Selenicës, Himarës, Llakatundit, Bratit, Kuçit dhe Sevasterit, si dhe në të gjitha Qendrat e tjera Mjekësore, Farmacitë, Ambulancat, Maternitetet dhe Klinikat e shumta të Shërbimit Mjekësor, pa përjashtuar Klinikat Dentare, deri te ato në Qendrat e Punës e të Prodhimit, në Spitalin Neuropsikiatrik, si qendër të specializuar mbarëkombëtare, apo në Degën e Institutit të Kontrollit Shëndetësor dhe Laboratorin Obstetrikë dhe Epidemiologjik, në Seksionin e Shëndetësisë pranë Komitetit Ekzekutiv të Rrethit, etj.  Nuk gjen se cilin të vendosësh të parin në radhë, nga mjekët e famshëm që kanë shërbyer në Vlorë, po pa u trembur se gabojmë, le të përmendim  me këtë rast me nderim emrat e  Petraq Popës, që qysh në vitin 1920 vullnetarisht u largua nga Turqia për të ndihmuar luftëtarët vlonjat të Luftës  heroike të Vlorës në ekipin e Spitalit të Llakatundit; apo Sezai Çomon, që krijoi qysh në vitin 1921 Spitalin  e Parë Psikiatrik të Vlorës; të famshmin Ali Mihali dhe pasuesit e tij emërmëdhenj Azduriani, Dhimitri, Agalliu, Dervishi, Flloku, Kauri, Hysenbegasi, Kallfa, Shyti, Ashiku, Angjeli, Myrzabegu, Kutulla, Mehmet Mihali, Isaraj, Beltoja,  çifti Andoni, Osmani, Pavli, Gjidede, Gjoka, Nekiu, Iljazi, Konomi, Jazaj, Çela, Harizi, Papajani, Bisholla, Tetova, Gjodede, Gega, Dredha, Kapo, Kojdheli, Koçi, Muhameti, Islami, Mati, Hysi dhe dhjetëra të tjerë.

 Përveç kontributit profesional si mjek si rrallë kush, gjatë 41 vjetëve, Aristidh Sopiqoti, ishte dhe një njeri me botë të madhe shpirtërore, që e shprehte në punë, në kontaktet me kolegët dhe pacientët, ku ishte gjithnjë human e i papërtuar, për të ndihmuar në çdo kohë me qetësi, shaka e buzëqeshje. Edhe në shoqëri, midis nesh, ishte gjithnjë në humor, i afruar dhe i gatshëm për çfarëdolloj ndihme dhe pa me të voglin interes.                  Dr. Aristidhi ka grua Dedin, financiere në profesion, grua e kulturuar dhe bashkëshorte e denjë për gjithë jetën dhe që u shqua për virtytet e saj të rralla me shërbimet e treguara edhe më shumë, në vitet e fundit të jetës së tij,  kujdes që i largonte dhimbjet dhe lehtësonte vuajtjet. Të dy djemtë e çiftit Sopiqoti, Eduardi dhe Rudini janë djem të mbarë dhe që, për korrektësi e ndershmëri ndjekin shembullin e babait të vetë të nderuar. Në kujtim të shokut tim të dashur, do veçoja dy aspekte nga jeta e përbashkët, që dhe ato flasin  për karakterin e tij human e gazmor:  Takoj që aty nga vitet tetëdhjetë, për festimin e një ngjarjeje të veçantë, të ishim mbledhur ne, një grup shokësh fëmijërie, në familjen e Sopiqotëve në lagjen Varosh të qytetit të Vlorës, në një shtëpi tip Elbasançe, afër Kishës së Shën Todrit.  Ishim shokët prej shumë vitesh, bashkëmoshatarët: dr. Engjëll Isaraj, kimisti Yzeir Nona, mësuesi Milto Shuka, gjeologu Sezai Hoxha. Bashkë me ne ishin dhe djemtë tanë Edi, Ani dhe Blendi edhe ata shokë në të njëjtën klasë. Ky fakt i tërhoqi vëmendjen Napolon Sopiqotit, më të moshuarit të shtëpisë. Ai,  burrë i nderuar i familjes së Sopiqotëve dhe financier me emër në qytetin e Vlorës, më thërriti për t’i ndenjur pranë dhe më tha i gëzuar: Sa e çuditshme është jeta e njeriut. Ju shoh juve dhe më behet zemra mal. Shokë dhe miq baballarët tanë, shokë shkolle dhe pune unë me Enver Çipin, vëllain tuaj, shokë  fëmijërie e shkolle ti me Aristidhin dhe po shokë të ngushtë djemtë tuaj, Edi dhe Ani. Kjo shoqëri e pandarë në shumë breza është  traditë vlonjate dhe provë lidhjeje dhe besnikërie që nuk do shuhet kurrë. Djemtë tanë, shokë klase të një shkolle për shumë kohë, për disa vjet mësonin anglisht jashtë shkolle me profesorin poliglot, fort të mirë e të përkushtuar, Nestor Nepravishta. Ata, si tekst bazë kishin 3 metodat klasike, shumë të përdorura nga të gjithë dashamirësit Anglofonë, thuajse klandestinë të asaj kohe. Për çdo përfundim metode, profesori i nderuar, për ti dhënë seriozitet ngjarjes, i merrte rregullisht në provim nxënësit e tij, me teza të përgatitura dhe  me komision. Më kujtohet dr. Aristidhi prezent, kur ai i përjetonte si të ish vet nxënës emocionet e provimit të djemve tanë dhe i gëzuar e “rroftë sebepi” në përfundim shtronte dreka e darka. Ai, shpejt futej në botën e tij të gëzueshme dhe shpërthente në këngë e valle, si  dhe tregonte në ambientin e improvizuar festiv, barsoleta tërheqëse dhe shaka me kripë. Tani im bir, Ani, ka shkuar larg dhe ushtron detyrën e mjekut human në Çikagon e Amerikës, po shoqëria dhe lidhjet me Edin, djalin e madh të dr.Aristidh Sopiqotit, janë të pandara. Kudo ku ka lëvizur Edi, deri emigrant në Greqi, apo së fundi, biznesmen në Picerinë “Aulona” te “UJI i Ftohtë” i Vlorës, jo vetëm nuk ka shterur miqësia, po  ata lidhen thuajse për ditë, duke ndërruar përvoja, përjetuar ngjarje dhe duke përcjellë shaka e batuta të përditshme, nëpërmjet bisedave kompjuterike me internet në  “Messenger” e “skajp”. Kështu im birr, emigrant në “fund të botës” e ndjen veten si të jetë çdo ditë në Vlorë, ndërsa Edi,  qëndron në shoqëri të vazhdueshme me Anin dhe  në njohje  të plotë  për çdo ngjarje, deri në ecurinë e përditshme, në kontakt reciprok edhe me gratë e fëmijët e njeri tjetrit. Duke  i mbyllur këto kujtime, si një qytetar i zakonshëm vlonjat, jam i bindur se nuk arrita lartësinë e duhur, por bashkëqytetarët në të ardhmen do më plotësojnë për të kompletuar si e meriton emri dhe veprimtaria e Dr, Aristidh Sopiqotit.  Ndërkohë jam i qetë se kreva një detyrë që më mundonte prej kohësh dhe diçka shkrova për këtë shokë të dashur dhe mjek të shquar të  gjerdanit të artë të mjekëve të qytetit të Vlorës.

Vlorë,30.09.2011

 

Begzad Baliu: TIPOLOGJIA E KONTRIBUTIT TË PROF. JUP KASTRATIT NË STUDIMIN E BOTËS MATERIALE DHE SHPIRTERORE ARBERESHE

Begzad Baliu

TIPOLOGJIA E KONTRIBUTIT TË PROF. JUP KASTRATIT NË STUDIMIN E BOTËS MATERIALE DHE SHPIRTERORE ARBERESHE

(Studime, vepra, komunikime, imazhe, vlerësime, dokumente, dorëshkrime) (Fragmente nga një studim më i zgjeruar) 

Janë shumë rrethana që e arsyetojnë interesimin tonë për t’u marrë me studimet arbëreshe të Profesor Jup Kastratit, në një konferencë si kjo që i kushtohet Kontributit të studiuesve shkodranë për arbëreshët e Italisë. Vepra e tij është e gjerë në shumë anë të saj: si materie (disa mija faqe studimi, dokumente, letërkëmbim, fotografi etj.); si fusha studimi (gjuhësi, albanologji, letërsi, folklor, histori, pedagogji, publicistikë etj.); si lëndë (e botuar, në dorëshkrim, e përkthyer, e transliteruar, e përshtatur) etj. Ngado që të merren studimet e tij, ato paraqesin një mal të madh materialesh, problemesh e trajtimesh.Në një hyrje për Studimet arbëreshe të Profesor Jup Kastratit, sinteza e thelluar shumëdimensionale as që mund të mendohet, por njëkohësisht ajo mund të paraqitet e plotë përmes një pasqyre të dendur dhe të plotë për lidhjet e Profesor Jup Kastratit me arbëreshët dhe me kontributet e tyre historike, gjuhësore, etnokulturore dhe letrare në përgjithësi. Sikur mund të shihet prej arkivit të tij, prej botimeve të tij dhe aktiviteteve të tij kulturore, arsimore dhe shkencore, ato janë të natyrës historike, kulturore, profesionale, personale dhe madje intime.Sot, po të shikohet vepra shkencore dhe intelektuale e Prof. Jup Kastratit në linja sado të ngushta, studimet arbëreshe dhe deradiane gjithsesi do të nxjerrin krye, pavarësisht prej veprave të mëdha që ka dhënë në fushë të albanologjisë, të gramatologjisë, të letërsisë dhe të bibliografisë. Për disa dekada me radhë, nuk është zhvilluar asnjë manifestim, sado i vogël apo i madh qoftë, në të cilin të mos ketë qenë edhe Profesor Jup Kastrati. Për disa dekada me radhë, zor të gjendet një redaksi e botimit të letërsisë arbëreshe e sidomos veprës letrare dhe shkencore të Jeronim de Rades, në të cilën Profesor Jup Kastrati nuk e ka pasur vendin më të rëndësishëm, madje jo vetëm në Shkodër e Tiranë, por edhe më gjerë ndër arbëreshët e Italisë[1]. Sot është vështirë të gjendet një fushë hulumtimi, botimi a studimi në fushë të studimeve arbëreshe, e cila nuk lidhet me emrin, me interesimin dhe më në fund me kontributin e Profesor Jup Kastratit.Është e kuptueshme prandaj, pse edhe në këtë rast, kur këtu ne paraqesim një hyrje në studimet arbëreshe në përgjithësi dhe studimet deradiane në veçanti, e shohim të arsyeshme që të paraqesim edhe një pasqyrë sado të përgjithësuar të veprës së botuar, veprës së hulumtuar, arkivit dhe veprës në dorëshkrim të Profesor Kastratit.Profesor Jup Kastrati ka shkruar shumë artikuj dhe studime monografike të karakterit shkencor, por në serinë e veprave të tij dhe sigurisht edhe në serinë e vëllimeve të botuara deri më tash vepra Studime arbëreshe mbetet jo vetëm një nga kryeveprat e tij, por edhe  kryevepra më e plotë e studimeve arbëreshe. Pse mund të thuhet kështu?Hulumtimet, studimet dhe sintezat e Profesor Jup Kastratit për arbëreshët e Italisë, nisin që në dekadën e parë të kërkimeve shkencore dhe kulmojnë me sintezat e mëdha me emrin e shkrimtarit më të madh të kolonisë shqiptare në Itali, Jeronim de Rada[2]. Prej këtij viti, për pesëdhjetë vjet me radhë nuk do të kalojë pothuajse asnjë vit e të mos botojë e ribotojë me dhjetëra artikuj brenda një viti, në të cilët dijetarët arbëreshë, veç e veç dhe historia, gjuha, letërsia, kultura, arsimi etj., si tërësi ose si sintezë nuk bëhen objekt kërkimi, studimi e vlerësimi[3], për të lënë edhe një mal dorëshkrimesh të pakrahasueshme në studimet e deritashme albanologjike.Jeta dhe vepra e personaliteteve arbëreshe, vepra e tyre etnohistorike dhe sidomos gjuhësore dhe letrare, konceptet e tyre për identitetin dhe veçoritë materiale, shpirtërore e sidomos  gjuhësore, etj, për më shumë se një gjysmë shekulli kanë qenë objekt studimi  e referimi në shumë institucione kulturore, arsimore dhe shkencore, të themeluara nga arbëreshët në Itali[4].Kjo është arsyeja pse edhe veprat në të cilat është trajtuar kultura, tradita dhe historia gjuhësore e letrare e autorëve në radhët e arbëreshëve ka qenë e përmasave të ndryshme: traktate (Histori e albanologjisë)[5], monografi (Histori e gjuhësisë shqiptare. Pjesa e parë (1497 – 1944)[6], Gramatologjia e gjuhës shqipe[7], Dhimitër Kamarda) studime (Mbi rolin e arbëreshëve të Italisë në periudhën e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit dhe Dr. Mikel Markianoi dhe ndihmesa e tij në folklorin arbëresh, Arbëreshët për ruajtjen dhe studimin e trashëgimisë kulturore të popullit tonë)[8], studime të thelluara shkencore e paraqitje fejtonistike në shtypin ditor, botime me karakter shkollor dhe botime me karakter shkencor, përkthime nga gjuhët në të cilat kanë shkruar shkencëtarët dhe letrarët arbëreshë gjatë disa shekujve të veprimtarisë së tyre në Itali etj.  Jeronim De Rada dhe fillimet shkencore të Jup KastrtatitNëse shënime për versionet dhe variantet e botimit të monografisë për Faik Konicën, si dhe botimin e veprës së tij, kemi pasur rastin t’i lexojmë për shkak se monografia e tij për Faik Konicën u botua atëherë kur Konica ishte një prej personaliteteve shumë të theksuara në jetën politike, shkencore dhe kulturore, shënime personale të tij rreth përpjekjeve për botimin e veprave të plota a të zgjedhura për Jeronim de Radën nuk i kemi gjetur, në mënyrë të veçantë, as nuk ia kemi dhënë rastin t’i tregojë në intervista ekskluzive ku ai do të sillte informacione më shteruese se sa shumë studiues në veprat e tyre shkencore. Sigurisht për shkak se veprën e plotë të Jeronim de Radës nuk arriti ta botonte të plotë, ashtu sikur e kishte planifikuar as në fillim të viteve ’50, as diku në fillim të viteve ’90, Profesor Jup Kastrati nuk ka shkruar apo sjellë përvojën e tij në mbledhjen, studimin, përkthimin, botimin dhe sintetizimin e veprës së Jeronim de Radës.Mirëpo nëse i qasemi Arkivit të Profesor Jup Kastratit nuk të mbetet gjë mangut, pavarësisht nëse ke të bësh me ndërtimin e personalitetit të tij, apo me zhvillimet albanologjike të kohës kur jetoi ai. Prej arkivit privat të tij do të mund të kuptojmë se historia e interesimit të Profesor Jup Kastratit për arbëreshët e Italisë është e lidhur me emrin e Jorenim De Radës, prandaj është e kuptueshme pse jetën dhe veprën e tij do ta trajtojë shumë herë dhe do ta trajtojë në shumë vepra të tij, madje të botuara e të plotësuara[9]. Pavarësisht nga botimi i parë i një monografie për jetën dhe veprat e Jorenim de Radës në vitin 1962 dhe botimit të dytë të plotësuar të vitit 1979, autori e ka përgatitur një dorëshkrim tjetër, i cili në shumë pika plotëson jetën e tij, trajton në mënyrë të plotë dhe të gjithanshme veprën e tij diturake, historike, gjuhësore, letrare, arsimore, publicistike etj., ndërsa duke ju referuar parathënies së librit, kuptojmë se autori njëkohësisht punon edhe një vepër për studimet gati njëshekullore deradiane 1903-1993. Po të vlerësohet vetëm kontributi i madh i punës së Profesor Jup Kastratit në mbledhjen dhe botimin e veprës së De Radës, do të mund të shihet se vetëm në studimin e jetës dhe veprës së tij, ai ka ngritur një trilogji, të cilën deri më sot nuk e kemi bërë për asnjërin prej shkrimtarëve tanë.Dorëshkrimi Studime për De Radën, për herë të parë trajton në mënyrë shteruese jetën, Autobiologjinë (autobiografinë) e tij, pikëpamjet kulturore, filozofike dhe sidomos politike, pa pengesat ekstrashkencore që i dilnin dikur, kontributin e tij për gjuhën shqipe: tezën pellazgjike të prejardhjes së popullit shqiptar e të gjuhës shqipe, te artikujt, Hyjni pellazge (1840), Identiteti i pellazgëve me shqiptarët (1846), Lashtësia e kombit shqiptar dhe afri e tij me helenët dhe latinët (1864), Pellazgët dhe helenët (1885), Konferenca mbi lashtësinë e gjuhës shqipe (1893), Pellazgo-shqiptarët (1897), Tiparet e gjuhës shqipe dhe përmendoret e saj në periudhën parahistorike (1899),  e cila njëkohësisht është edhe tezë kryesore e rilindjes kombëtare shqiptare në përgjithësi. Në këtë vepër autori ka trajtuar edhe disa probleme të toponimisë, një fushë gjuhësore e lëvruar kryesisht në gjysmën e dytë të shekullit XX, por me të cilën, sikur ka vënë re Profesor Jup Kastrati, sado me koncepte të paragjykuara është marrë edhe De Rada, tek studimet Toponimia historike shqiptare, Toponime për Lezhën në revistën «Fjamuri i Arbërit» (1885) etj.Ashtu sikur edhe rilindësit më të shquar jo vetëm të popullit shqiptar, por edhe të popujve të tjerë të Ballkanit, edhe De Rada do të merret me dy çështje themelore të gjuhës dhe të kulturës së popullit shqiptar: me alfabetin e gjuhës shqipe (Çështje të alfabetit të gjuhës shqipe), dhe me përpjekjet për të shkruar gramatikën e gjuhës shqipe (Gramatikë e gjuhës shqipe, 1870 dhe Fonetikë dhe gramatikë e gjuhës shqipe, 1894) me vlerat historike dhe gjuhësore të të cilave Profesor Jup Kastrati është marrë madje jo vetëm këtu. Përtej saj, Profesor Kastrati, do t’i qaset studimit të një vepre jo aq të njohur dhe jo aq të popullarizuar përgjithësisht edhe sot në studimet albanologjike (Fjalori i Rapsodive, 1884). Duke këmbëngulur që të japë një pasqyrë sa më të gjerë dhe më të thellë, si të zhvillimeve gjuhësore ndër arbëreshët e Italisë, të lidhura me veprën e De Radës, ashtu edhe me kontributin vetjak të tij, profesor Kastrati do të shkruajë për ngjarje me rëndësi historike, për gjuhën dhe kulturën shqiptare ndër arbëreshët e Italisë (Kongresi në Koriljano-Kalabro, 1895; Kongresi në Lungro 1897), ashtu edhe për artikuj që De Rada i shkruante në raste nga më të ndryshmet (Dinjiteti i gjuhës shqipe, 1861; Shqipëria përballë Evropës, 1880,  Shënime gjuhësore (1883 – 1884); Tri fjalë shqipe, 1884; Vërejtje gjuhësore, 1885; Gjurmë të vendbanimeve tona të lashta që rrojnë endè, 1887; Mësime për gjuhën shqipe, 1891), të cilët jo gjithnjë kufizohen brenda problemeve të ngushta linguistike. Kjo është arsyeja pse njërin prej studimeve të tij do ta përfundojë me këtë vlerësim: «De Rada ishte i pushtuar nga ideja fisnike që të ringjallte Atdheun e të parëve dhe kështu, nën shtytjen atdhetare, shkencën e ktheu në një fushë beteje, ku ai luftoi me zjarr, siç bën edhe rilindës të tjerë. Këtë ai e realizoi pothuajse në çdo vepër të tij. Pra, edhe në mes të lajthitjeve, vepra e tij gjuhësore do të mbetet në historinë e albanologjisë si një përpjekje fisnike e një shqiptari të madh, i cili, me gjithë mungesën e përgatitjes filologjike dhe linguistike, me gjithë mungesën e akribisë shkencore, me gjithë mungesën e anës materiale, me gjithë vuajtjet e mëdha shpirtërore dhe kushtet e disfavorshme, arriti të zgjojë kureshtjen e botës shkencore të dijetarëve të kohës. Veprat e tij historiko-filologjike hyjnë në fondin e artë të traditës së shekullit XIX. Ato bëjnë pjesë në korpusin “Trashëgimi ynë kulturor – Monumente të gjuhës shqipe”, në historinë e mendimit shkencor gjuhësor shqiptar»[10].«De Rada ka qenë jo vetëm mbledhës i këngëve popullore, por edhe studiues i hollë i tyre. Ky kontribut i vyer i tij në historinë e folkloristikës shqiptare nuk është vënë në dukje»[11]. Kështu e mbyllë kapitullin e studimit të tij për kontributin e De Radës dhënë folklorit shqiptar. Nëse ndihmesa e tij në këtë fushë deri më tash është parë kryesisht duke u nisur prej pasurisë etnografike dhe folklorike që sjellin veprat e tij letrare, studimi i Profesor Jup Kastratit, niset nga artikujt programatik të De Radës (Rapsodi të një poeme shqiptare, 1861; Rapsodi kombëtare, 1883; Hyjnizime etnografike, 1886), vlera e të cilëve këtu kuptohet edhe prej ekstrakteve të shpeshta, me të cilët pasurohet kapitulli për këtë temë.Rilindja kombëtare shqiptare, ka pasur shumë personalitete letrare e shkencore të cilët kanë qenë të përkushtuar ndaj arsimit kombëtar, por nuk besoj të kemi rilindës, i cili ka punuar me kaq përkushtim për organizimin jo thjeshtë të një mësonjëtoreje shqipe për çuna a vasha, por për një shkollë kombëtare me të gjitha nivelet e nxënies së gjuhës dhe dijes. Është e kuptueshme prandaj pse Profesor Jup Kastrati një kapitull më vete ia kushton ndihmesës së De Radës për shkollën shqipe, për tu ndalur pastaj në mënyrë të veçantë në aktivitetet konkrete të organizimit të shkollës shqipe nga De Rada dhe bashkëkohësit e tij (Themelimi i Katedrës së gjuhës shqipe, 1849; Kolegji arbëresh i Shën Adrianit, 1861; Manifesti i gjimnazit «Garopoli», 1868; Kolegji arbëresh dhe ministrat e Italisë, 1876, Kolegji arbëresh, 1884; Kolegji arbëresh në Shën Adrian, 1886; Kolegji i Shën Adrianit, 1887; Rivendosja e Katedrës së Shqipes, 1889), por edhe për ndonjë projekt të karakterit pedagogjik, sikur është ai: Kolegji arbëresh i Shën Adrianit, a do të jetë Seminar Korsini apo Gjimnaz-licé italo-grek, me ndonjë degë universitare kishtare?, 1891 dhe manifesti Katedra e shqipes në Shën Mitër Korone, 1892. E kësaj natyre është edhe Antologji shqipe, 1896, dhe Proluzioni: Ligjëratë për periudhën e vitit të ri shkollor,1902, me të cilat Profesor Jup Kastrati merret njëherë në mënyrë të veçantë me secilën dhe më pastaj me sintezën e tyre në përmbyllje.Ashtu sikur edhe me veprat më të mëdha dhe më të vogla të gjuhësisë edhe me veprat letrare artistike të Jeronim De Radës, Profesor Jup Kastrati do të merret në shumë aspekte. Ndryshe nga gjendje e gjertashme e studimit te veprës se tij letrare, ku studiuesit e periudhave të ndryshme kanë hulumtuar, trajtuar dhe bërë sinteza kryesisht vetëm për veprat letrare të shkruara në gjuhën shqipe, apo edhe të përkthyera a transliteruara, në veprën e tij Studime për De Radën, autori është marrë me veprat e shkruara në gjuhën shqipe, me veprat letrare të shkruara në gjuhën italiane dhe me veprat e shkruara në gjuhën shqipe e italiane paralelisht. Duke u mare me veprat letrare më të hershme (Odiseu, 1832, 1847; Krutani i mërguar, 1832 – 1833, 1841; Disa poezi dhe proza ritmike, 1834 – 1840), apo më të vona, më të vogla apo më të mëdha (Këngë të Milosaut, 1836, 1847, 1873; Serafina Topia, 1839, 1943); Një pasqyrë shtegtimi njerëzor, 1897), të botuara në një variant apo në më shumë variante (Skënderbeu i pafat,1872 – 1884), ai njëkohësisht është marrë edhe me ngritjen cilësore letrare e artistike të veprës letrare të De Radës, me kulturën letrare dhe gjuhësore të tij, me konceptet moderne të kohës në letërsi, me vlerësimet e kohës për poezinë e tij etj. Duke u marr me pikëpamjet letrare të De Radës, Profesor Jup Katrati njëkohësisht do të merret më gjerësisht se deri më tash dhe mbase për herë të parë në mënyrë të plotë edhe me pikëpamjet estetike të De Radës (Parime të estetikës, 1861) etj.Për të plotësuar botën diturake të Jeronim De Radës, Profesor Jup Kastrati në veprën e tij dorëshkrim Studime për De Radën ka hulumtuar dhe i ka bërë objekt trajtimi edhe dy gazeta të De Radës Fjamuri i Arbërit (1883-1887) dhe Shqiptari i Italisë (1848). Si gazeta e parë ashtu edhe e dyta dallohen për veçoritë e tyre historike, politike, kulturore dhe shkencore. Fjamuri i Arbërit, ka shkruar Profesor Jup Kastrati «është revista e parë letrare, kulturore, artistike, folkloristike, etnografike dhe publicistike në gjuhën shqipe. Organi luajti një rol të madh në fushën e politikës shqiptare, të lëvizjes sonë politike dhe asaj mendore»[12]. Më këto fletore De Rada i ka vënë vulë lëvizjes së përgjithshme të Rilindjes Kombëtare jo vetëm ndër shqiptarët e Italisë por edhe në lëvizjen e saj përgjithësisht. Aty janë botuar pjesë nga veprat letrare të De Radës dhe të shkrimtarëve të tjerë të kohës. Artikuj publicistikë, kulturorë e politikë të ardhur nga e gjithë bota shqiptare, prandaj është e kuptueshme pse vlerësimet shembullore për gazetat e De Radës vijnë jo vetëm nga shtypi shqiptar i kohës në Shqipëri, në Kolonitë shqiptare të Rumanisë, Stambollit e Egjiptit, por edhe nga shtypi i huaj i kohës.Vepra Studime për De Radën e Profesor Jup Kastratit mbyllet me kapitullin që ju kushtohet veprave autobigrafike të De Radës (Një autograf, 1885; Autobiografi, I, II, III, IV, (1898 – 1899); Testamenti politik, 1902). Ndonëse për autorin ato ishin vepra të njohura, prej më shumë se tri dekadash, veprat autobiografike të De Radës, nuk ishte e mundur as të botoheshin të plota, as të bëheshin objekt trajtimi në të gjitha aspektet e mundshme. «Autori ynë ishte, aso kohe, 89 vjeç. Mbas pesë muajsh, më 28 shkurt 1903, ai u nda prej nesh, duke na lënë dhjatën e vet, në të cilën ishte sintetizuar gjithë veprimtaria e tij atdhetare, politike, letrare, gjuhësore, folklorike, publicistike, historike në shërbim të çështjes shqiptare, të gjuhës amtare, të kulturës kombëtare, të çlirimit të mëmëdheut të vet të dashur e të shtrenjtë»[13].Ashtu sikur veprat tjera e madje edhe studimet, edhe dorëshkrimi Studime për De Radën mbyllet me Bibliografinë e veprave të De Radës, konsultuar, shqyrtuar e përdorur nga autori në monografi, e cila zgjeron interesimet e studiuesve për kërkime të reja në fushë të studimeve arbëreshe në përgjithësi dhe në fushë të studimeve deradiane në veçanti. Në kërkim të sintezave të mëdhaNjë vend të veçantë dhe të përhershme për arbëreshët e Italisë paraqesin kërkimet e tij sistematike dhe sistematizuese në vëllimet bibliografike[14]. Veprat dhe studimet e tij, tashti janë bërë literaturë e përhershme referimi edhe në meset shkencore të institucioneve arsimore, kërkimore e kulturore të arbëreshëve të Italisë. Profesor Jup Kastrati në dhjetë vjetshin e fundit të jetës së tij, qe bërë anëtar i shumë institucioneve kulturore të arbëreshëve të Italisë. Ka lexuar kumtesa në sesione shkencore, në mbrëmje përkujtimore (jubilare), konferenca albanologjike, kongrese gjuhësore, kuvende studimore dhe ka bërë gjurmime bibliotekare për tekstet e vjetra shqipe në Romë, Napoli, Torino, Firence, Salerno, Leçe, Kalabri, etj.Ai ishte anëtar shumë aktiv i veprimtarie të veçanta dhe të përhershme kulturore e shkencore, i organeve kulturore e shkencore që botohen atje, duke dhënë një kontribut shumë të rëndësishëm për ruajtjen e trashëgimisë etnokulturore e gjuhësore, zhvillimin e saj dhe çuarjen përpara të kulturës bashkëkohore të arbëreshëve të Italisë. Ishte anëtar i redaksisë së revistës Lidhja (L’Unione), Kozencë (1991 - 1992) etj. Punimet shkencore të Prof. Jup Kastratit janë përfshirë në përmbledhje dhe në  vëllime studimesh, të botuara nga Universiteti i Napolit, Universiteti i Kalabrisë, Universiteti i Salernos etj.Profesor Jup Kastrati në arkivin e tij ka sistemuar një letërkëmbim shumë të pasur me arbëreshët dhe madje me studiuesit Italianë të kulturës shqiptare në përgjithësi dhe të kulturës arbëreshe në veçanti, sikur janë: Giuseppe Ferrari, Giuseppe Schiro Juniori, Carmel Candreva, Francesco Salono, Carmine de Padova, Antonio Bellusci, Giuseppe Gradilone, Francesco Altimari, Italo Costante Fortino, Giovanni Battista Pellegrini, Giuseppe Retelli, Mario Bolognesi, Andrea Bellucci, Vincenzo Belmonte, Ernesto Tocci, Giuseppe Camillo De Rada, Francesco De Belsi, Emanuel Giordano, Agosto Mauro, Michele Rizzo, Addolanta Landi[15] etj.Ndonëse i penguar për shkaqe jashtëshkencore dhe pa mundësi për të botuar në mënyrë të rregullt në organet shkencore dhe kulturore të arbëreshëve të Italisë, Jup Kastrati ka botuar disa dhjetëra artikuj shkencorë dhe kulturorë ndër revista e periodikë që dalin në Itali nga shoqata dhe institucione shkencore, të cilat merren me studimet arbëreshe[16], si dhe në institucione arsimore, kulturore e shkencore të studimeve albanologjike në Shqipëri e jashtë saj[17]. Në Shqipëri ndërkaq, ai ka botuar dhe ribotuar disa vepra shkencore, të cilat i janë publikuar gjithashtu edhe në Kosovë, për t’u bërë ndër veprat më të referuara ndër studiuesit e kësaj ane.Dhe jo vetëm kaq. Hulumtimet e tij kurrë nuk kanë pushuar ndër arkiva të Ballkanit, Europës dhe veçanërisht ndër arkivat e arbëreshëve të Italisë, ndërsa pena e tij kurrë nuk ka pushuar së shkruari studime të ndryshme dhe së bëri sinteza nga më të mëdhatë për autorët, veprat dhe rezultatet shkencore të tyre. Ai ka një varg veprash studimore në dorëshkrim, që në të vërtetë paraqesin të arriturat më të mëdha në fushë të studimeve arbëreshe në përgjithësi dhe në fushë të studimeve deradiane në veçanti, duke filluar me vëllimet: Veprat historiko - filologjike dhe publicistike të Jeronim de Radës[18]. Shkodër. 1999, 1.850 f. të daktilografuara, në tre versione: italisht, në të folmen e arbëreshëve (transkriptim) dhe në përshtatjen e gjuhës së sotme shqipe. Jeronim de Rada, Skanderbeku i pafanë, në tri versione: italisht,  arbërisht (transkriptim), përshtatje në gjuhën e sotme. Vepra hapet me një studim introduktiv problemor dhe me aparat shkencor, Shkodër, 1999, 1.240 f. të daktilografuara. Për të përfunduar me korpusin e madh shkencor, që përtej studimeve historike, gjuhësore, letrare, kulturore e publicistike, paraqet veprën jetësore të Profesor Jup Kastratit për qytetërimin arbëresh[19].Kontributi i tij në studimet arbëreshe përfshinë vepra monografike për autorë, personalitete të mëdha historike, shkencore dhe kulturore, si: Jeronim de Rada, Dhimitër Kamarda, Nikollë Keta, Vinçenc Dorsa, Vinçenc Librandi, Nilo Borxha, Gaetano Petrota, Marko la Piana, Françesko Solano (1914 – 1999) etj., pjesa më e madhe e të cilave ende nuk janë botuar. Vetëm monografia e tij për De Radën ka dy versione të botuara e të ribotuara dhe dy vëllime në dorëshkrim, të cilat përbëjnë tërësinë e kontributeve të tij për jetën dhe veprën e këtij kryerilindësi shqiptar jo vetëm në Koloninë arbëreshe të Italisë, por edhe për rilindjen shqiptare në përgjithësi. Ndonëse në dorëshkrim, dhe të përfshira brenda vëllimit Studime arbëreshe, edhe studimet për këta autorë paraqesin monografi më vete, si për hulumtimin dhe studimin  e plotë të veprës së tyre ashtu edhe për vëllimin në të cilin janë trajtuar, nga 120-450 faqe dorëshkrimi për autorë.Duke hapur Parathënien[20] e shkurtër për një vëllim kaq të madh studimesh, madje të pazakonshme në përvojën e studimeve kastatiane, autori kujtonte se fjala është për një vëllim me studimet më të mira të shkruara nga viti 1956 deri në vitin 2000. Në të vërtetë ato përfshijnë studime të fushave të ndryshme, të cilat fillojnë me gjuhën, letërsinë, kulturën, historinë, folklorin, etnografinë etj., disa prej të cilave tashmë janë lexuar në konferenca shkencore, janë botuar në vëllime shkencore, në revista shkencore kombëtare e ndërkombëtare[21]. E shikuar nga një kënd tjetër, nga këndi i fushave të studimit, Studimet arbëreshe të Profesor Jup Kastratit trajtojnë tema:- nga historia: reflektime dhe angazhime mbi Lidhjen e Prizrenit, Kongresin e Berlinit, Çështjen e pavarësisë së Shqipërisë etj.; - nga historia e kulturës dhe letërsia: letërsi e vjetër, letërsi e rilindjes dhe përkimet e saj me letërsinë evropiane, letërsia e gjysmës së parë të shekullit XX dhe letërsia bashkëkohore; - nga folklori dhe etnologjia: autorë dhe vepra, si Markianoi, De Rada, Antonio Belushi, Folklora arbëreshe dhe trashëgimia e saj etj.; - nga gjuhësia dhe shkollat e fushat e studimit të saj (filologji-linguistikë-albanologji): historia e albanologjisë, filologjisë dhe linguistikës, dialektologjisë, gramatologjisë, sintaksologjisë, leksikologjisë e leksikografisë, morfologjisë, fonetikës dhe fonologjisë, ortografisë, transliterimit e transkriptimit, përkthimit e kulturës së leximit, kritikës gjuhësore, polemikës e letërkëmbimit; - nga bibliografia e autorëve dhe për autorët: bibliografia e gjuhësisë, letërsisë, folklorit dhe publicistikës. Bibliografi të veçanta madje ka përgatitur për Gjergj Guxetën, për Pal M. Parrinon, për Nikollë Ketën, për Engjëll Mashin, për Gjon Skiroin, për Vinçens Dorsën, për Dhimitër Kamardën, për Niko Borxhan, për Gaetano Petrotan, për Mark la Pianen, për Mateo Shambren; për Françesk Solanon, për Nilo Catalanon, për Francesco Maria da Lecce-n, etj.Ka trajtuar në këtë vepër me një skrupulozitet të shumanshëm çështje të historisë së arbëreshëve të Italisë, rolin e arbëreshëve të Italisë në periudhën e Lidhjes Shqiptare të Prizenit (1878 – 1881), historinë e vendosjes dhe të jetesës së arbëreshëve në Leçe (shek. XV – XVII), historinë e themelimit dhe të punës së Seminarit Arbëresh të Palermos (1734) dhe Kolegjit Arbëresh të Shën Adrianit (1736), vijimësi e të cilëve në jetën nacionale, arsimore, kulturore e shkencore janë edhe dy kongrese gjuhësore për gjuhën arbërore ndër arbëreshët e Italisë (1895, 1897). Brenda një kaptine të veçantë autori trajton çështje të etnografisë së arbëreshëve të Italisë. Fjala është për kontributin e arbëreshëve të Italisë për ruajtjen dhe studimin e trashëgimisë kulturore të popullit shqiptar. Me po kaq përkushtim dhe thellësi autori hulumton dhe trajton çështje të folklorit të arbëreshëve të Italisë. Brenda këtij problemi hyjnë studimet që trajtojnë fondin e përbashkët të poezisë popullore arbëreshe dhe të ciklit të këngëve legjendare të kreshnikëve, folkloristikën arbëreshe të shekullit XVIII dhe të gjysmës së parë të shekullit XIX, si dhe ndihmesën e dr. Mikele Markianoit dhënë folklorit arbëresh.Nëse trajtimi i historisë, etnografisë dhe folklorit të arbëreshëve të Italisë nga Profesor Jup Kastrati ka qenë pjesë e përkushtimit të tij për Studimet arbëreshe trajtimi i çështjeve të gjuhësisë shqiptare ndër arbëreshët e Italisë në shekullin XVII, ka edhe shumë arsye të tjera. Historia e albanologjisë ka qenë dhe mbetet një prej fushave në të cilën është angazhuar shumë Profesor Jup Kastrati, ndërsa gjuha e arbëreshëve të Italisë ishte dhe është një prej vlerave të mëdha gjuhësore, kulturore dhe shkencore, pa studimin e të cilës nuk mund të arrihen rezultate të rëndësishme shkencore në fushë të albanologjisë. Në këtë fushë ai me përkushtim ka trajtuar periudha, autorë dhe vepra të rëndësishme shkencore, si: Nilo Katalano (1637 – 1694), Lëvizja mendore gjuhësore në mjedisin arbëresh të Italisë në shekullin XVIII, Gjergj Guxeta (1682 – 1756), Pal M. Parrino (1710 – 1765), Nikollë Keta (1741 – 1803).  Përtej një interesimi të Profesor Jup Kastratit për gjuhën e arbëreshëve të Italisë, si lëndë për studime krahasuese në fushë të dialektologjisë, leksikografisë e gramatologjisë etj., përkushtimi i tij do të lidhet me gjuhësinë si dije nacionale, e cila si askund ndër shqiptarët, tek arbëreshët e Italisë sillte përvojën e shkollës evropiane të kohës.  Fjala është për studimet dhe studiuesit e arbëreshëve të Italisë të shekullit XIX:  Engjëll Mashi (1758 – 1821), Mikel Skutari (1762 – 1830), Zef Krispi (1781 – 1859), Xhusepe Angelo Noçiti (1831 – 1899), Dr. Gjon Skiroi (1835), Jeronim De Rada (1814 – 1903), Dhimitër Kamarda (1822 – 1882), Vinçenc Dorsa (1823 – 1859), Vinçenc Librandi (1897); po edhe për dijetarë e gjuhëtarë arbëreshë të shekullit XX, disa prej të cilëve edhe sot vazhdojnë të hulumtojnë, trajtojnë dhe çojnë përpara përvojën shekullore të shkollës së arbëreshëve të Italisë në fushë të gjuhësisë: Nilo Borxha (1870- 1942), Gaetano Petrotta (1882 – 1952), Marko la Piana (1883 – 1958), Mateo Shambra (1914 – 1967), Françesko Solano (1914 – 1999), Anton Belushi (1934 -); Emanuil Jordani (1963).Prej veprave gjuhësore kryesisht të karakterit filologjik e etnografik të brezit të parë dhe të dytë dhe prej veprave gjuhësore kryesisht të karakterit gjuhësor e linguistik të brezit që sot vazhdon të merret me studimet albanologjike ndër arbëreshët e Italisë, Profesor Jup Kastrati jo vetëm e ka plotësuar veprën e tij me rezultate të reja, por në gjuhësinë shqiptare ka sjellë rezultate të reja, të cilat gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX, përgjithësisht ia kemi atribuuar gjuhësisë dhe studiuesve austro-gjerman. Kur një ditë të jetë botuar vepra e plotë e Profesor Jup Kastratit, përkatësisht sintezat e tij për historinë e albanologjisë ndër arbëreshët e Italisë, në mjaft pika mendimi për shkollat, konceptet shkencore, domenet dhe nocionet e studimit të albanologjisë, si dhe tezat, sikur është ajo e prejardhjes ilire të gjuhës shqipe, do të ndryshojë në interes të dijes shqiptare.Njohësit e jetës dhe veprës së Profesor Jup Kastratit e dinë se si formim arsimor ai ishte dialektolog, prandaj është e kuptueshme pse përkushtimi i tij për dialektologjinë në përgjithësi dhe për të folmen veriore në veçanti, ishte plotësuar edhe me të dhënat për të folmet e arbëreshëve të Italisë, strukturën gramatikore të saj, disa veçanti morfologjike, gjendjen e sotme të shkrimit të saj etj. Nëse me probleme të historisë, etnografisë e etnologjisë, folklorit e traditës përgjithësisht kulturore të arbëreshëve të Italisë Jup Kastrati merrej për të plotësuar korpusin e tij të madh të studimeve arbëreshe, me gjuhësinë dhe me letërsinë ai merrej për të ngritur dy nga majat më të larta të studimeve të tij: Historinë e letërsisë shqiptare dhe Historinë e albanologjisë. Në një rreth më të ngushtë, do të mund të shikohej edhe interesimi i tij për letërsinë e arbëreshëve të Italisë. Nëse interesimi i tij në Studimet arbëreshe lidhet sa me historinë, dijen si kulturë, gjuhën, folklorin, etnografinë etj., për të plotësuar sa njërën periudhë sa tjetrën dhe sa njërin autor sa tjetrin, interesimi i tij për letërsinë është i lidhur para se gjithash me përkushtimin dhe dimensionet e shumanshme të tij për Jeronim De Radën (Jeronim de Rada. Fjalor Enciklopedik Shqiptar, 2001), për jetën e tij, (Jeronim de Rada (monografi). Përmbyllje, 1962; Autobiografia e de Radës. Parathënie, 2001), për veprën artistike dhe letrare të tij (Këngë të Milosaut. Parathënie, 1956); për veprën diturake të tij (Rassegna di Studi Albanesi. Recension, 1964); për publicistikën e tij Fjamuri i Abërit, Parathënie, 1967) etj. I prirë për të parë nga shumë drejtime të kaluarën dhe të sotmen e arbëreshëve të Italisë, Profesor Jup Kastrati, më në fund do të shkruajë edhe oponenca (Poezia e De Radës: oponencë për Klara Kodrën (1981), përshtypje udhëtimi, reportazhe etj.Pra, vepra e tij madhore, nga më të mëdhatë deri më tash në studimet arbëreshe këtej deti, kap një fushë të gjerë studimore, si: çështje të historisë së arbëreshëve të Italisë, çështje të etnografisë së arbëreshëve të Italisë, çështje të folklorit të arbëreshëve të Italisë, çështje të gjuhësisë dhe të gjuhës së arbëreshëve të Italisë, çështje të letërsisë së arbëreshëve të Italisë dhe çështje të publicistikës së arbëreshëve të Italisë. Dhimitër Kamarda një nismë e pakurorëzuar e sintezave të mëdha shkencoreNga fundi i jetë së tij, më 18 nëntor 2000 Profesor Jup Kastrati më shkruante nga Shkodra: “Monografinë “Dhimitër Kamarda 1821-1882 (jeta, veprat, idetë, roli i tij në lëvizjen mendore shqiptare të viteve 1864-1882, rëndësia dhe vendi i tij tejet e madhe në gjuhësinë shqiptare dhe në kulturën kombëtare, veprimtaria albanologjike e kohës)”, e kam projektuar për ta përfshirë në vëllimin e dytë të traktatit “Historia e albanologjisë”, që përmban periudhën shkencore të studimit të gjuhës shqipe, që nga Franz Bopp (Berlin, maj 1854) e deri vdekjen e Norbert Jokl-it (Vjenë, maj 1939). Deri më sot (18 nëntor 2000) kam shkruar 300 (treqind) faqe të daktilografuara. Kaq vend do t’i jap Kamardes në këtë monografi. Por unë do të vazhdoj punën për viganin e gjuhësisë shqiptare ndër arbëreshët e Italisë. Pasi të përfundoj së botuari vëllimin e katërt të veprës në fjalë (që përmban vetëm aparatin shkencor), unë do të vazhdoj punën për hartimin e monografisë shteruese: “Dhimitër Kamarda (1821-1882)[22]”.Pak vite më parë ndërkaq kishte përfunduar serinë e sintezave të gjëra për të gjithë gjuhëtarët më të rëndësishëm arbëresh, si kapituj të veçantë të “Historisë së albanologjisë”, por që zinin vend të merituar me studime përgjithësuese në projektin jetësor “Studimeve arbëreshe”, dhe përtej tyre mund të botoheshin edhe si monografi më vete. Në mesin e tyre ai shquante studimin e tij për Nikollë Ketën[23], nga dorëshkrimi i të cilit nuk kishte botuar madje as edhe një fragment, . Po këtu mund të shquheshin edhe monografitë për albanologë të shquar arbëresh, sikur janë Pal Parrini e të tjerë. Dorëshkrim  i pabotuar. Varianti i zgjeruar. Nga 140 faqe që ka teksti, janë botuar vetëm 20 faqe në: Gjuhësia shqiptare në gjysmën e parë të shekullit XIX ndër arbëreshët e Italisë[24], me shkruante mjeshtri im.  Me këtë mënyrë dhe me këtë elan te pafundmë pune, bibliografia  e botimeve shkencore të Prof. Jup Kastratit për kulturën kombëtare shqiptare të arbëreshëve të Italisë, vetëm për një periudhë 45-vjeçare (1953 – 2002), kap 236 zëra, si edhe shënimeve bibliografike për të. Në vend të përfundimit: vlerësimet e Çabejt, Justin Rrotes dhe të botës arbëreshe Në Arkivin e letërkëmbimit të pasur të tij me gjithë albanologët e kohës në Shqipëri dhe në botë, gjejmë edhe një dosje posaçërisht të vëllimshme, në të cilën është ruajtur letërkëmbimi me mikun e tij të jetës Profesor Eqrem Çabejn. Të sistemuara me kujdes sipas kohës së dërgimit, në të cilën ka jo vetëm letra përshëndetëse e kartolina urimesh për ndërrim motesh, po edhe diskutime, përshkrime, fragmente studimesh në dorëshkrim etj. Që në letrën e trembëdhjetë gjejmë të bashkangjitur me një letër që ka karakter personal edhe një dorëshkrim të Profesor Eqrem Çabejt, që në të vërtetë është recension/rekomandim për një dorëshkrim për botimin e veprave të zgjedhura të Jeronim de Radës[25].  Fjala është për veprat 1. Këngët e Milosaut, 2. Një pasqyrë e jetës njerëzore (Serafina Topia), 3. Skanderbekku i pa-faan, 4. Poezi shqipe, 5. Odiseu, 6. Rapsodi shqiptare dhe 7. Gramatika shqipe e Zef de Radës, një pjesë e të cilave ishin të plotë, disa fragmentare dhe disa të tjera vetëm analiza. Në dorëshkrimin e Profesor Çabejt, pas pjesës përshkruese për veprat e Jeronim de Radës, të planifikuara nga Profesor Jup Kastrati për botim, janë dhënë gjerësisht edhe gjykimet e përgjithshme, vërejtjet e veçanta me karakter parimor, vërejtjet rreth transkriptimit, vërejtjet për konsonantat, për përkthimin (parafrazën) e Milosaut, si dhe shënime rreth vërejtjeve (komenteve) të veprës Milosaut. Këtë recension Profesor Çabej e fillon: “M’u dhanë nga Instituti i Shkencavet për shqyrtim këto vepra të de Radës përgatitur për botim nga ana e Prof. J. Kastratit, thuhet në fillim të recensionit të Profesor Eqrem Çabejt, për të vazhduar më tej[26]: 1. Këngët e Milosaut, botim i parë:a) Parathënieb) Shënime mbi alfabetin e de Radësc) teksti origjinal (transkribimi)d) përshtatje në gjuhën e sotme me bazë dialektin toskërishte) Shënime e komentime (vetëm I-XVI këngë)f) botimi i dytë. Vetëm transkribimi bashkë me përkthimin italisht prej vetë poetit.2. Një pasqyrë e jetës njerëzore (Serafina Topia):a) analiza e veprës ( shkon vetëm gjer në f.14)b) teksti origjinal (transkribimi)c) përshtatje në të folmen e sotmed) shënime gjuhësore (3 ½ faqe)3. Skanderbekku i pa-faan, vol. V, libri IV, historia IV:a) teksti origjinal (transkribimi)b) përshtatje në të folmen e sotmec) shënime gjuhësore 4. Poezi shqipe, 5 histori: Teksti origjinal. Vetëm transkribimi bashkë me përkthimin italisht të de Radës vetë. 5. Odiseu, (3 faqe) 6. Rapsodi shqiptare. Jepet një “analizë e veprës” që s’është tjetër veçse përkthimi i së dy prathënievet italisht. 7. Gramatika shqipe e Zef de Radës. Analiza e veprës, d.m.th. një përmbledhje e përmbajtjes së kësaj. Gjykimi i përgjithshëm. Si shqyrtuam këtë punë nga krei e gjer në fund, në përfundim të analizës që i  bëmë kemi arritë në këtë gjykim të përgjithëshëm: Nuk është zbatuar sa duhet një metodë rigoroze filologjike kombinuar me kriterin literat, metodë që na duket e domosdoshme në punime të këtij lloji. Në mënyrë të veçantë do të kërkohej një zotërim më i plotë i dialekteve arbëreshe të Kalabrisë. Veçse do thënë se të dyja këto janë punë të vështira, aq më shumë kur nuk kemi një studim rreth dialekteve të asaj treve.Këto të meta kundërpeshohen  më anën tjetër nga një vullnet i mirë, një dashuri për temën, nga përpjekja për të zotëruar lëndën dhe nga një kujdes i madh që tregohet në këtë punë.Në këtë mënyrë është kryer një punë pozitive, që meriton të çmohet. Një meritë e veçantë është gatitja e këtyre teksteve për një rreth më të gjerë lexuesish, sidomos për shkolla.Vërejtje të veçanta me karakter parimora) Për sa i përket përkthimit në shqipen tonë, ky që të dalë sa më mirë duhet të arrijë këto cilësi: të jetë poetik që të ruaj kështu frymën e poetit, po me anë tjetër të ruaj edhe ritmin e veçantë të poezisë së de Radës, më anë tjetër të kuptohet prej publikut të Shqipërisë, për të cilin destinohet gjithë kjo punë. Të jetë pra përkthimi dhe i kuptueshëm dhe i hieshëm, pa humbur nga bukuria poetike e origjinalit.b) Sa kohë që përkthimi është bërë në toskërishten e sotme, të ruhen karakteristikat e këtij dialekti: si në fonetikë, si në ritëm, si dhe në fjalor.c) Dihet se de Rada ka një fjalor të vetin, fjalë, të cilat na duket se s’kanë nevojë për shpjegim; përkundrazi ndonjë fjalë është rrezik të mos kuptohet, me gjithë se kemi përkthimin, p.sh. kallëzoret te Milosau. Po ajo që bie në sy këtu është sidomos fakti që shënimet gjuhësore janë përsëritur, shpesh dhe më së një herë, shpjegimet e fjalëve të vështira. Kështu p.sh. shpjegimi i fjalëve gjellë, ruan, nëng, kopilje, ljinar, gardhi, garé, kurmi, i galjthër, u pruar. Për t’i evituar këto përsëritje të mërzitshme thom se do menduar se mos nuk është më mirë të mblidhen këto fjalë në një glosar të vogël, i cili do të shërbente kështu për të gjitha rasat kur ndeshin në këto fjalë. E në shënime të shtjelloheshin të tjera sende.d) Posaçërisht për Milosaon botuesi ka gatitur një botim të bazuar në edicionin e parë. Në edicionin e dytë de Rada sikundër dihet, ka shtuar disa këngë të reja. Prandaj si Gualtieri si Resuli i kanë pasur parasysh që të dya botimet. Le të shihet a mos nuk është mirë të shtohen në këtë botimin shqip edhe këto këngët e edicionit të dytë, të paktën si shtesë në fund.dhe) Për mënyrën e Transkribimit sh. më poshtë. Këtu vetëm do të shënojmë se trajtesat e gabuara në tekstin e de Radës është më mirë të mos riprodhohen në këtë formën e gabuar si bie fj. botta për bora te kënga e I-e Milosaut, Shugjeza,  për shëngjeta të XVII, po të vihet në tekst trajta e drejtë dhe gabimi të shënohet në shënimet.e) Nga vërejtjet që kemi bërë rreth Milosut dhe Serafina Topisë  mund të shihet se si mendojmë ne për përkthimin e për shënimet edhe përsa u përket veprave së tjera të de Radës. Kështu po ato vërejtje themi se mund të hyjnë në punë dhe për këto vepra”.        E sollëm këtë fakt për arsye se del për herë të parë një dëshmi e Profesor Eqrem Çabejt për angazhimin e Profesor Jup Kastratit për të botuar veprën e Jeronim Deradës, të cilën nuk arriti ta botonte për të gjallë të tij, si dhe për të sjellë këtu dy  aspekte të përpjekjeve të Jup Kastratit në fushë të veprimtarisë botuese: përpjekjen për botimin e veprës së tij dhe më parë se botimin e veprës së plotë të tij, botimin e plotë të trashëgimisë së albanologjisë në përgjithësi dhe trashëgimisë materiale dhe shpirtërore të arbëreshëve në veçanti.Mirëpo, siç dihet, në këtë kohë botohet vetëm vëllimi Këngët e Milosaut[27], ndërsa vepra më e plotë  e Jeronim de Radës botohet vetëm në vitin 1987[28].Dhe meqenëse për të gjallë të tij nuk arriti ta botonte as veprën shkencore të tij as atë pjesë të trashëgimisë letrare kombëtare, për të cilën kishte punuar një jetë të tij, sot mund të thuhet se e para si dhe e dyta sot janë testament  i përbashkët i atij monumenti që i ka lënë këtij brezi.Arsyeja për të sjellë pjesën hyrëse të recensionit të Profesor Çabejt, ka të bëjë edhe me një diskutim që është bërë viteve të fundit lidhur me botimin e letërsisë arbëreshe në Tiranë dhe në Prishtinë[29], që as në përmasën e studimit kritik as në kontekst të kërkimeve, nuk solli ndonjë kontribut të ri në studimet arbëreshe. Përkundrazi, vlerësimi i plotë për kontributin e Profesor Jup Kastratit në mbledhjen, botimin, sistemimin dhe studimin e trashëgimisë materiale dhe shpirtërore arbëreshe, nënkupton njohjen dhe botimin e disa dhjetëra recensioneve, studimeve dhe vlerësimeve të bashkëkohësve të tij, të botuara në shtypin ditor dhe atë shkencor apo të lëna në dorëshkrim. Studime[30], recensione në dorëshkrim dhe të botuara janë shkruar për të gjitha botimet, duke përfshirë këtu edhe ato që Profesor Kastrati i kishte në dorëshkrim, si dhe për studime të veçanta[31] kushtuar personaliteteve apo temave të veçanta arbëreshe: Këngët e Milosaos (1956), monografinë e parë: Jeronim de Rada - jeta dhe vepra (1962), Skënderbeu i pafan (...)[32]; Autobiografinë (1973/2003)[33] dhe në mënyrë të veçantë për monografinë Jeronim de Rada – jeta dhe vepra (1979)[34]. Për veprën Studime për De Radën (2003)[35], dhe Studime arbëreshe[36] vlerësimet dhe recensionet janë botuar madje disa vjet para se veprat të dalin nga shtypi. Prej recensioneve për botimet e këtyre veprave dhe sidomos prej recensioneve në dorëshkrim për diskutimin e tyre në redaksitë e botimeve dhe institucioneve shkencore e arsimore, në të vërtetë, lexuesi veç të tjerash do ta kuptojë kohën e përgatitjes së tyre për botim.Por t’i kthehemi edhe njëherë recensionit në dorëshkrim të Profesor Çabejt. Nga faqja katër e deri në të shatën Profesor Çabej ka paraqitur vërejtje e tij “për sa u takon konsonanteve”, duke i trajtuar ato në nga një, ndërsa nga faqja shtatë deri në trembëdhjetë, ka sjellë shembujt e veçantë të përkthimit, përkatësisht perifrazimit të Milosaut, duke dhënë shembujt përkatës sipas këngëve: I (12), II (5), III (3); VIII (8), IX (7), X (5+1), XII (3+1), XIII (1), XIV (6+1), XV (8), XVI (3+1), XVII (4), XVIII (1+1), XIX (12), XX (4), XXI (4), XXII (5), XXIII (9), XXIV (4), XXV (7), XXVII (4), XXXVIII (13), XXIX (3). Sikur mund të shihet, vërejtje e Profesor Eqrem Çabejt nuk kanë të bëjnë me të gjitha këngët. Prej tekstit të tij në dorëshkrim nuk është vështir të shihet se leximi ishte shumë i kujdesshëm dhe vërejtjet dilnin nga një lexim i tekstologut që më parëse sa të merrej me leximin e dorëshkrimit të përgatitur nga Jup Kastrati, kishte njohur gjerësisht të folmet e arbëreshëve të Italisë dhe më parë se ta bënte objekt vlerësimi dorëshkrimin e Jup Kastratit, kishte bërë objekt kritike edhe tekste të tjera letrare e gjuhësore të letërsisë së arbëreshëve ë Italisë[37] dhe madje kishte përgatitur edhe një dorëshkrim përbëtë letërsi[38]. Vërejtje të kësaj natyre nuk bëhen fare në këngët: IV, V, VI, VII,  XI, XXVI. Brenda vërejtjeve të karakterit perifrazues hyjnë edhe ato të përgjithshme që Profesor Çabej i shënon me shprehjet apo sintagmat: “e errët”, “nuk është dhënë mirë”, “nuk shkojnë fort mirë”, “Gualtier e ka...”, “kjo shprehje nuk shkon tek ne”, “trajta e parë është gegërisht” etj. Pra, ndonëse gjen edhe ndonjë vërejtjet të natyrës gjuhësore apo estetike, nuk shënon propozimin e tij në të gjitha rastet.  Duam të theksojmë këtu se pjesa më e madhe e vërejtjeve të Profesor Eqem Çabejt kanë të bëjnë me anën dialektore të fjalëve, kuptimin e disa fjalëve dhe sidomos trajtat dialektore gege apo toske në të cilat duhet të mbështetej Profesor Jup Kastrati në perifrazimin e tyre.Nga faqja e trembëdhjetë deri në fund (shtatëmbëdhjetë) Profesor Çabej ka radhitur shënimet rreth vërejtjevet (komenteve) të Milosaut. Fjala është për vërejtjet ekskluzivisht gjuhësore, të karakterit fonetik, morfologjik dhe madje etimologjik të disa fjalëve, të sjella sipas këngëve: I (5), II (4), III (1), IV (2), VI (4), VII (5), VIII (5), IX (3), X (shpjegime fjalësh të panevojshme), XI (shpjegime fjalësh të panevojshme), XII (1), XIII (2), XIV (2), XV (3), XVI (1). Duket se mungesa e vërejtjeve për fjalë apo shprehje të këngëve të tjera ka të bëj me përsëritjen e të njëjtave fjalë edhe në këngët në vazhdim. Kjo është arsyeja pse në studimin tonë po i sjellë edhe vërejtjet rreth e përgjithshme rreth transkribimit, të cilat në parim nuk kanë të bëjnë vetëm me anën gjuhësore të dorëshkrimit të Jup Kastratit, po edhe me letërsinë arbëreshe në përgjithësi, historinë e gjuhës, dijen e kohës në fushë të tekstologjisë dhe përpjekjet për botimin e letërsisë së vjetër shqipe në përgjithësi e të letërsisë së arbëreshëve në veçanti. Këtë e ka theksuar që në paragrafin e nënkapitullit të tij edhe Profesor Çabej: “Ajo që vlen për transkribimin e veprave të de Radës vlen përgjithësisht për tekstet shqip të Italisë. Transkribimi i këtyre nuk është një punë e lehtë, dhe ai kërkon një njohje të mirë të fonetikës së këtyre dialekteve, të mënyrës sesi e shqiptojnë këto shqipe. Ky shqiptim në shumë pika ndahet nga shqiptimi i gjuhës në të folët e Shqipërisë. Pesë shekuj zhvillimi të pavarur kanë përftuar këtu dhe atje sisteme fonetike mjaft të dalluara. Një transkribim i mirë do të synojë një besnikëri fonetike sa më të madhe. Pyetja parimisht më me rëndësi është se a do të bëhet një transliteracion apo një transkribim. Ndërsa e para konsiston në një riprodhim të shkronjës pa marrë parasysh tingullin që ajo përfaqëson, kjo e dyta, synon një riprodhim të shqiptimit, të tingullit që përmbahet në shkronjën përkatëse. Ne besojmë se në tekste relativisht të reja siç janë shkrimet e de Radës, ku shqiptimi në më të shumtat e rasteve dihet, transkribimi do preferuar pa tjetër përpara transliteracionit. Përveç së tjerave, kjo ka dhe këtë dobi që gjithë riprodhimi i tekstit është më konsekuent, se evitohen shumë inkoherenca e keqkuptime, siç do të shohim konkretisht më poshtë. Veçse do përpjekur që të arrihet një besnikëri, fonetike sa më të madhe, një afrim sa më i madh i shqiptimit të dialektit të poetit[39].Pikë së pari  në të folët e kolonivet ruhet mirë edhe sot kuantiteti i silabave të theksuara. Vokalet e gjata shënohen te de Rada, siç dihet, me vokale dyfishe, po ashtu si të gjithë shkrimtarët e vjetër, të Shqipërisë e të kolonive: Ui të rii, tedit  ree, zakoon. Theksi hundak si p.sh. në Ljumravet të Milosaut XIX.

 

Dr. Begzad Baliu :PAPA KRISTO NEGOVANI ATDHETARI I BOTËS SHQIPTARE

Dr. Begza Baliu

PAPA KRISTO NEGOVANI ATDHETARI I BOTËS SHQIPTARE

Në historinë e një populli ka disa data, vite dhe dekada e shekuj, të cilat shënojnë përvjetorët e personaliteteve, institucioneve dhe ngjarjeve të caktuara kombëtare, por në historinë e popullit historik shqiptar, janë disa personalitete, institucione dhe ngjarje emrat e të cilëve nuk identifikohen me përvjetorë. Përkundrazi, ato janë simbole, emrat e të cilëve janë referenca të përherëshme kombëtare, pavarësisht kohës kur kujtohen ato dhe pavarësisht momentit kur duam t’i identifikojmë. Papa Krizto Ngovani është njëri prej atyre simboleve emri dhe veprta e të cilit i bashkon të gjitha vlerat kombëtare si një, madje si dje, si sot, si nesër.Papa Kristo Negovani (Harallambi) (1875-1905), lindi në Negovan të Kolonjës, në anën lindore të Gramozit, sot në Greqi.

Lexo ma...
 

Xhemaledin Salihu:Kumtesë në Konferencën e Parë Mbarëkombëtare në Tiranë

Kumtesë në Konferencën e Parë Mbarëkombëtare në Tiranë

 

TEMA:”ARSIMI SHQIP DHE ASPEKTE STUDIMI TË PLAN-PROGRAMEVE DHE TEKSTEVE MËSIMORE NË SHKOLLAT SHQIPE TË LUGINËS SË PRESHEVËS”

 

Shkruan: Xhemaledin Salihu                                                    

 

1.Pozita gjeografike e Luginës së Preshevës

Në Luginën e Preshevës bëjnë pjesë Presheva, Bujanoci dhe Medvegja.Ajo shtrihet në trekëndëshin Serbi, Maqedoni dhe Kosovë.

Lugina e Preshevës shtrihet përgjatë lumit Moravë, në jug të saj, te Çukarka e Preshevës bashkohet me lumin Vardar, e njohur si Lugina e Shkupit. Këtu është edhe ujëndarësja e madhe, e cila në jug shkon me lumin Vardar  për në Detin Egje, ndërsa tjetra për në veri, me lumin Moravë në Danub , për në Detin e Zi.  Këto dy lugina janë më të rëndësishme në Siujëdhesën Ballkanike dhe zënë vendin qendror në Ballkan.

Nëpër Luginën e Preshevës kalon Rruga e Vjetër Beograd-Nish-Presheve-Shkup-Selanik e ndërtuar më 1885, e rindërtuar në autostradë në vitin 1961 dhe Hekurudha  Beograd-Shkup-Selanik, e cila u ndërtua më 1888. Këto dy rrugë lidhin Evropën me Detin Egje.Vija e  lumenjve Danub-Moravë-Vardar ishte interesim i shumë shteteve, për ta bërë kanalin e lundrimit nëpër këto  lumenj. Kanali do të lidhte shumë shtete e kontinente.

Konceptin “Luginë e Preshevës” për herë të parë në arenën ndërkombëtare e përdori Zonja Medlin Olbrajt, ish-sekretarja e shtetit  të SHBA-ve.

Emri Preshevë sipas mendimit të prof.dr. Skënder Rizaj vjen nga fjala turqishte që do të thotë: “Presh” (presh, bot. Allium porrum) dhe “ova” (fushë); fushë e preshëve. (Skender Rizaj, Kazaja e Preshevës gjatë viteve 1896/97.

 2.Demografia e Luginës së Preshevës

Lugina e Preshevës, gjegjësisht Kosova Lindore, aktualisht gjendet në jug të Serbisë, përgjatë vijës admnistrative me Kosovën

Lugina e Preshevës banohet nga popullata shumicë shqiptare dhe qysh në Antikë ka bërë pjesë në territorin e Dardanisë.

Këtë e dëshmojnë të dhënat arkeologjike, antropologjike, kulturo-historike, gjuhësore, etnologjike, e të tjera

Lugina e Preshevës në vitin 2002 kishte 86.822 banorë: 57.595 shqiptarë(58%), 24.929 serbë(37%) dhe 4.298 të tjerë(5%).

Komuna e Preshevës sipas regjistrimit të vitit 2002, kishte 90%  popullatë shqiptare,komuna e Bujanocit kishte 55%  dhe komuna e Medvegjës kishte vetëm 26% popullatë shqiptare.

 

3.Histori e shkurtër e Luginë së Preshevës

Shqiptarët e Luginës së Preshevës, Kosovës dhe të Maqedonisë paraqesin etnikumin më të vjetër në rajon. Ata bënin pjesë në Mbretërinë Dardane, e cila për këtë etnikum paraqiste tërësi etnogjenetike dhe politike. Mundësia që ky etnikum të jetoje në një territor të përbashkët, i cili kishte cilësi të përbashkëta etnike, kulturore, gjuhësore, ekonomike e politike, nuk pati, sepse luftërat e shumta të Mbretërisë së Dardanisë me Maqedonasit aq shumë e dobësuan etnikumin, sa që pushtuesit e ardhshëm : Bizanti, Turqia Otomane, Sllavët e copëtuan dhe e ndan në disa territore.

Mirëpo, Shqiptarëve të Luginës asnjëherë dhe kurrë nuk iu shua shpresa për bashkim kombëtar, sepse gjithmonë ishin pjesë përbërëse e kërkesave mbarëshqiptare.

Shqiptarët e Luginës së Preshevës lidhën fatin e tyre me Kosovën dhe morën pjesë aktive në Lëvizjen Shqiptare të Prizrenit dhe më vonë në të gjitha Lëvizjet politike të Shqiptarëvë të ish-Jugosllavisë për të drejta dhe çlirim kombëtar. Se Presheva dhe Lugina e saj ishte liridashëse, pjesëmarrëse në Lëvizjen Mbarëkombëtare dhe se i dha kontribut Rilindjes Kombëtare Shqiptare fletë edhe fakti i themelimit të Degës së Lidhjes Shqiptare të Prizrenit në Preshevë me në krye me Sheh Maksut Efendiun si dhe pjesëmarrja e patriotëve nga Presheva në Kuvendin e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit më 1878 : Maksut Shehu, Osman Çaushi, Mehmet Muhaxhiri, Kamber Aga, Haxhi Abazi.

Shqiptarët e pakënaqur me sundimin turk organizuan Kryengritje. Kësaj iu bashkangjitën edhe Shqiptarët e Luginës kundër Perandorisë në krye me patriotin Idriz Seferi.

Pas Kongresit të Berlinit , më 1878, Kazaja e Preshevës i takonte Sanxhakut të Prishtinës, të Vilajetit të Kosovës. Kazaja përfshinte nahinë e Bujanocit dhe Tërgovishtes deri në vitin 1912.

Në vitin 1918, me themelimin e Mbretërisë Serbe, Kroate, Sllovene, Rrethi i Preshevës i takonte Banovinës së Vardarit me qendër në Shkup,Qarku i Kumanovës.

Në shtator të vitit 1944, kur kapituloi Bullgaria fashiste. Shqiptarët e Luginës së Preshevës, sëbashku me Gjilanin dhe Kumanovën, për ta mbrojtur ate nga njësitë partizane, bullgare, maqedonase, organizuan Mbrojtjen e Kosovës Lindore, përgjatë Hekurudhës Bujanoc-Preshevë-Kumanovë, e cila zgjati 4 muajë.Shqiptarët e Preshevës e morën pushtetin dhe  këtë periudhë e quajtën “Shqipëri e Vogël”

Presheva, në vitin 1945, në mënyrë arbitrare dhe pa vullnetin e popullit shqiptar si dhe me qëllim të ngushtimit të trollit shqiptar u nda nga Shqiptarët e Kosovës dhe Maqedonisë, ndërsa në shkëmbim Kosovës iu dha Leposaviqi dhe Zubin Potoku në veri, me popullatë shumicë serbe.

Më vonë, më 1968 dhe 1981, edhe Shqiptarët e Luginës me demonstrata të përbashkëta në Kosovë i përsëritën kërkesat e tyre kombëtare : bashkim me Kosovën

Në dekadën e fundit të shekullit 20 filloi përhapja e pluralizmit politik dhe demokratik në shtetet europiane, në Ballkan, në ish-Jugosllavi. Shqiptarët e Luginës u organizuan politikisht, formuan partitë e tyre politike, organizuan popullin politikisht dhe nëpërmjet të programeve dhe qëllimeve partiake dhe politike kërkuan të drejta individuale dhe kolektive kombëtare për Shqiptarët si dhe internacionalizuan çështjen e pazgjidhur kombëtare të tyre në Luginë të Preshevës.

Shqiptarët nuk ndejtën këmbëkryq, të prirë nga partitë politikë në Luginë të Preshevës, më 1 dhe 2 mars 1992 organizuan Referendumin Mbarëpopullor, me të vetmin qëllim politik dhe kombëtar, përmirsimi i statusit të tij politik dhe shprehja e lirë e vullnetit politik për të ardhmen e tyre. Në Referendum, Shqiptarët e Luginës u deklaruan me 98% pro: Për Autonomi territoriale dhe Politike të Shqiptarëve në Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë me të drejtë bashkimi me Kosovën.

 Ndodhi Lufta e Kosovës, ndodhi Lufta e UÇPMB-së, shumë u internacionalizua çështja e Kosovës, por edhe e Shqiptarëve të Luginës së Preshevës.

Shqiptarët e Preshevës me vite e mbajnë pushtetin lokal dhe e qeverisin ate, ndërsa në Bujanoc, për herë të parë Shqiptarët më vitin 2002 e morën pushtetin lokal dhe ende e qeverisin.

Aktualizohet Këshilli Nacional i Shqiptarëve të Luginës, për të cilin pati debate të ashpra për e kundër tij. Edhe Këshilli Nacional nuk po e kryen detyrën themelore, zgjidhjen e problemeve të Shqiptarëve të Luginës së Preshevës.

4.Arsimi shqip në Luginën e Preshevës

 Kohëve të fundit, në kushtet e krizës shoqërore-politike, arsimi shqip i Luginës së Preshevës, në të gjitha nivelet, pësoi degradim të përgjithshëm. Me anë të restrikcioneve politike dhe administrative u bë copëtimi i hapësirës arsimore shqiptare në ish-Jugosllavi. Pra, erdhi deri te izolimi në mënyrë autarkike dhe drastike i institucioneve arsimore të të gjitha niveleve në Luginë të Preshevës, duke i mbyllur, duke ia ndërruar emrat shqiptarë, duke i ndëshkuar me plan-programe dhe tekste mësimore, herë të Serbisë, herë të Malit të Zi e herë të Maqedonisë.

Para LDB, Preshevën e karakterizon prarambeturia e përgjithëshme arsimore dhe përqindja e madhe e popullatës analfabete. E gjithë kjo ishte rezultat i sundimit Otoman e më vonë i sundimit të Mbretërisë Serbe dhe Serbëve në ish-Jugosllavi, të cilët, jo vetëm që nuk  lejonin shkollimin e Shqiptarëve, por donin asimilimin e tyre në turqë apo jugosllavë.

Në territorin e Luginës së Preshevës  u hapën shkolla serbë dedikuar fëmijëve shqiptarë. Në Bujanoc qysh në vitin 1867 ka ekzistuar një shkollë serbe, një e tillë, dhjetë vjet më vonë u hap edhe në Banjë të Sijarinës. Mësimi në këto shkolla zhvillohet vetëm në gjuhën serbe.

Në vitin 1892, në Preshevë kanë mësuar në “Ruzhdie” 51 nxënës, në “Iptidaie” 103 nxënës, prej të cilëve 32 ishin femra dhe në “Sibiane” 41 nxënës.

Shkollat turke në Luginë të Preshevës pushojnë së punuari më 1912, kur Lugina pushtohet nga ushtria serbe. Pra, nga viti 1914 hapen vetëm shkolla serbe. Mësimi në shkolla kryesisht zhvillohet nëpër shtëpi private, nëpër xhami apo vende “Vakufe”.

Deri më vitin 1945, në Preshevë punuan 6 shkolla fillore katërklasëshe në gjuhën serbe,  me 7 punëtorë arsimorë dhe rreth 150 nxënës. Mësimi zhvillohet në gjuhën serbe, edhepse popullata ishte shumicë shqiptare.

Shkolla e parë shqipe, në historinë e popullit shqiptar të Luginës së Preshevës hapet më 7 shkurt të vitit 1945, në objektin e “Vila Letafet” pronë e Abdulla Haxhi Veliut. Mësuesit e parë ishin Hilmi Qerimi, Abdullah Ukshini, Tajar Zylfiu i Elbasanit dhe Demirali Ramadani-Hoxha.

Pas LDB në Preshevë hapen shkolla fillore katërklasëshe në të gjitha vendbanimet e mëdha. Mësimi zhvillohet në gjuhën shqipe dhe serbe. Në këto shkolla mungonte kuadri i kualifikuat mësimor, por edhe përfshirja e nxënësvë ishte e vogël, sidomos e fëmijëve shqiptarë.

Në vitin 1948/49 hapet klasa e pestë e shkollës fillore, si klasë e parë e Gjimnazit të Ulët, e cila më vonë ngritet në shkollë të parë fillore tetëvjeçare. Gjatë vitit shkollor 1962/63 u hapën edhe 4 shkolla fillore : në Miratoc, Caravajkë, Raincë dhe Strezoc. Më vonë hapën edhe shkollat fillore në Leran dhe Corroticë.

Në Bujanoc hapen shkollat në Tërnoc, Bilaç, Lluçan, Muhoc dhe Zarbincë, ndërsa në Medvegjë, në Sijarinë dhe Tupallë.

Medreseja e Preshevës punoi deri më 1947. Në atë kohë, njëri prej pishtarëve arsimorë në Luginë të Preshevës ishte Hafëz Alia(Ali Ahmeti), i lindur më 1856 në Preshevë, ndërsa vdiq më 1952. Shërbeu dy herë në Prizren dhe ishte drejtor i Normales së Prizrenit në gjuhën turke.

Arsimi i mesëm në Preshevë fillon me hapjen e paraleleve të Gjimnazit “Bora Stankoviq” të Vranjës, më 1961, i cili në atë kohë pati 112 nxënës, me 3 paralele dhe 8 profesorë nga Vranja në gjuhën serbe dhe 4 mësimdhënës nga Presheva në gjuhën shqipe. Në vitin shkollor 1964/65, Gjimnazi pavarësohet  dhe merr emrin “Zora Socijalizma,  ndërsa më 1968 merr emrin “Skënderbeu”, të cilin emër e mban edhe sot. Mirëpo, më 1989 Gjimnazi merr emrin “25 Maj” përshkak të lëvizjene antishqiptare që ndodhin në atë kohë në Kosovë, por edhe në Preshevë.Pas demonstratave të vitit 1981, rinia dhe shkolla shqipe përjetuan dhunë të paparë nga pushteti i ish-Jugosllavisë.  Kështu, në luftën kundër indokrinimit të rinisë shqiptare, Gjimnazin e kualifikuan qendër e nacionalizmit shqiptar. Gjatë vitit shkollor 1989/90, kur erdhi reforma e re shkollore në ish-Jugosllavi, në Preshevë, nga Qendra arsimore u themeluan Gjimnazi dhe Shkolla e Mesme Teknike. Arsimi i mesëm në Bujanoc filloi në vitin shkollor 1968/69, kur u hapën paralelet e para të Gjimnazit të Preshevës, në fshatin Tërnoc. Më vitin shkollor 1973./74 u themelua Gjimnazi dhe kaloi me punë në Bujanoc. Më vitin 1974 shkolla mori emrin e dëshmorit “Sezai Surroi” të cilin e mban edhe sot.

Pas marrjes së Autonomisë së Kosovës nga Serbia, më 1989 dhe masave të dhunëshme në shkollat e Luginës së Preshevës pati kërkesa që shkollat shqipe të punojnë ilegalisht sikur shkollat shqipe në Kosovë, jashtë sistemir arsimor dhe ndikimit të pushtetit serb. Mirëpo, prap fal arsyeshmërisë së liderëve partiakë të Luginës dhe kushteve specifike të shkollës shqipe në Luginë si dhe në përgjithësi të kushteve politike dhe ekonomike të shkollës shqipe erdhëm në përfundim se më mirë, me gjithë peripecitë, masat e dhunshme, keqtrajtimet e shkollës shqipe, përjashtimin e kuadrit më të mirë arsimor në Luginë, të vazhdohet mësimi në shkolla të rregullta, se ato nuk ishin pronë e Shqiqptarëve dhe me çdo kusht të luftohet që ato të qeverisen nga Shqiptarët.

 

5.Pozita diskriminuese e arsimit shqip në Luginë të Preshevës

Viteve të fundit, sidomos prej vitit 1981, krahas represionit të shkollave shqipe në Kosovë, Maqedoni dhe Mal të Zi edhe në Luginë të Preshevës , përkundër faktit se këto shkolla shqipe punojshin me plan-programet dhe tekstet mësimore dhe me Ligjet e Republikës së Serbisë si dhe deklaratave të mëdha të përfaqsuesve të pushtetit serb se në Luginë të Preshevës, Shqiptarët do t’i gëzojnë të gjitha të drejtat për shkollim dhe arsimim në gjuhën shqipe, shkollat shqipe pësuan diskriminim të përgjithshëm dhe me tendencë të shfarrosjes totale të tyre.

Në shkollat shqipe të Luginës u fillua me masat  famëkeqe të diferencimit ideopolitik, u vazhdua me masat e dhunshme, me ndërrimin e emrave, me intencën e integrimit apo bashkimit të dy shkollave në një shkollë, me segregacion dhe apartheid dhe në fund me mbylljen e tyre.

Në Preshevë bëhet ndarja e nxënësve të shkollës fillore në baza nacionale, kështu për nxënësit serbë(150) ndërtohet shkollë e re, në Stacionin e Hekurudhës, ndërsa nxënësit shqiptarë(2.300) mbeten të mësojnë në ndërtesë të vjetër të Shkollës fillore “Ibrahim Kelmendi” në Preshevë, pa kushte elementare për zhvillimin e procesit arsimoro-edukativ. Me normat dhe standardet për shkollat fillore në Serbi kërkohet që një shkollë mos të ketë më shumë se 500 nxënës.

Në arsimin e mesëm, Qendrës arsimore “Skënderbeu” në Preshevë i ndërrohet emri në “25 Maj”, përjashtohen 36 profesorë shqiptarë nga procesi mësimor dhe me riorganizimin e arsimit të mesëm, në dëm të nxënësve shqiptarë zvogëlohet numri i paraleleve, prej 56 në 46 paralele. Një padrejtësi e pa shembulltë në praktikën shkollore në Serbi, mësimdhënësit serbë stimulohen me 10% më shumë të ardhura personale se sa mësimdhënësit shqiptarë..

Në Bibliotekën e Qytetit, në degët e saja dhe në bibliotekat e shkollave fillore dhe të mesme, pa kurrfarë arsye, në vitin 1987 hiqen 3.250 libra  në gjuhën shqipe të autorëve shqiptarë nga Shqipria dhe të botuara në Tiranë, me të vetmin arsyetim se nxisin nacionalizëm dhe indoktrinojnë rininë dhe nxënësit shqiptarë.

Në Bujanoc shkollës fillore “25 Maji” i vehen masat e dhunshme, pastaj i ndërrohet emri në “27 Marsi”-Dita e Shpalljes së Kushtetutës famëkeqe serbe dhe në fund i ndërpritet marrëdhënia e punës 42 mësimdhënësve.

Në Medvegjë merret iniciativa për shkrirjen apo bashkimin e të gjitha shkollave shqipe(në Tupallë dhe Banjë të Sijarinës) në një shkollë fillore me qendër në Medvegjë, me një drejtori të përbashkët dhe administratë. Nxënësit shqiptarë të fshatrave duhet të udhëtonin shumë kilometra për të ardhur në Medvegjë, në të cilën  kurrë nuk ka pasur shkollë në gjuhën shqipe.

Edhepse shkollat shqipen punojnë me plan-programet dhe tekstet mësimore të Serbisë, ato pësojnë dhe mbyllen sikur në Kosovë.

Në plan-programet dhe tekstet mësimore të hartuara nga autorë serbë dhe nga institucionet e Republikës së Serbisë  aspak nuk përfillet në mënyrë adekuate gjuha, letërsia, kultura, historia dhe tradita shqiptare.

Në vitin 1987, në Kosovë, Pleqësia e Arsimit bënë ndryshimin e përmbajtjeve mësimore në plan-programin e lëndës së gjuhës dhe letërsisë shqipe dhe lekturës shkollore për shkollat fillore dhe të mesme, ndërsa në Serbi, keqpërdoren këto ndryshime dhe në emër të nacionalizmit dhe indoktrinimit, për shkollat shqipe dhe bibliotekat e shkollave dhe të qytetit jipet urdhëri që të hiqen nga përdorimi shumë autorë dhe literaturë shqiptare. Psh: nga lektura shkollore hiqen edhe aso romane :”Motosharra” një autori të huaj që aspak nuk ka të bëjë me letërsinë shqipe, nacionalizmin dhe indoktrinimin e rinisë shqiptare, por vetëm se botimi ishte në Tiranë.

Me këtë rast u hoqën nga përdorimi “Lulet e verës” të Naimit, “Baba Tomori” i Çajupit, “Bagëti e Bujqësi”, “Histori e Skënderbeut” të Naimit e tjerë, vetëm e vetëm se ndryshuan përmbajtjet mësimore të këtyre veprave. Psh: nga “Histori e Skënderbeut” fragmenti I u zëvendësua me fragmentin II, etjerë.

Në Gjimnazin e Preshevës u krijua rasti dhe afera spektakulare “Dhurata nga Tirana”,  kur nxënësve të kësaj shkolle për sukses iu dhuruan edhe autorë nga Shqipëria.

Shkollat shqipe pësuan shumë, sidomos pas ndalimit të përdorimit të teksteve mësimore nga Prishtina dhe u lejua përdorimi i teksteve të botuara në Podgoricë.  Poashtu filluan të përdoren edhe tekstet mësimore të përpiluara nga këshillëtarët e Entit Pedagogjik të Vranjës. Pra, tekstet mësimore filluan të hartohen nga individë jo profesionalë dhe nga to të hiqen  dhe pastrohen tekstet nga përmbajtjet mësimore të gjuhës, letërsisë, kulturës, historisë shqiptare. 

6.Gjendja e tanishme e shkollave shqipe

Në vitin shkollor 1984/85 në Preshevë kanë ekzistuar 38 shkolla me 6.257 nxnënës dhe 291 mësimdhënës, në Bujanoc kanë qenë 50 shkolla me 7.235 nxënës dhe 379 mësimdhënës dhe në Medvegjë kanë qenë 31 shkolla me 2.005 nxënës dhe 197 mësimdhënës. 

Në komunën e Preshevës, edukimi parashkollor është i organizuar në Kopshtin e Fëmijëve “8 Marsi”dhe paralelet e ndara thuajse në të gjitha vendbanimet e Preshevës.

Arsimi fillor në Preshevë zhvillohet në 8 shkolla fillore dhe 2 shkolla të mesme. Pra, shkollat fillore në vitin shkollor 2010/2011 regjistruan 4.753 nxënës, prej të cilëve 4.477 janë shqiptarë dhe 276 serbë e romë.

Arsimi i mesëm në Preshevë zhvillohet në Gjimnaz dhe Shkollë të Mesme Teknike, me 2.334 nxënës, prej tyre 2.211 nxënës shqiptarë dhe 123 të tjerë.

Gjithësejt në shkollat fillore dhe të mesmë janë 7.087 nxënës, të cilëve u japin mësim 858 punëtorë arsimorë, në shkollat fillore 599 punëtorë arsimorë dhe në shkollat e mesme 259 punëtorë arsimorë. Në numrin e punëtorëve arsimorë janë përfshirë edhe punëtorët arsimorë të entit parashkollorë në Preshevë.

Arsimi parashkollor në Bujanoc zhvillohet në Kopshtin e Fëmijëve “Gëzimi Ynë” ku mësimi edukativo-mësimor zhvillohet në gjuhën shqipe dhe serbe.

Arsimi fillor në Bujanoc zhvillohet në 6 shkolla fillore dhe disa të tjera në gjuhën serbe. Gjithësej 6 shkolla fillore me 3.434 nxënës.

Arsimi i mesëm zhvillohet në Gjimnazin “Sezai Surroi” në Bujanoc me 1.422 nxënës

Arsimi parashkollor në Medvegje zhvillohet në entin parashkollor “Rinia” me 26 të punësuar dhe me degët në Banjë të Sijarinës dhe në Tupallë, ku procesi edukativo-mësimor zhvillohet në gjuhën shqipe.

Arsimi fillor  në Medvegjë zhvillohet në shkollën fillore “Jabllanica e Epërme” me 528 nxënës serbë, romë dhe më pak shqiptarë. Janë të punësuar 50 veta; në shkollën fillore “Zejnel Hajdini” në Tupallë me 53 nxënës dhe 25 të punësuar dhe në shkollën fillore “Banja e Siarinës” në Banjë të Sijarinës me 112 nxënës dhe 49 të punësuar.

 

7.Aspekte studimi të plan-programeve dhe teksteve mësimore

Ministria e Arsimit e Republikës së Serbisë nxjerr plan-programe dhe harton tekstet mësimore për të gjitha shkollat, pra edhe për shkollat shqipe. Në Republikën e Serbisë jetojnë shumë pakica kombëtare, në mesin e tyre edhe ajo shqiptare, në jug të Serbisë, në komunat: Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë. 

Me pluralizmin politik, në Serbi lindin edhe Këshillat Nacionale të pakicave kombëtare. Pra, edhe në Luginë të Preshevës themelohet Këshilli Nacional i Shqiptarëve të Luginës së Preshevës, i cili në lëminë e plan-programeve dhe teksteve mësimore, nëpërmjet Grupit punues për Arsim parashkollor, fillor, dhe të mesëm propozon tekstet mësimore që duhet të përdoren në shkollën shqipe. Mirëpo, prap pëlqimin për tekstet mësimore për përdorim apo jo e jep Ministri i Arsimit i Republikës së Serbisë. Andaj fati i plan-programeve dhe teksteve mësimore në shkollat shqipe varet nga vullneti i Ministrit serb.

Derisa në shkollat serbe dhe të pakicave kpmbëtare të tjera në Serbi studiuesit dhe hartuesit e plan-programeve dhe teksteve mësimore bisedojnë, shqyrtojnë, japin opinione rreth plan-programeve dhe teksteve mësimore: për kuantitetin e kualitetin e përmbajtjeve, mësimore, për ilustrimet në tekstet mësimore, për ngjyrat e rreth çështjeve të tjera, shkolla shqipe në Serbi ballafaqohet me probleme përmbajtësore, duhet të luftojë për të drejtën elementare që në plan-programet dhe në tesktet mësimore të përfshihen edhe përmbajtjet mësimore kombëtare nga historia, gjuha e letërsia shqipe, nga kultura, nga kultura muzikore, e artit, nga tradita kombëtare.

Kështu në shkollat jo shqiptare bisedohet, diskutohet, polemizohet për tekstet dhe libër leximet, të cilët në vete duhet të trajtojnë barabartë mashkullin dhe femrën, se personazhet nuk duhet të jenë kryesisht meshkujt, pra, nuk duhet harruar edhe personazhet femra, se libër leximi duhet barabartë të promovojë barazinë gjinore, se në kopertinat dhe brendinë e teksteve mësimore, sidomos të libër leximit nuk duhet të ketë fotografi, ikona, dokumente, fakte, nacionalizëm që iritojnë popullin tjetër, por që ofrojnë barazi, ide, dashuri, etjerë. Andaj lufta e domosdoshme e shkollës shqipe që në plan-programet dhe tekstet mësimore të ketë përmbajtje mësimore kombëtare nga kultura, historia, tradita, gjuha e letërsia shqipe është legjitime dhe e drejt ndërkombëtare.

Këtë vit, Boshnjakët e Sanxhakut reaguan ashpër në lekturën shkollore: romanin: Ura e Drinws  të autorit Ivo Andriq, e cila sipas tyre nëpërmjet njollosjes së Perandorisë Otomane fyen edhe identitetin e tyre apo në libër leximin e shkollës fillore, në të cilin për ilustrime janë marrë shumë shembuj nga ikonografia ortodokse.

Kjo luftë e rreptë e shkollës shqipe fillon menjëherë pas LDB, kur e drejta për arsim u përcaktua si e drejtë kushtetuese, edhe me Kushtetutën e 31 janarit të vitit 1946 të RPFJ-së. Në Kushtetutën e lartëpërmendur theksohej se shkollimi fillor ishte i detyrueshëm dhe pa pagesë , shkollat dhe institucionet arsimore ishin të hapur për të gjitha shtresat  popullore.

Shkollat fillore në të gjitha viset shqiptare, duke përfshirë edhe Preshevën, në periudhën e viteve 1945/48 punuan në bazë të një dokumenti të Ministrisë së Arsimit të Federatës Jugosllave, të lëshuar më 10 gusht 1945, me titull “Drejtimet për punën e shkollave të pakicave kombëtare”

Gjatë viteve 1945/51, disa pakicave kombëtare u mungonte kuadri arsimor, Ministria e Arsimit e Serbisë lejoi të pranohen edhe shtetasit e huaj me kualifikime përkatëse.

Për shkollën shqipe, nëse mungonin tekstet shkollorë vendore, në ish-Jugosllavi, apo nuk mund të botoheshin, atëherë ato importoheshin  nga jashtë me leje të autoriteteve arsimore të ish-Jugosllavisë.

Në ish-Jugosllavi, pas vitit 1948 filloi aplikimi i sistemit unik jugosllav, kështu u hartuan plan-programe të reja edhe për shkollat shqiptare, ndërsa përmbajtjet mësimore bazoheshin në frymën e socializmit, ideologjisë marksiste.

Në ish-Jugosllavi, në vitin 1948 ndodhi Informbyroja famëkeqe dhe prishja e marrëdhënieve në mes Jugosllavisë dhe Shqipërisë.

Kjo ngjarje pati ndikim dhe u reflektua edhe në zhvillimin e arsimit shqip në të gjitha viset shqiptare. Kështu nga plan-programet mësimore u hoqën të gjitha përmbajtjet kombëtare nga lënda e historisë, gjuhës e letërsisë e lëndëve të tjera që në vete kishin përmbajtje mësimore kombëtare.

Në vitin 1991 në Preshevë u mor nisma që të mbahet një Tribunë tematike : Analizë plan-programeve dhe teksteve mësimore të gjuhës dhe letërsisë shqipe, të historisë, gjeografisë, kulturës muzikore dhe kulturës së artit në shkollat fillore dhe ato të mesme në Luginë të Preshevës.

Këtë iniciativë e ndërmori Komisioni për arsim, kulturë dhe kulturë fizike i Partisë për Veprim Demokratik /PVD/ në Preshevë, Partisë Demokratike Shqiptare /PDSH/ në Preshevë, Forumit të Intelektualëve Shiqptarë /FISH/ në Preshevë, Lidhjes së Arsimtarëve Shqiptarë /LASH/ në Preshevë dhe Shoqatës së Historianëve Shqiptarë-Dega në Preshevë.

U formua Grupi punues për administratë publike, për lëndën e historisë në shkollat fillore dhe të mesme, për lëndën e gjeografisë në shkollat fillore dhe të mesme, për lëndën e kulturës muzikore, për lëndën e kulturës së artit figurativ për lëndën e matematikës dhe Grupi punues për gjuhë dhe letërsi serbe-gjuhë jo amëtare.

Tribuna u mbajt në sallën e madhe të Shtëpisë e Kulturës “Abdullah Krashnica” në Preshevë, më 18 maj 1991 dhe aty u lexuan 15 kumtesa.

Kumtesa e parë :”Vështrim i shkurtër i pozitës së gjuhës dhe letërsisë shqiptare në klasët e ulta të shkollës fillore në dritën e plan-programeve dhe teksteve mësimore, të cilët e përcjellin realizimin e tyre autori i temës e filloi me citimin e shkrimtarit të mirënjohur për fëmijë Edmond de Amiçis :”Sill ndër mend për një çast se ç’lëvizje e çuditshme bëhet në gjithë botën! Kudo njerëzit kanë nevojë për dritën e shkollës, për diturinë. Sa në errësirë do t’ishte bota pa to. Mendo sa të mjerë janë ata njerëz e popuj që nuk dinë ç’është mësimi dhe shkolla.”

Plan-programi i ri mësimor për shkollat fillore u miratua nga Pleqësia e Arsimit të Republikës së Serbisë më 1990 dhe filloi të zbatohet menjëherë edhe në shkollat shqipe.

Realizimin e këtij plan-programi e përcjëll teksti “Fillim i mbarë”, Libër leximi për klasën e parë të shkollës fillore i botuar më 1989 nga autorët Musa Hyseni dhe Voja Filipoviq, këshilltarë pedagogjik në Entin Pedagogjik të Vranjës, që ishte mbikqyrës edhe e shkollave shqipe në Luginë të Preshevës; në klasën e dytë plan-programi realizohet përmes tekstit “Shkolla na thërret”, Libër leximi për klasën e dytë të shkollës fillore nga autorët e njëjtë dhe për klasën e tretë plan-programi realizohet nëpërmjet të  Libër leximit, të hartuar nga Musa Hyseni dhe Voja Filipoviq.

Libër leximet i përgjigjen plan-programeve mësimore dhe thuhet se shumë saktë iu kanë përmbajtur plan-programeve dhe nuk kanë dalur aspak nga kornizat programore, por vërejtjet ishin si vijon: jepet numër i kufizuar i autorëve shqiptarë dhe përmbajtjeve mësimore me rekomandim për realizimin e obligueshëm,  se përkah vëllimi, tekstet në fjalë i përngjasin më tepër fletoreve të punës. Tekstet e përmendur nuk japin hapësirë të duhur për zgjedhje të lirë mësimdhënësve dhe nxënësve dhe në krahasim me tekstet e hartura sipas plan-programeve mësimore të miratuara po nga e njëjta Pleqësi më 1976, ku për realizimin e plan-programit i lejonin mësimdhënësit dhe nxënësit që pos teksteve mësimore të bëjnë edhe zgjedhje të lira në prozë dhe poezi nga libra për fëmijë, revista dhe gazeta. Pastaj, se libër leximet më tepër ishin të mbushur me poezi dhe mund të quheshin përmbledhje poezish e jo libër leximi si dhe përzgjedhja e teksteve mësimore dhe përmbajtjeve nuk është bë sipas vlerave pedagogjike, metodike dhe nuk i janë përshtatur moshës së fëmijëve etjerë.

Për realizimin e plan-programit të klasës së katërtë përdoret teksti i Libër leximit “Buzëqeshjet  tona”, nga autorët Pjetër Gjuravçaj dhe Lubo Stefanoviq , i botuar dhe i ribotuar në Entin Republikan për Përparimin e Edukimit dhe Arsimit në Podgoricë dhe në

Entin e Teksteve dhe Mjeteve Mësimore në Beograd më 1987. Këtu shumica e përmbajtjeve mësimore ishin nga letërsia jugosllave.

Shkolla fillore shqipe, me plan-programet dhe tekstet mësimore të saja pati zhvillimin e saj hove-hove. Kështu në periudhën 1970-1980 shkolla shqipe dhe letërsia shqiptare mori më çlirshëm frymë dhe pozita e saj ishte më e favorshme dhe më e volitshme. Pleqësia e Arsimit e Republikës së Serbisë lejoi që në shkolla fillore shqipe të përdoren tekstet mësimore nga Kosova, të aprovuara nga Pleqësia e Arsimit të Kosovës.

Shkolla shqipe dhe letërsia shqiptare në klasët e ulta mori teposhtën sidomos pas ngjarjeve të vitit 1981, atëherë me miratimin e Pleqësisë së Arsimit të Serbisë u zvogluan përmbajtjet mësimore të autorëve shqiptarë në krahasim më ato jugosllave. Deri në atë kohë përmbajtjet mësimore ishin 60-40% në favor të letërsisë shqipe, ndërsa nga viti 1980 ishin 40 me 60% në favor të teksteve të autorëve jugoosllavë.

Pra, kumtesa e përmendur kritikoi ashpër hartuesit e libër leximeve për klasët e ulta të shkollës fillore, për të cilat u tha se janë me porosi nga Beogradi dhe se nuk kanë vlera të mirëfillta profesionale, artistike, pedagogjike, metodike e tjerë.

Për shkollat fillore po japim një pasqyrë të mësimit të lekturës shkollore para vitit shkollor 1982/83 dhe pas vitit shkollor 1990/91.

Kështu në lekturën shkollore për nxënësit shqiptarë, për klasën e pestë, para vitit shkollor 1982/83, lëtërsia shqiptare është përfshirë me 77%, pas vitit shkollor 1983/84, letërsia shqiptare është përfshirë me 37% dhe pas vitetit shkollor 1990/91 letërsia shqiptare është përfshirë me 25% edhe ate me vetëm Vehbi Kikaj : Sarajet e bardha dhe Qamil Batalli:Agimet e kaltërta. Pjesa tjetër e lekturës shkollore është letërsi jugollave dhe botërore.

Në lekturën shkollore për klasën e gjashtë: letërsia shqiptare është e përfshirë me 80% deri më vitin shkollor 1983/84, ndërsa pas këtyre viteve me 42%.

Në lekturën shkollore për klasën e shtatë, letërsia shqiptare është përfshirë me 72%, ndërsa pas vitit shkollor 1983/84 me 37% dhe

Për klasën e tetë, letërsia shqiptare është përfshirë me 81% para vitit 1982/83 dhe pas këtij viti shkollor me 28%

Me këtë përqindje të vogël të letërsisë shqipe në lekturën shkollore, nxënësit e shkollës fillore nuk i mësuan këta autorë:Naum Veqilharxhi, Thimi Mitko, Gavril Dara, Jeronim de Rada, Pashko Vasa, Filip Shiroka, Dhimitër Xhuvani, Teodor Laço, Jakov Xoxa, Anton Santori, Jani Vreto, Fatos Arapi, Shefqet Musaraj, Ali Abdihoxha, Dhimitër Shuteriqi, Mitrush Kuteli, Nasho Jorgaçi, Sotir Andoni, Vedat Kokona, Ismail Kadare, ndërsa u dashtë të lexojnë shumë autorë jugosllavë e botërorë.

Në analizën e planprogrameve dhe teksteve mësimore për shkollat e mesme thuhet se deri më vitin 1983, shkollat e mesme punonin me plan-programe dhe tekste mësimore të Kosovës. Pas vitit 1983 për shkollat e mesme shqipe të Luginës së Preshevës u hartuan  plan-programe dhe tekste mësimore speciale për lëndën e gjuhës dhe letërsisë shqipe, në të cilat gjuha dhe letërsia shqiptare ishte paraparë me 50%. Pra, nga letërsia shqiptare hiqen disa shkrimtarë të mirënjohur si: F. Gunga, S. Spasse, I. Kadare, D. Agolli, P. Vasa, F. Arapi, J. Xoxa e tjerë.

Gjendja u bë edhe më drastike në vitin 1987, atëherë Pleqësia e Arsimit të Kosovës bënë ndryshimin e përmbajtjeve mësimore nga plan-programet dhe tekstet mësimore. Psh: në vend të fragmentit  I të “Bagëti e Bujqësi” të Naim Frashërrit planifikohet pjesa II e kësaj

poeme dhe shembuj të ngjashëm të tjerë. Mirëpo, inspektori i Arsimit urdhëron që e tërë vepra 2 e Naim Frashërit të tërhiqet nga bibliotekat. E shembuj të tjerë.

Më vonë jepet urdhëri nga Ministria e Arsimit e Serbisë që të mos përdoren tekstet mësimore të Kosovës. Kështu, në këtë kohë, nxënësit shqiptarë në javë mësojnë 3 orë letërsi jugosllave dhe botërore, ndërsa vetëm 1 orë mësimore  letërsi shqiptare dhe 1 orë mësimore  gjuhë shqipe.

Në plan-programet dhe tekstet mësimore për klasën e V deri në klasën e VIII të lëndës së historisë nga autorë shqiptarë, botim në Prishtinë, para viteve 1983, historia shqiptare mësohet me  23-29% nga e tërë materja e lëndës historike. Mirëpo, botimet në Beograd me autorë serbë të pas vitit 1983 e pakësojnë historinë kombëtare në përqindje të vogël, bile në to me përbuzje shkruhet për Ilirët. Kështu autori  Jovan Bozhiq i tekstit të historisë për klasën e V , botuar në Beograd shkruan se Ilirët gjatë periudhës VI-VII para erës sonë ishin përtac, të dhënë pas pijes, nuk i kushtonin kujdes pastërtisë së trupit dhe vendbanimit, e tjerë.

Po e njëjta mund të thuhet edhe për plan-programet dhe tekstet mësimore për shkollat e mesme. Tekstet mësimore  të botuara të Kosovës ndryshe trajtonin historinë kombëtare, me përqindje më të madhe dhe me përmbajtje më të thukët. Mirëpo ndalimi i teskteve mësimore të Kosovës dhe hartimi i teksteve nga autorë serbë apo të përkthyera, pak e trajtonin historinë shqiptare, mësohej më tepër histori jugosllave.

Plan-programet dhe tekstet mësimore të kulturës muzikore, të hartuara nga autorë shqiptarë dhe të botuara në Kosovë përfshinin përmbajtje mësimore dhe këngë shqipe. Mirëpo tekstet e botuara në Beograd, pas vitit 1983 nga autorë serbë përfshinin shumë pak këngë shqipe. Kështu prej klasës së parë deri në klasën e gjashtë prej 142 këngëve, vetëm 6 këngë ishin shqiptare.

Në mbarim të Tribunës tematike mbi arsimin shqiptar në Luginë të Preshevës u miratuan këto konkluza :

-në të gjitha mjediset: shkollimi, komunikimi publik e administrativ dhe udhëheqja e administratës shkollore(dëftesat, librat, ditarët) të shkruhen në gjuhën amtare,

-plan-programet dhe tekstet mësimore të hartohen nga institucionet më të larta shkencore-akademike shqiptare.

-në plan-programet, në tekstet mësimore dhe në procesin edukativo-mësimor të shkollave shqipe, të përfshihet në mënyrë adekuate gjuha, letërsia, kultura, historia e tradita shqiptare,

-gjuha dhe letërsia serbe të mësohet si gjuhë fakultative në shkollat shqipe dhe të fillojë nga klasa e tretë e shkollimit fillor (ajo sot në shkollat shqipe mësohet nga klasa e parë e shkollimit),

-të krijohet dhe të sigurohet hapësirë e përbashkët unike arsimore dhe që plan-programet dhe tekstet mësimore të jenë unike për të gjitha shkollat shqipe.

Poashtu u miratua qëndrimi që me këto  konkluza të njoftohen organet, institucionet më të larta në vend dhe jashtë vendit si dhe të njoftohet opinioni i brendshëm dhe i jashtëm. Po qe se vazhdon diskriminimi i shkollës shqipe të gjenden forma të tjera të reagimit dhe mosndëgjueshmërisë qytetare.

Më vonë Aktivet profesionale të mësimit klasor dhe lëndor të shkollës fillore dhe asaj të mesme, nën udhëheqjen e pedagogëve të shkollavës shqipe të komunës së Preshevës, bënë një raport 46 faqesh mbi analizën e teksteve mësimore me mësim në gjuhën shqipe dhe konstatojnë si vijon:

-në shkollimin fillor, nxënësit dhe arsimtarët shqiptarë duhet t’i kenë 102 tekste mësimore, pa i llogaritur fletoret e punës, atllaset.Shkollës shqipe i mungonin 22 teskte mësimore nga arti figurativ, kultura muzikore e tjerë,

-në shkollimin e mesëm  nga 130 tekste mësimore sa duhet t’i ketë nxënësi shqiptar, pa llogaritur fletoret e punës, atllaset historike e gjeografike, biologjike, nxënësi shqiptar i ka në përdorim vetëem 9 tekste mësimore apo 6.92% të teksteve mësimore,

-pas vitit 1983 kur filluan të aplikohen tekstet mësimore në bazë të plan-programeve unike, nga lëmia e gjuhës shqipe, nxënësit shqiptarë u xhveshën nga njohuritë më elementare dhe thelbësore të historisë së letërsisë, kulturës, traditës kombëtare,

-filluan të përkthehen tekste mësimore,  të përpilohen tekste brenda natës, autorë të bëhen edhe ata që nuk kanë fare përvojë mësimore apo të mos e dijnë asnjë fjalë në gjuhën shqipe(autorët serbë). Këto teskte botohen  në Podgoricë, Novi Sad dhe në Beograd, e jo në Tiranë apo Prishtinë dhe këto tekste nuk ofrojnë as minimumin e njohurive mësimore.

-konstatohet se nga lënda e historisë, nxënësi shqiptar nuk ka mundësi që brenda 15 orëve mësimi, të shpërndara në 4 vite ta mësojë historinë nacionale. Kështu që në vend që të mësohet drejtë dhe saktë historia shqiptare, ajo shtrembërohet nga autorë të huaj, psh: “shqiptarët në mesjetë paskanë kolonizuar tokat sllave si popull i privilegjuar nga pushtuesi turk”. Autori serb në tekstin e lëndës së historisë, për klasën e shtatë shkruan se pushteti turk e ka ndihmuar vendosjen e shqiptarëve në Maqedoninë Perëndimore, etjerë.

Duke pasur parasysh përkthimin bukvalisht të teksteve mësimore nga serbishtja, pa ndonjë redakturë dhe korrekturë dalin gabime të mëdha materiale e morale. Kështu nga teksti i njohuri shoqërisë, për klasën e IV, nxënësit shqiptarë mësojnë se “të parët e tyre ishin sllavët”. Po nga i njëjti tekst mësojnë histori serbe, ndërsa nga historia shqiptare nuk kanë asnjë fjali. Me këtë vetëm rrezikohet, jo vetëm mësimi i historisë nacionale, por edhe rrezikohet identiteti kombëtar i shqiptarëve.

Nga lëmia e kulturës figurative është lanë anash kultura e pasur shqiptare, e cila fare nuk është përfshirë me përmbajtje mësimore në plan-programet dhe tekstet mësimore për këtë lëndë.

Kështu përmbajtjet mësimore në lëndën e kulturës muzikore dhe të artit janë në proporcion: 10% shqiptare dhe 90% jugosllave.

Në lëndën e matematikës, përmbajtjet mësimore dhe detyrat janë shtruar me simbole dhe emërtime në gjuhën serbe.

Raporti i Aktiveve profesionale të shkollimit fillor dhe atij të mesëm nxjerr këto konkluzione:

-autorët e teksteve mësimore të jenë shqiptarë, profesionalë dhe të rryer në këtë veprimtari, si dhe tekstet shkollore të botohen nga shtëpitë botuese shqiptare,

-plan-programet të përpilohen nga  njerëz profesional të kësaj natyre dhe që janë studiues apo njohës të mirë të historisë dhe kulturës shqiptare dhe

-rëndësi të posaçme duhet t’i kushtohet dhe mjeteve mësimore, pa e harruar edhe mësimin kabinetik dhe ate konpjuterik.

Projekti i  filluar i Institutit të Integrimeve të Kulturës Shqiptare në Tiranë: “Studimi i mundësive të përafrimit deri në unifikim të plan-programeve dhe teksteve mësimore në trojet arbërore dhe në diasporë” ka një rëndësi të jashtëzakonshme,  në rradhë të parë në integrimin shpirtëror mbarëkombëtar.

Në Preshevë, në janar të vitit 2011 themelohet Komisioni Zonal i Studimit :

Alixhemal Salihu, profesor i gjuhës dhe letërsisë shqipe në Gjimnazin “Skënderbeu” në Preshevë, zgjidhet kryetar i Komisionit Zonal për Shkollat Shqipe në Luginë të Preshevës, z.Xhemaledin Salihu, kryetar i Shoqatës për Trashëgimi dhe Krijimtari Kulturore në Luginë të Preshevës, me seli në Preshevë, zgjidhet anëtar Komisioni dhe një vend i tretë iu la  anëtarit nga Bujanoci.

Shtruam nevojën e një bashkëpunimi të ngushtë të Komisionit Zonal dhe Grupit punues të Këshillit Nacional të Shqiptarëve të Luginës së Preshevës në këtë drejtim, për të mirën, të ardhmenë dhe perspektivën kombëtare të shkollës shqipe.

Poashtu u shtrua nevoja që Grupi punues i Këshillit Nacional të Shqiptarëve të Luginës dhe Komisioni Zonal, aktivitetetin e tyre duhet ta mbështesin edhe në:Ligjin mbi bazat e sistemit të arsimnit dhe edukimit të Republikës së Serbisë, ku thuhet së  pakicat kombëtare kanë të drejta t’i përdorin plan-programet dhe tekstet mësimore të shtetit amë, por me pëlqimin e Ministrit të Arsimit të Republikës së Serbisë dhe në

përvojën e sistemit arsimor te SHBA-ve, Anglisë dhe Gjermanisë.

Në qershor të vitit 2011, në Preshevë u mbajtë Tribunë Shkencore rreth programeve dhe teksteve mësimore. E përbashkëta e Tribunës: 

Programet dhe tekstet mësimore për shkollën shqipe të jenë unike, të hartuara nga institucionet shkencore-akademike shqiptare dhe të nderojnë specifikat e shtetit, ku vepron shkolla shqipe.

 

 

      Referencat 

1.Materiali i Institutit të Integrimit të Kulturës Shqiptare në Tiranë, lidhur me   realizimin e projektit në temë: “Studimi i mundësive të përafrimit deri në unifikim të plan-programeve dhe teksteve mësimore në trojet arbërore dhe në diasporë” Tiranë, 2011

2. Materiali i Tribunës tematike: Arsimi shqip në komunat e Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjës, gjegjësisht: Analizë e plan-programeve mësimore në shkollat shqipe të Luginës së Preshevës, 18 maj 1991

3.Materiali i Kuvendit të Përfaqësuesve të zgjedhur të Shqiptarëve të Luginës së Preshevës, mbajtur më 1 gusht 2001, Jehona, nr.53, 10 gusht 2001

4.Antonio Herrera, Petar Mandic,Obrazovanje za XXI stoljece, Sarajevo, 1989

5.Xhemaledin Salihu, Hartim me të meta dhe të mira-libër leximi për klasën e shtatë  të shkollës fillore, Prishtinë, Bota e Re, nr.25-26, qershor 1970, f. 14


6.Gafur Hyseni, Arsimimi shqip i Shqiptarëve të Kosovës Lindore nëpër dekada, Veprimi, nr.3, shtator 1996, f.11-13

7.Havçe Hasani, Xhemaledin Salihu, Aspekte të programit zgjedhor të PVD-së për zhvillimin e arsimit, kulturës, kulturës fizike dhe informimit në Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë, Veprimi, nr.4, Nëntor 1996, f.14-15


8.Ilir Zylfiu, Zhvillimi i Arsimit shqip në komunën e Preshevës 1945-1952, Revista Nacionali, nr. 6, 25 korrik 2011, f. 18-19

9.Xhemaledin Salihu, Fjala hyrësë në tribunën tematike: Arsimi shqip në Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë, më 1 qershor 1991

10.Raport mbi analizën e teksteve mësimore me mësim në gjuhën shqipe, Resori për arsim i Këshillit Ekzekutiv të  Komunës së Preshevës.

11.Hysen Aliu, Vështrim i shkurtër i pozitës së gjuhës dhe letërsisë shqiptare në klasët e ulta të shkollës fillore në Preshevë në dritën e plan-programeve mësimore dhe teksteve, të cilët përcjellin realizimin e tyre, Kumtesë, Preshevë, më 18 maj 1991.

 

Preshevë, më 31 korrik 2011

 

Ramiz Dërmaku: Bubullima e Bukureshtit dhe memorja shqiptare

Bubullima e Bukureshtit dhe memorja shqiptare

E kaluara jonë është heroike. E sotmja është çudtishme,  por me siguri e ardhmja do të jetë më e mirë. Njerëzit lindin, rriten dhe vdesin, ndërsa ata të  cilët gjatë tërë jetës merren me çështje të atdheut dhe kombit, nuk vdesin kurrë. Para se të flasim dhe shkruajmë e bëjmë diçka për  atdheun, le të na kujtohet amaneti i rilindësve tanë, i dëshmorëve të kombit, le të na kujtohet zëri i viktimave dhe gjaku i derdhur i luftëtarëve të lirisë! Le të na kujtohet zëri i nënave, motrave dhe fëmijëve tanë, por le të na kujtohen edhe fjalët dhe shkrimet e veprat e intelektualëve, poetëve, shkrimtarëve, sepse rrrugën që e filluan ata dje, duhet ta vazhdojmë ne sot, pa luhatje, pa dyshim dhe me guxim, se vetëm kjo rrugë e drejtë dhe misioni i tyre i shenjtë, do të na  shpie nga drita në dritë, deri te realizimi i amanetit të tyre fisnik.

Nga: Ramiz Dërmaku

Lexo ma...
 

Luan Çipi : NJË DITË NË SHËNVASIL

Luan Çipi 

                                                                NJË DITË NË SHËNVASIL

Reportazh nga Luan Çipi  Riviera Shqiptare, gjatë bregdetit Jon është vërtet një mrekulli e natyrës, dhuratë Zoti. Komuna e Lukovës, me 9 fshatrat e saj, njërin më të bukur se tjetrin, përfshin 60% të krejt Rivierës Joniane Shqiptare. Pamja mahnitëse që të shfaqet  kur udhëton në rrugën automobilistike Vlorë-Sarandë tregon edhe Plazhin e Shpellës, si një nga plazhet më të bukura të zonës. Aty afër  mund të shikosh apo të zgjedhësh rrugicat gjarpërushe që të çojnë te ky plazh, apo në plazhin e Bunecit, Plakotos, Krorëzës, (ku ndodhet dhe Manastiri i Shën Mërisë, pjesë e Triadës së Shën Mërisë), plazhi Heremet, si dhe plazhi i Kakomesë. Jo pak, po 154 kilometra gjatësi detare. Këtu si në gjithë Rivierën Shqiptare ka hapësira përrallore e të virgjëra, që do ti lakmonte që  ti posedonte edhe  miliarderi më i fuqishëm,  edhe pse mund të disponoi plazhet më të bukura të botes. Unë sa u ktheva nga Riviera Turke e Detit Mesdhe, ku pushova 11 ditë në një hotel luksoz të Kemerit. Edhe pse u çudita nga investimet e shumta hoteliere turistike bregdetare turke, duke krahasuar terrenin dhe klimën që na ka dhënë Zoti, them me bindje, se ne i kemi kushtet edhe më të mira. Nuk ka pse presim më: Qeveria, duke përfshirë interesat e pronarëve të ligjshëm, duhet të bëjë hapa të shpejta për nderimet e studiuara koncesionare, ose për të marrë kredi të buta në favor të pronarëve apo sipërmarrësve shqiptarë, pa pasur frikë se  të huajt do na përvetësojnë përjetësisht tokën tonë. Tokën tonë nuk e marrin dot me vete dhe pas pak vjetësh do kemi tonat edhe kapitalet investuese, bashkë me përvojën e tyre. Boll që kushtet të “qepen” mirë dhe të garantohen ndërkombëtarisht në kontratat ligjore përkatëse midis palëve.Ky është një problem tjetër, megjithëse më i rëndësishmi. Po unë jam duke vazhduar rrugën për Shën Vasil...dhe, më duhet të shkruaj për të. Ky fshat nuk dihet se pse i mori emrin e tij Shën Vasilit, që katolikët e quanin Shën Vlashi dhe që sipas historiografisë fetare ka lindur në Qezarja, Kapodaqia në vitin 329 pas Krishtit në një familje të shquar ortodokse. Për të thonë se studimet i kreu shkëlqyeshëm për 15 vjet në Kostandinopojë dhe në Athinë, ku krijoi miqësi me Gregorin, i cili më pas u njoh si Shën Gregor Teologu.Që herët Shën Vasili u shqua për përkrahjen e të varfërve. Ideali i tij ishte të ndjek shembullin e Krishtit. Pasurinë ia fali të varfërve dhe iu dedikua jetës asketike shpirtërore. Ndërmori shumë udhëtime në Egjipt, Palestinë, Siri, Mesopotami, ku u takua me murgj asketë e të moshuar prej të cilëve mori mësime shpirtërore. Rikthehet në vendlindje dhe vendoset në një vend të vetmuar asketik, ku studion Shkrimet e Shenjta dhe shkruan meditime e predikime asketike.Më 370, pas vdekjes se peshkopit u zgjodh peshkop, detyre te cilën e kreu me shume përulje, varfëri dhe asketizëm për 8 vjet. Perandori Valens dhe guvernatori Modesti e kërcënuan shumë herë me përndjekje e tortura, pasi ortodoksia që Shën Vasili përhapte, binte ndesh me herezinë ariane, që ishte e fuqishme në atë kohë. Por trimëria dhe dëshira e Shën Vasilit për të dhënë jetën në emër të se vërtetës, i mahniti vetë perandorin dhe guvernatorin e tij. Ndahet nga kjo botë, për t'iu bashkuar Zotin, me 1 Janar te vitit 379, në moshën 49 vjeçare. Shkrimet qe la janë  shumë të vlefshme e të pasura në mençuri dhe erudicion.  Qëndrova pak si gjatë te emri i këtij fshati të bukur, për treguar se  sadopak dhe vetë emri në të ardhmen, ashtu si bukuritë dhe dhuntitë e tjera të kësaj zone, janë dhe do të jenë faktorë dhe garanci për grishjen e turistëve të shumtë dhe për gjallërimin dhe begatinë e padiskutueshme të jetës në këtë trevë dhe në mbarë Shqipërinë bregdetare.Ky fshat, me pasurinë dhe emrin e tij, historikisht është zhdukur dy herë: Në vitin 1978 Ali Pashai i Janinës e shkatërroi nga themelet, për të gjunjëzuar banoret e tij trima ortodoks, në detyrim të dështuar për ti kthyer ata në fenë islame, ndërsa në vitin 1970, Qeveria Komuniste, i fshiu për t’u harruar gjatë 30 vjetëve edhe emrin tradicional, duke e quajtur për ironi të prapambetjes që mbolli, Përparim. Një rrap 200 vjeçar në qendër të fshatit dhe një "vend i mirë" ku mund të ndezësh qirinj për të vdekurit dhe të gjallët, e dallojnë sot fshatin Shën Vasil të Komunës së Lukovës, nga të gjithë fshatrat e tjerë të Rivierës Joniane. Dikur këtu kalonte degëzimi i rrugës "Egnatia", e cila lidhte Romën e lashtë me Ilirinë e jugut ( Epirin) me tokat helene. Kambanat e një kishe në majën e kodrinës në të djathtë të rrugës, të cilat tunden herë pas here, janë thirrja e vetë fshatit, që sikur do të tregojë historinë e tij të  dhimbshme shumë vjeçare, djegur e ç’emruar dy herë.  Minella Gjoni, mësuesi i fshatit tregon se ka shkruar libra për historinë e vendlindjes së tij, që unë nuk munda ti siguroj dot. Tradita e tij është transmetuar edhe tek e bija, e cila ka botuar një tjetër libër për mitet e zonës, të përbashkëtat dhe ndryshimet me mitet e vendeve fqinje. " -Ky rrapi këtu, po i afrohet moshës 200-vjeçare. Është e vetmja dëshmi e gjallë e jetesës dhe historisë  së hershme të fshatit Shën Vasil.-“Historia e emrit të fshatit lidhet me atë kodrën atje lart", vazhdon të thotë Minella, duke drejtuar gishtin te një kishë e vogël, që nga ndërtimi duket se është e viteve të postkomunizmit. Mësuesi tregon se ka gjurmë dhe dëshmi të jetesës në këtë fshat qysh në shekullin e II-të, ndërsa nga hulumtimet e kryera në arkivat e ish-Perandorisë Osmane, në shekullin e XIV fshati banohej nga banorë me mbiemra katolikë. "Kjo tregon dhe origjinën e banorëve, vazhdon të shpjegoj  historiani, të cilët janë shqiptarë autoktonë katolikë dhe në shekullin e XVI-XVII, kalimi nën Perandorinë Bizantine solli asimilimin  dhe kthimin e banorëve në fenë e perandorisë ortodokse. Ishte kristianizmi feja e banorëve të Nivicës, Shën Vasilit e Himarës, në kohën kur Ali Pasha synonte konvertimin e tyre në myslimanë, pasi vetëm kështu mund të ishin më të bindur ndaj Portës së Lartë, së cilës i shërbente me devotshmëri në atë kohë. Pashai gjakatar tregoi dinakërinë e tij, kur në ditën e Pashkës së Madhe të vitit 1828, hyri nga Shpella, vendi ku ndodhet sot plazhi me të njëjtin emër, dhe dogji e shkatërroi fshatin.  Ali Pasha dogji edhe manastirin në majë të kodrinës, i cili i kishte dhënë emrin fshatit. Me gurët e manastirit ndërtoi një kala të njëjtë me atë të Lëkursit në Sarandë. Të dy kalatë kishin pamje kundruall njëra-tjetrës dhe bashkonin forcat për të shtuar raprezialet. Banorët që shpëtuan, u dërguan si skllevër në tokat e Ali Pashës në Greqi, ku shumica vdiqën nga malaria dhe sëmundje të tjera. Zoti deshi që një pjesë e banorëve të ktheheshin sërish në fshat, dhe punën e parë që bënë, ngarkuan një grua të mbillte një rrap i cili sinjalizonte rilindjen. Rrapi është edhe sot, dhe është tregues i shpresës se edhe pas shkatërrimit ka ende jetë. Por sikur të mos mjaftonin të gjitha këto, në vitin 1970 dikujt iu mbush mendja se me gurët e kalasë që ekzistonte ende, mund të bënte një shkollë 8-vjeçare. Dhe kështu ndodhi, ish-gurët e manastirit me të cilët ishte ndërtuar kalaja, u mbartën dhe me ta ndërtuan shkollën që ekziston sot, por që mori në muret e saj krejt historinë e fshatit...", - përfundon tregimin e tij mësuesi.Fshati Shën Vasil është vendosur në Qafën me të njëjtin emër (Qafa e Shën Vasilit). Siç e përshkruajnë me nostalgji banorë të moçëm të tij, ky fshat ka qenë historikisht pikë nevralgjike e kryqëzimit të rrugëve të rëndësishme. Në këtë qafë kalonte aksi rrugor shumë i rëndësishëm, ai që lidhte Janinën me Himarën. Fragmentet e rrugës me kalldrëm që diku dallohen ende në Jorgucat e ne Qafë të Muzinës dhe që vijonin për në Delvinë (në atë kohë qendër e rëndësishme tregtare e administrative) vazhdojnë drejt Rusanit, në Rrapin e Gjatë, në Bajkajin e sotëm, në fushë të Shën Vasilit ku ishin dy mullinj bluarjeje drithi, vazhdojnë në Cereta, bri përroit të Siodelit e në Qafë të Korës. Vazhdon me rrugën e sotme deri në Qafën e Hanit, ku kujtojmë që ishte Hani i Shën Vasilit që u shërbente karvanëve me kuaj si pikë qëndrimi e çlodhje. Vijonte pastaj sërish rruga me kalldrëm në ane të shtëpisë së Sokrat Qirjako Mekshit, në breg të Gurrëzës dhe zbriste në Va të Petës faqes, e dilte në Cakulez dhe pak a shumë ndiqte rrugën e sotme në Qafë të Pazarit e në Qafë të Shën Kostandinit, në Urë të Honit e në Lukovë, e kështu deri në Himarë.  Duke përshkruar gjurmët e rrugëve të moçme me kalldrëm, ku zhurmonin për ditë karvanët me kuaj, shënvasiotët e moshuar e të rinj ëndërrojnë e shpresojnë rrugë dhe autostrada me disa krosi, me mbikalime e nënkalime dhe teleferik malor, që do përshkojnë fshatrat e shtrira buzë detit, ujësjellës e infrastrukturë. Ata, me sytë e të ardhmes së shpejtë, i shohin kodrat të mbjella me pemë frutore dhe vreshta dhe në pllajat dhe luginat, krahas foragjereve dhe lopëve, me sera bashkëkohore për perime të freskëta bio... Krahas tyre me koncesion, apo kredi ata mendojnë të ndërtohen vila dhe hotele luksoze për turizëm elitar, me plazhe e mole për ankorim anijesh dhe jahtesh. Kështu e shikojnë ata të ardhmen e tyre për t’u kthyer nga mërgimi diskreditues dhe i mundimshëm shumë vjeçar. Ata, si mbarë shqiptarët bregdetar, aspirojnë një të ardhme të shpejt të lumtur e të begatshme, shoqëruar nga dyndja e mijëra turistëve, nga të gjitha anët e botës, që s’ka pse të mos vijnë për të shijuar mrekullitë dhe bukuritë mahnitëse, që natyra ju fali me bollëk, si pak vendeve të tjera të botës.

.Vlorë,17 gusht 2011

 

Kadri Tarelli: PRENK KAÇINARI i “Vetëvrari” i vrarë

Kadri Tarelli

 

                                                                      PRENK KAÇINARI i “Vetëvrari” i vrarë

                                                                              Me rasin e 55 vjetorit

 

                                               

Prenk Kaçinari, lindur në Mitrovicë më 1910, dipllomuar për filozofi më 1937 në Lion të Francës, emruar professor në gjimnazin e Shkodres, është një ndër ata idealist, që vunë tërë fuqitë intelektuale në shërbim të kombit, por që u “Shpërblyen” egër nga sistemi komunist mbas vitit 1944. Ai është mbase përfaqësuesi më fatkeq i atij brezi të persekutuar mizorisht, të cilët me aq ngjyra realiste dhe tragjike i përshkruan Pertef Kruja në romanin “Brezi krahëthyer”.

Ja një çast siç e përshkruan Vedat Kokona në librin “Endur në tisin e kohës. Kujtime”, faqe: 176.

“Një ditë, kur kisha dalë për shëtitje andej nga Currilat, takoj Prenk Kaçinarin, të cilin e njihja që në vitet e para të liceut atje në Korçë…. Më duket sikur e kam edhe sot para syve atë djalë shtat lartë, flokëverdhë, fytyrëqeshur që binte në sy menjëherë midis të tjerëve…. Gjatë atyre pak minutave që qëndruam bashkë, një e dy e kthente kokën nga prapa sikur priste njeri. Më tha se e përgjonin, dhe ish më mirë që të mos rrija me të…”

Pa hyrë në hollësi më 1947 arestohet në Durrës, gjykohet dhe dënohet, së bashku me Arshi Pipën, Hysen Ballhysën dhe të tjerë.

Sipas  dosjes, nr. 1167.  Akuzohet:

. Ka vazhduar shkollën nëpërmjet klerit katolik.

. Ka bashkëpunuar për ardhjen e fashizmit.

. Kur erdhi Italia u hodh në mal me “Ballin Kombëtar”, dhe në kishë tek priftërinjtë shtypte trakte… Gjoja i sëmurë rrinte mbyllur në shtëpi.

Ka punuar për të rrëzuar pushtetin popullor, dhe për shkëputjen e lidhjeve me bashkimin Sovjetik, për t’u lidhë gjoja me popuj përparimtarë sipas tij, që donte të thonte të lidhesh me Anglo – Amerikanët.

. Ka propoganduar për të rezuar pushtetin me vjolencë…. Etj.

Si është përgjigjur Prenka ?

. Jam ken professor në Shkodër.

. Në korrik 1943 kam shkue në Shllak me “Ballin Kombëtar”, për t’i ik kuesturës.

. Jam antifashist.

. Mbas 1944, nuk jam angazhue në politikë. Ata që më akuzojnë nuk e dij mbi ç’baza më akuzojnë.

Kush ka pak njohje për dënime politike të asaj kohe, nuk çuditet që, pavarësisht se akuzat nuk qëndronin dhe nuk pranoheshin, i pandehuri zor se shpëtonte pa u dënuar. Kështu edhe Prenka u dënua në fillim me vdekje, pastaj me burgim të përjetshëm, më vonë me 25 vjet, që më pas u la me 20 vjet burg. (Vendimi nr. 704 datë 04. 12. 1947)

Ç’faje kishte bërë “profesori” që u dënua kaq ashpër ?

Ata që urdhëruan dhe ata që e dënuan e dinin mirë se ai s’kishte bërë asnjë faj, por dinin po aq mirë se mbi të rëndonin edhe “ca mëkate”, që veç mendja e tyre mund t’i kuptonte e t’i sajonte:

Së pari, faji më i rëndë ishte se, Prenk Kaçinari kishte lindur në Mitrovicë, në Kosovë në një familje atdhetare me qëndrim të theksuar antiserb. I ati LLesh Kaçnari përmendet në shtypin e kohës. Gazeta”Posta e Shqypnis” nr. 104. Shkodër 5 dhjetor 1917, në artikullin “Një motmot jetë” shkruhet: “Dishmojmë se nima ma e madhe na ka ardh prej … z. Llesh Kaçinarit në Mitrovicë”… Kështu, po të zbresim pak në kohë në vitet 1945-46-47 dhe mes 48-tës, cilido që e njeh sado pak atë periudhë, kur Shqipëria po shndërohej në një republikë të Jugosllavisë, elementi antiserb nuk do të bënte hije mbi dhe. Pasojë dhe rezultat i përulësisë të pështirë deri në krim dhe antishqiptarizëm të pushtetarëve tanë komunistë.

Një “faj” tjetër, si i padukshëm dhe tinzar, ishte se, Prenka rastisi moshatar me Enver Hoxhën. Njiheshin me njëri – tjetrin, ndaj dhe i a njihte mirë zullumet. Fatkeqësi mosha, por më shumë fatkeqësi, se shkeli në ato vende ku shkeli edhe diktatori. Studioi në Liceun e Korçs, vazhdoi universitetin në Francë të cilin e përfundoi me rezultate të shkëlqyera, ndërsa diktatori brodhi për tre vjet me radhë rrugëve të Monpeliesë dhe nuk dha asnjë provim. Dy tipa e karaktere të ndryshëm. Të dy morën pjesë në luftë kundër pushtuesit, por në pzicione krejt të kundërta. Diktatori fare rastësisht u bë komunist, ndërsa Prenka si nacionalist i lindur dhe i bindur u bë antar i Komitetit drejtues të “Ballit Kombëtar” në Shkodër. I njohur për veprimtarinë e tij atdhetare antifashiste, për të shmangur arestimin nga kuestura mer armët dhe del në Shllak dhe së bashku me kolegë, të rinj dhe gjimnazistë, u bashkuan me plot luftëtarë të tjerë në luftën e “Reçit”. Ai dinte shumë…

 

Nuk është e tepërt të themi se mbi të rëndonte edhe “mëkati” tjetër: Prenka ishte i besimit katolik. Një luftë e njohur, por e pashpllur kundër klerit dhe në veçanti ndaj intelektualëve katolik, por që vazhdoi gjatë për shumë vite me rradhë. “Profesori” i njohur dhe i nderuar nga nxënësit dhe qytetarët, si  mund të lihej mënjëanë. Së paku t’i mbyllej goja….

Pas këtyre pak radhëve, s’mbete vend për pyetjen, pse u arestua dhe u dënua. Më kot u mundua t’i largohej “Sherrit”. Kërkoi transferim për në Korçë, ku punoi për pak kohë, sepse pas disa muajsh transferohet si mësues në gjimnazin e Durrësit. U duk sikur shpëtoi, por nuk e dinte se Durrësi ishte zgjedhur si “Dhoma e paraburgimit”. Aty ishin grumbulluar plot nga mësuesit dhe intelektualë me zë të kohës, të cilët u arestuan dhe morën dënime të rënda, si Arshi Pipa, Ih-san Podgorica, Pashko Gjeçi, Simon Deda (e hodhën nga dritarja e hetuesisë). Ish gjimnazistët durrësakë të atyre viteve, Ramazan Kthupi dhe Zihni Dervishi, ky i fundit edhe bashkëvuajtës në burg me Prenkën dhe Arshi Pipën, tregojnë: “Të gjithë profesorët që transferoheshin në Durrës ishin personalitete më emër, por me “Njollë” në biografi, dhe Durrësi ynë ishte i vetmi qytet, ku mund të kontrollohej me lehtësi kushdo, pasi ishte si një ishull i rrehtuar me det. ”Urra e Dajlanit” ishte i vetmi kalim nga ku mund të hyje dhe të dilje nga qyteti.

Pasi bëri disa vjet burg, ku provoi edhe tmerret në tharjen e kënetës së Maliqit, u lirua. Mos vallë xhelatët ishin penduar ? Vështirë të besohet ! Pasi një dënim akoma më i rëndë e ndoqi pas. E lanë për një kohë të gjatë pa punë, deri sa e “Ndihmuan”, duke e çuar të jepte mësim në gjimnazin e Kavajës. Çudi … !? Për naivët, Po. Ndërsa për ata që provuan dhe njohën ferrin e sigurimit të shtetit, Jo.

Për Prenk Kaçinarin janë shkruar e botuar shumë artikuj, kumtesa dhe kujtime nga historianë, shokë, miq dhe ish nxënës të tij në Shkodër dhe Durrës. Të gjithë me ngjyrat më të bukura të fjalës, kanë bërë portretin e “Profesorit”, si njëri: I gjatë, elegant, i bukur, me karakter të fortë, shumë i ndershëm. Idealist dhe me shpirt të butë, kurdoherë fjalë-ëmbël. I shoqërueshëm dhe i gatshëm të ndihmojë të tjerët. Me kulturë të gjërë, njohës i disa gjuhëve. Asnjëherë nuk u ankua dhe nuk tha fjalën e keqe, edhe kur mbi të ranë një mal me halle. Po si mësues ? Eh ! Si mësues ishte i përkryer. Model për t’u admiruar, aq sa dikush e quan, jo “Mësues i popullit”, por “Edukator i Kombit”.  Nacionalist dhe atdhetar i vendosur. I digjej shpirti për Kosovën e rrobëruar.

Profesori, si njohës i filozofisë, ishte antikomunist i bindur. Ja ç’kujton për dajën, nipi i tij Salvator Sotiri: “Pak ditë para se të ndodhte gjëma, më thirri dhe shkova në Kavajë. Duket e kishte ndarë mendjen, ndaj po na linte amanetet. Biseduam rreth dy orë dhe s’më harrohen porositë e tij. Mes të tjerave, më thotë: “Krijo familje pa u shtyrë në moshë”. Ishte penduar që vetë nuk u martua dhe, “Në asnjë mënyrë dhe për asnjë rrethanë mos u bëj anëtar partie”.

Salvatori më tej shton: “Mbas dhjetë vjetësh të vetëvrasjes së dajës, vjen dhe më takon si rastësisht një person nga Kavaja. Emrin nuk ma tha dhe unë nuk e pyeta. Si duket i kishte mbetur një peng në shpirt dhe donte ta nxirte. Më thotë: “Jam në besën tënde. Po më denoncove, më e pakta që do të pësoj, është burgu i  Burrelit. Po nuk mund të rri i qetë pa ta thënë. Më rëndon si një gur në qafë, megjithse kanë kaluar kaq vjet. Prenga u vetëvra sepse i kërkuan të bëhej bashkëpunëtor i sigurimit. Ai nuk e duroi dot”.

Kjo i jep përgjigje edhe hamendësive: Pse u vetëvra në shtator 1956, në moshën dyzet e gjashtë vjeçare, në kulmin e burrërisë ? Moment dobësie, apo krenarie ? Mund të jenë të dyja, por mendimi të shtyn te e dyta. Pse ? Ai nuk u thye nga torturat në hetuesi, as nga vuajtjet nëpër burgje. Atë nuk e lëshoi zemra edhe kur para syve i vritëshin dhe i mbyteshin shokët në kënetën e Maliqit. Nuk u tremb as nga varfëria. Nuk e dha veten edhe kur e çuan në Kvajë dhe e strehuan në një kasolle, ku i zoti i shtëpisë mbante një dhi. As u ligështua nga sëmundja e gjatë që i brente mushkëritë. Karakteri i tij i fortë, që nuk shkeli mbi dinitetin njerëzor, nuk e përballoi trysninë për t’u bërë agjent i sigurimit të shtetit.

Mbas rënies së diktaturës, “Profesor” Prenk Kaçinarit ju dhanë titujt e nderit, “Mësues i popullit” dhe “Martir i demokracisë”

Nga gjithë kjo jetë e trazuar e këtij martiri, a mund të pyesim: Si dhe kush e vrau Prenk Kaçinarin ? A mund ta quajmë “I vetëvrari i vrarë”?

 

Përgatiti

Kadri Tarelli

 

 

Luan Çipi : NEXHAT MERSINI, SHKENCËTARI QË I DHA SHTETIT MILIONA DHE S’MORI ASGJË

Luan Çipi                                     

              NEXHAT MERSINI, SHKENCËTARI QË I DHA SHTETIT MILIONA DHE S’MORI ASGJË                                             

Nexhat Mersini lindi më 4 mars të vitit 1937 ne fshatin Çeprat të Vlorës në një familje të pasur, me tradita patriotike dhe vdiq pa pritur, nga një infrakt zemre, në datën 27 korrik 2011 në qytetin e Vlorës, kur kishte ardhur me pushime dhe të gëzonte nipin e tij, në shtëpinë e re të sapo blerë nga i biri.

E kam përcjell me dhimbje vdekjen dhe si shok i hershëm, ndihem i obliguar të shkruaj diçka për jetën e tij të mundimshme dhe veprimtarinë e tij të shquar si shkencëtar dhe ekonomist.Duke qënë pak më i madh në moshë se Nexhati dhe ekonimist si ai në profesion, u lidhën me të ngushtë në marrëdheniet jetësore dhe në ato të punës. E kam  si parasysh Nexhatin qysh fëmijë: Shtatë mesatar dhe i imtë, me vetullat e trasha dhe flokët  e zeza përpjetë, të kreshpëruara. Gjithnjë me një trastë krahëve, ku fuste bashkë  bukën e misrit me djathë lidhur me shami dhe librat e shkollës. Çdo ditë,  qoftë me diell  a me shi, për vite me radhë, ai përshkonte mbi dhjetë kilometra rrugë më këmbë, nga Çeprati në Vlorë, sepse ndiqte mësimet në shkollën shtatë vjeçare dhe në Gjimnazin e Vlorës. Disa vite bujti në lagjen Muradie në familjen fisnike numerike të Mantho Konomit, duke u konsideruar atje si djalë shtëpie.

Fjalëpakë dhe i pjekur para kohe, shpejt shkëlqeu talenti i tij i lindur për matematikën. Edhe mësuesit e ditur hije rendë të matematikës, mateshin kur e pyesnin dhe shpejt e përdorën si mjet didaktik për përvetësimin dhe përforcimin e dijeve. Ai u bë si etalon e nxitës për bashkënxënësit, që çuditërisht në shkallën e dijeve që jepeshin njësoj, ishin  shumë larg tij. Xhatja shpejt u bë kalorsi superior, fitues i olimpiadave të matematikës në kuadër vendi dhe e lartësoi kështu emrin e Gjimnazit të tij, Ali Demi, që u rendit ndër shkollat e mesme më të dalluara në shkallë kombëtare.

Ishte kjo arsyeja që pushteti diktatorial komunist i kohës, në formë përjashtimore, duke kapërcyer rregullat e rrepta të luftës së egër të klasave, këtë pinjoll pasaniku të përmbysur, e veçoi dhe e dërgoi për studime universitare, në Fakultetin Ekonomik të U.Sh. Tiranë.

Nga viti 1957 deri në vitin 1961, studenti Nexhat Mersini, kreu Universitetin e Tiranës dhe meritoi diplomën me rezultate të shkëlqyera.

Pas përfundimit të studimeve, atë, që meritonte të ishte pedagog statistike apo matematike në Universitet, e emruan Shef Plani në Kombinatin e Konservave “Ernest Telman” në Vlorë, ku punoi deri në vitin 1968. Kjo ndermarrje ushqimore ishte nga më të mdhatë në shkall vendi dhe punonte kryesisht për eksport konservash peshku, mishi dhe perimesh në 80% të prodhimeve të veta. Po ajo nuk e mbante dotë ekonomistin e talentuar, megjithëse ç’është e verteta, kjo periudhe pati të mirën e vet, se aty ai u evidentua si shkencëtar.

Nexhat Mersini jo vetem me njohuritë e fituara sistematikisht dhe më së miri në shkollë, por studjues i përjetshëm, përktheu e çfrytëzoi  realizime shkencore bashkëkohore, kryesisht në rusisht. Paralel me aplikimet e reja të kësaj natyre jashtë vendit deri në Amerikën e përparuar, ishte i pari në vendin tonë që ndërmori studimin për aplikimin e metodave matematikore të prerjes, sipas programimit linear. Ishte hapi i parë drejt studimeve shkencore, shoqëruar me përfitim të dukshëm ekonomik, domosdoshmëri për hapa të tjerë të guximshëm, që u ndërmorën nga shkencëtari i ri. Ato u bënë model dhe hapën rrugë edhe për të tjerë studiues të profilit, të cilët ndoqën shpejt shembullin e tij.

 Arritjet e para të suksesëshme shkencore e vendosën atë në vitin 1968 detyrimisht në Ministrinë e Financave, që ishte qëndra studjuese e efektivitetit të ekonomisë dhe financës për mbarë vendin, ku punoi si specialist deri në vitin 1970.

Në këtë Ministri fillimisht u përgjithsuan në shkallë vëndi metodat racionale të prerjeve matematikore kudo, si në Uzinën Mekanike të Gjirokastrës dhe gjetiu dhe më pas aplikimi i metodave matemikore në ekonomi, në gamë të gjerë, u shtri si normë e detyruar metodike e metodologjike, në të gjithë sektoret e ekonomisë si: planifikimi rrjetor në Portin e Durrësit, shfrytëzimi optimal i burimeve ujore dhe energjitike i lumit Drin e deri shtrimi matematikor për zgjidhje optimale i Bilancit Kombëtar Ndërdegësor. Nexhat Mersini bëri dhe “algoritmin e matricave të rallë” (problem shumë i vështire në lëmin e matematikës), për të cilin përveç Oxfordit e vlerësoi dhe Profesori i famshëm Leontieff, në NYU (nobelist).

Nexhat  Mersini ka edhe meritën që me Profesorin e pa lodhur Kristian Bukuroshin të themeloi Institutin e parë të Informatikës në Shqipëri, që në rrjedhën e viteve e plotësoi dhe e përsosi, Kryetari i sotëm i Akademisë së Shkencave, profesor Gudar Beqiri.

Këto reforma të programuara dhe hapa praktike projektimi e llogaritjeje efektiviteti,  ishin me vlera financiare dhe burim thesari për ekonominë e drobitur shqiptare. Ato nuk kërkonin mund fizik po thjesht aplikim shkencor në ekonomi, sipas shembullit të institutive të shumta shkencore të specializuara dhe të ekonomistëve të shquar bashkëkohor të botës, në lindje e në perëndim.

Këto studime kapërcyen barjerat klasore të kohës dhe detyruan organet përkatëse ta  vleresojnë dhe çmojnë më shumë dhe më realisht tani shkencëtarin e afirmuar, që  pas kësaj gjendej kudo dhe pyetej e vlerësohej nga të gjithë.

Nga viti 1970–1975 atë e caktuan profesor në Katedrën e Financimit të Ekonomisë në Fakultetin e Ekonomisë të Universitetit Shtetëror të Tiranës.

  Më von Nexhat Mersini dha kontributin e tij në Akademinë e Shkencave,  (Instituti i Studimeve Ekonomike), ku punoi deri në vitin 1979. Në këtë periudhë, si rezultat i kujdesit dhe vlerësimit të posaçëm prej kolegëve të tij të sektorit akademik profesorëve liberal e njerëzor  të Universitetit, Pleurat Xhuvani dhe Isa Gorica, Nexhat Mersini dërgohet për specializim të mëtejshëm në Rumani, që ishte shtet me institucione shkencore të hershme e të konsoliduara.

Po rregjimi komunist nuk mund të vetdilte për një kohë të gjatë nga shinat e hekurta të luftës së klasave. Nexhat Mersinin cmirezinjtë, ziliqarët e karieristët e kishin të vështirë ta denigronin e mposhtnin në fushen e tij, ku shkëlqente si drita, prandaj do të gjenin të shfrytëzonin një terren tjetër, atë të "biografise se keqe". Kjo do të binte në sy edhe te organet më të larta shtetrore të kohës, të cilat njihnin çdo gjë për të, por ja kishin nevojën. Kështu shpjegohet fakti që Kryeministri, M.Shehu, në një takim me kuadrot e financës dhe ekonomisë në Tiranë, ju drejtua me fjalët: "Dëgjo mor djalë, ti je shume i zoti, por ruaju mos të të hanë burrokratët e Ministrisë së Financës". Po të mos kishte berë ato studime të rëndësishme për ekonominë e cfilitur shqiptare, (që M. Shehu ishte në dijeni) ai do ta “hante” vet Nexhatin, siç kishte ndodhur gjetiu edhe me të tjerë.

 Letrat nga komunistë të bazës u tërheqin vëmendje kolegëve të tyre në qendër  dhe ata me frikën se u rrezikohet kolltuku personal, siç parashikoi Kryeministri, e dëbojnë shkencëtarin e palodhur dhe e dërgojnë për të punuar thjeshtë si ekonomist në Kooperativën Bujqësore Malore të Dukatit të Vlorës, ku punoi pa familjen dhe në kushte tepër të vështira jetese, deri në vitin 1982.

Vështirësitë ekonomike që pushtuan vendin, pas shkëputjes me Kinën dhe njëfarë “zbutje” e luftës së klasave detyruan kthimin e shkencëtarit të pazevendësuseshëm në Ministrinë e Financave, ku  profesor Nexhat Mersini, punoi si sekretar shkencor deri në vitin 1990.

Nexhat Mersini, si njeri përparimtar dhe pinjoll i ish klasës kapitaliste me ide nacionaliste, përkrahu proceset demokratike dhe u vendos familjarisht në vijën e parë të luftës për përmbysjen e diktaturës komuniste. Në viti 1992 u zgjodh anëtar i Këshillit Kombëtar të Partisë Demokratike. Nga viti 1992 deri në vitin 1994 ka qenë Drejtor Ekonomik i Radio Televizionit Shqiptar dhe nga viti 1994 deri në vitin 1996 Drejtor Ekonomik në Qytetin Studenti. Vëllai i tij, Ismet Mersini, arritideri Kryetar i Partisë Demokratike të Vlorës.

Një karakteristikë e veçantë dalluese e njeriu të mirë Nexhat Mersini ishte dhe besimi i tij në Zot dhe respekti i thellë për ata që besonin. Ai ishte idealist, tejet i ndershëm në kuptimin klasik dhe një demokrat i mirfilltë, që respektonte këdo pa cenuar kënd dhe pa ekstremitete politike. Ishte në çdo gjë për faljen si dhe  përtej të mirës e të ligës, për bisedim e mirkuptim me këdo.

Ai e deshte shumë Kosovën, entusiazmohej nga sukseset e arritura nga shkëputja prej Sërbisë dhe aludonte për një bashkim sa më të shpejtë mbarë shqiptar.

Nexhat Mersini ishte një njeri besnik i shoqërisë dhe i miqsisë. Ai tjetërsohej  e gjallërohej mes shokësh të vjeter vlonjatë, kur ne takoheshim në Tiranë me njeri tjetrin, pinim kafe  bisedonim apo deri këndonim vlonjaçe e labçe dy tre herë në javë, apo i bënim vizita shoqi shoqit në shtëpi. Ishte kënaqësi e veçantë mardhënia reciproke me gjitonët vlonjatë miq të hershëm, Nuri e Aliqi Muço. Ai fliste kudo me respekt e dashuri për ta, ashtu siç i “qeshte nuri” kur takonte e shoqërohej me  çdo shok e koleg të hershëm. Ai pinte kafe njërën pas tjetrës në filxhane të mëdha, apo tymoste duhan me tepri, dy zakone të mbrapshta, që e shoqëruan deri në fund.

Nexhat Mersini kishte një dashuri deri në përkushtim për Vlorën, historinë e lavdishme të saj, Ismail Qemalin dhe Pavarësinë dhe krenohej se xhaxhai i tij ishte dëshmor i Luftës së Njëzetës. Ai e adhuronte Vlorën për bukurinë e saj, si të zgjedhur nga Zoti dhe ishte tepër i gëzuar edhe pse po vdiste, nga që djali i tij  u bë i vlefshëm dhe ardhur nga Kanadaja, me kursimet e emigrimit, arriti të blinte një apartament buze detit, në Ujin e Ftohtë të Vlorës.

Nexhat Mersini ka bashkëshorte Stelën, ekonomiste, ka djalin, Aurel Mersini, bisnesmen në Kanada si dhe vajzën Laura Mersini-Houghton, shqiptaro amerikane, shkencëtare e afirmuar amerikane në fizikë dhe kozmologji, profesore në Universitetin e Karolinës së Veriut në Amerikë që nga viti 2004, si dhe një nip nga djali dhe një mbesë nga e bija. Ai ndihej me të drejtë krenar për këtë trashgimni të vyer.

Shkencëtari  i shquar shqiptar  Nexhat Mersini,  krahas studimeve dhe aplikimeve të veçanta në ekonomi,  ka sjellë në praktikë për ekonominë e vendit tonë, si nga asnjë tjetër, miljona dollarë përfitimi ekonomik. Ai nuk mori asgje nga shteti monist, jo pjesë fitimi, po as kthim pronash. Megjithatë, ai burrë madhështor, deri në çastet e fundit të jetës së tij, rojti me nder dhe i kënaqur, i ndihmuar prej fëmijëve të tij dhe meritoi falënderimet dhe dashurinë e shokëve dhe kolegëve sepse, si rralë kush, ruajti të pastër emrin e një njeriu të ditur e të ndershëm.

Nexhat Mersini është bashkautor në shumë libra universitarë pë financimin e ekonomise dhe metodat matematikore në ekonomi. Ai ka botuar tre libra për metodat matematikore të aplikuara në ekonomike dhe deri në orët e fundit të jetës së tij po punonte paralelisht me një libër voluminoz për Krizën Ekonomike Botërore, si dhe guxonte të thellohej në argumentimin teorik të një ballafaqimi  ku çuditërisht  ndeshej me teoritë e Anshtajnit të Madh, vepra këto që nuk arriti ti përfundojë. Lexonte dhe përkthente nga gjuha ruse, italiane dhe angleze. Është vlerësuar nga Universiteti i Oksfordit në Angli me letër konsiderate për teoritë dhe mendimet e tij dhe ka marrë vlerësime optimiste edhe nga universitete të Francës, Rumanisë dhe Kanadasë. 

Shpreh bindjen, që me kohë, vepra e shkencëtarit të shquar Shqiptar, Nexhat Mersini, do evidentohet e plot dhe kolegët e tij (edhe tani me pozicione të rëndësishme në Qeveri e Presidencë), do ti japin atij të paktën pas vdekjes, nderet dhe meritat që i takojnë.

 

Vlorë, më 09.09,2011

 

Begzad BALIU : ANTROPONIMIA IDENTITARE E KOSOVËS

 

ANTROPONIMIA IDENTITARE E KOSOVËS

Shkruan: Begzad BALIU

 

I. 1. Onomastika si fat

Ballkani, si me historinë ashtu edhe me gjuhësinë paraqet një pasuri të madhe dhe shumështresore të Evropës Juglindore. Më parë sesa mikrostrukturat e tij, problemin e inventarizimit të toponimisë të tij dhe rrjedhojave të saj, në këtë proveniencë të Evropës, e paraqet vetë emri i tij: Gadishulli Ilirik, Gadishulli Helenik, Rumelia, Ballkani, Evropa Juglindore dhe tash së fundi një tendencë e re për ndarjen e tij: Ballkani Perëndimor, brenda të cilit hyn edhe areali etnolinguistikë e kulturor shqiptar.

Hapësirën ballkanike e përshkon një traditë e pasur dhe e thellë kulturore e gjuhësore: trashëgimia para indoevropiane, trashëgimia e familjeve gjuhësore indoevropiane dhe joindoevropiane; një shtresim i pasur kulturash të shfaqura më shumë se askund, në toponiminë ilire, trake, helene, romake, sase, shqiptare, sllave, arumune, turke etj., por edhe një areal gjuhësor i përbashkët i strukturës gramatikore, i njohur në gjuhësinë e përgjithshme si gjuhësi ballkanike.

Sot, vështirë të gjenden në hapësirën e globit shtresime kaq të shumta e të thella kulturore brenda një tërësie gjeografike, sikur i gjejmë në Ballkan. Vështirë të gjendet një hapësirë kaq e vogël, e cila ka pranuar dhe ka rrezatuar një kulturë kaq të pasur në Evropë, në Azi e më tej. Në këtë reflektim, toponimia ka shënuar gjurmët më të thella dhe më të pasura. Toponimia pasqyron shenjat më të sigurta të zhvillimeve historike jo vetëm në arealin historik, gjuhësor e kulturor të Ballkanit, por edhe në arealin gjuhësor, historik e kulturor të Evropës e të Azisë.

Është e kuptueshme prandaj, pse ka shumë kohë që studimi i onomastikës, përkatësisht i toponi­misë, paraqet një prej problemeve të shpeshta dhe shumë interesante në rrethet shkencore ballkanike dhe evropiane. Prandaj, toponimia është bërë fushë e kërkimeve të shkollave dhe e drejtimeve më bashkëkohore të kohës; ajo është bërë sinonim i kërkimeve historike, gjuhësore, kulturore dhe madje të vetë prejardhjes së një populli a të një tjetri në Ballkan; ajo është bërë mjet i caktimit të kufijve të   historike të popujve në këtë rajon në shekujt më të errët të historisë.

Por, në Ballkan si ndoshta askund tjetër, toponimia jo njëherë ka qenë shenjë e (ri)krijimit të miteve të vjetra dhe e konflikteve të reja nacionale. Sikur të mos mjaftonte trashëgimia sa e pasur po aq edhe e errët etimologjikisht, toponimia e Ballkanit disa herë, këta dy shekujt e fundit, e në vazhdimësi edhe sot, vazhdon të mbështillet me shtresa mitesh bashkëkohore.

I. 2. Onomastika dhe origjina e shqiptarëve. Njëra prej fushave më komplekse të filologjisë, onomastika, ka më shumë se një shekull që është bërë temë studimi më vete në gjuhësinë evropiane në përgjithësi dhe gjuhësinë shqiptare në veçanti.

Studiuesit e huaj dhe shqiptarë, përmes kërkimeve onomastik, kanë hulumtuar:

substratin, superstratin dhe adstratin e popujve dhe të lëvizjes së tyre përgjatë historisë nga Lindja në Perëndim;

kulturat, zanafillën e etnive dhe gjurmët e tjera kulturore të popujve të zhdukur gjatë “përmbytjeve” të ndryshme historike, para së gjithash të atyre popujve, për të cilët deri me tani kanë munguar dokumentet e shkruara etj., ndërsa gjuhësia shqiptare, përmes onomastikës, ka zbuluar në detaje më të veçanta nga ç’dihej më parë, praninë e paraardhësve të popullit shqiptar në Ballkan dhe në Evropë;

nënshtresën para indoevropiane të ilirishtes dhe mbishtresat e ndikimeve të huaja në kulturën shqiptare;

shtrirjen gjeografike të Ilirisë në hapësirën e Evropës Juglindore dhe Evropës Qendrore;

vendin e formimit të etnisë së Arbrit në trojet e sotme ku jetojnë shqiptarët;

prerjet kulturore, fetare e historike të brendshme e të jashtme të hapësirës etnike shqiptare etj.

Në shekullin XIX, studiuesit kryesisht të huaj, duke u mbështetur në strukturën fonologjike e gramatikore, e vendosën gjuhën shqipe në drurin gjenealogjik të gjuhëve indoevropiane, ndërsa në shekullin XX, shumë studiues të huaj dhe studiues shqiptarë, duke u mbështetur në onomastikën e trojeve shqi­ptare e më gjerë, përcaktuan prejardhjen e popullit shqiptar e të gjuhës shqipe, sidomos me fillimin e përhapjes së tezës së prejardhjes ilire të popullit shqiptar e të gjuhës shqipe. Gjatë kësaj periudhe, rilindësit, bartësit e vetëdijes kulturore dhe kombëtare të shqiptarëve, e paraqisnin popullin shqiptar si pasardhës të pellazgëve. Mirëpo, pas formimit të disa brezave studi­uesish në shkollat evropiane dhe pas krijimit të bërtha­mave shkencore albanologjike në Tiranë e në Prishtinë, këto qendra u bënë zëdhënëset më të flakta të prejardhjes ilire të shqiptarëve, ndërsa fusha e onoma­sti­kës ishte njëra prej tregueseve kryesore për arritjen e këtyre rezultateve.

Gjatë dekadës së gjashtë e të shtatë të shekullit XX, kur panilirizmi i studimeve evropiane filloi të zbehej, prejardhja ilire e popullit shqiptar dhe e gjuhës shqipe ishte miniera e vetme në të cilën gjurmonin të gjithë studiuesit shqiptarë të gjuhësisë, arkeologjisë, historisë, etnografisë, hartografisë etj. Treguesit më të lartë të këtij orientimi të shkencës albanologjike janë Konferencat albanologjike (1965, 1968), simpoziumi “Onomastika e Kosovës” (1979), konferenca “Shqiptarët dhe trojet e tyre”, vepra e Eqrem Çabejt “Studime etimologjike në fushë të shqipes” etj.

Ndryshe nga studiuesit e Evropës Qendrore dhe Perëndi­m­ore, pjesa më e madhe e shkencëtarëve serbë, maqedonas, bullgarë e rusë, ndaj onomastikës iliro-shqi­ptare kanë mbajtur qëndrime shpesh johistorike, joshkencore dhe madje ekstralinguistike. Metodolo­gjia e kërkimeve të tyre ishte metodologji e koncepteve të kushtëzuara e të ideologjizuara, ndërsa prirjet e tyre ishin më shumë politike dhe shtetërore. Kërkimet, studimet dhe rezultatet e tyre vetjake dhe të organizuara në trojet shqiptare që nga Jovan Cvijiqi, Selishqevi, Atanasie Urosheviqi, Milica Gërkoviqi, Jovan Ristiqi etj., tubimet shkencore si “Iliri i Albanci”, “Serbia i albanci kraj XIX veka”, të organizuara nga Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Serbisë, kanë pasur rrjedhoja krejtësisht politike për fatin kombëtar-historik të shqiptarëve. Prandaj, është e kuptueshme që simpoziumi shkencor “Sllove­nsko porijekla stanovnishtvo u Albaniji”, mbajtur në Cetinë më 1990, pati sjellë me kohë shqetësime mes studiuesve shqiptarë. Në parim, reagimet mbështeteshin në faktin se organizimi ishte bërë nga Akademitë e vijës fundamentaliste–ortodokse: Cetinë – Beograd – Shkup – Sofje – Mo­skë, ndërsa në të njëjtën kohë shtypi shqiptar dhe institucionet shkencore vazhdonin të heshtnin para rezultateve tendencioze të tyre, të cilat nuk dallonin nga qëllimet politike, që shumë herë ia kishin vënë vetes individët, grupet, institu­cionet dhe politikat shtetërore serbe. Artikulimin e kërkimeve të tyre, ata e përmblidhnin në këto teza:

prejardhja joilire e shqiptarëve dhe joautoktonia e tyre në trojet e sotme etnike dhe shtetërore;

vënia në dyshim e pranisë së shqiptarëve në trojet e sotme, madje edhe më gjerë, para ardhjes së sllavëve në Gadishullin Ilirik;

prania e etnosit sllav në trojet e djeshme e të sotme shqiptare në një masë shumë herë më të madhe nga sa paraqitet realisht në dokumentet historike;

teza për formimin e popullit shqiptar në mesjetë: “mbi bazën e mbeturinave të vogla të popujve” etj.

 

II. 1. Etnonimi kosovar

Megjithëse në Fjalorin e gjuhës së sotme shqipe njësia etnonim nuk ekziston, shpjegimi për të është bërë në njësinë etnik: “që lidhet me një popull a me një komb të caktuar dhe me kulturën materiale e shpirtërore të tij. Grup etnik. Kufi etnik. Emër etnik. Përkatësi etnike”[1]. Fjalori i Rikard Simeonit, këtë njësi, e ka saktësuar më për së afërmi, për të mos thënë në nivelin që na ndihmon edhe neve. Etnik: “emër për emrin e banorëve të një vendbanimi, zone, vendi ose shteti, p.sh., zagrebas, është etnik nga Zagrebi…”[2]. Pavarësisht nga kjo, në studimet shqiptare etnonimi zbritet edhe në shkallë krahinore. Në fjalorët enciklopedikë të gjuhësisë së përgji­thshme etnonimi zbret edhe në nivel vendbanimesh (qytetesh), sigurisht të rëndësishme. Në Kosovë, modeli i përcaktimit të etnonimisë në shkallën e traditës popullore, besoj, është mënyra më e mirë e përcaktimit të toponimeve gjatë historisë. Tradita popullore ka zgjedhur së paku tri rrugë në përcaktimin e këtij elementi:

a) Rruga e parë duket të jetë më e moçmja dhe duket të ketë funksionuar edhe pa vlerën shkencore që i jepet sot si mekanizëm i brendshëm. Bie fjala, gratë e martuara në një vendbanim tjetër, kryesisht në zonën e Rrafshit të Dukagjinit, vendasit i quajnë (‘thërrasin’) në emër të prejardhjes së vendbanimit (fshatit), krahinës ose fisit të tyre, pavarësisht prej krijimit të përkatësisë së etnikumit në shkallë fshati, krahine ose fisi që mund të kishte.

b) Shprehjes së përkatësisë etnike me përcaktimin krahinor: rugovas, dukagjinas, llapjan etj.

c) Me përcaktimin e qytetarisë, pra të qytetit, të cilit i ka takuar, veçse kjo nuk ka pasur vlerë për të gjitha qytetet. Fjala është për etnonimet e ndërtuara sipas qyteteve të vjetra dhe me etimologji shqipe: gjakovar, pejan, prishtinas, ferizajas, gjilanas, prizrenas etj., krahas të cilave tradita njeh edhe trajtat me prapashtesa nga orienti: prishtinali, gjakovali, ferizajli, gilanli, prizrenali etj.; por jo edhe podujevas, kamenicas, gllogovcas etj. Në raste të tilla, tradita popullore ka ruajtur si përcaktues etnik vlerën krahinore: llapjan, moravali, drenicali etj. Shembull plotësues për një dukuri të tillë janë edhe patronimet: Gjinolli (Prishtinë, Gjilan); Gjilani (Tiranë); Peja (Pejë, Gjakovë); Gjakova (Gjakovë, Prishtinë, Gjilan), por jo edhe Kamenica, Podujeva, Gllo­go­vci etj.

II. 2. Ruajtja e homogjenitetit. Në historinë e onomastikës shqiptare në veçanti dhe në historinë e onomastikës së përbo­tshme në përgjithësi ruhet një strukturë mjaft homogjene, jo vetëm e antroponimeve por edhe e toponimeve. Më në fund, është thënë edhe më parë se “emrat me të cilët njerëzit emërtojnë rrethinën e tyre paraqesin burimin e vetëm të info­rmatave mbi historinë e një shoqërie, besimeve (reli­gjioneve) dhe vlerave të saj”[3]. Tradita euro-amerikane ka shënuar disa raste, shembuj të mirë të rikrijimit të sistemeve toponimike nga njëri vend në tjetrin, madje nga njëri kontinent në tjetrin: Paris, Memfis, Troja, Hertford dhe Londër në Amerikë.

Shqiptarët asnjëherë nuk e kanë ndërprerë bartjen e emrave vetjakë (patronimeve) dhe toponimeve të mjedisit të tyre, kudo që ata shtegtonin brenda trojeve shqiptare dhe kudo që ata shtegtonin ose dëboheshin drejt Perëndimit dhe Lindjes. Përsë­ri­tja e toponimeve brenda trojeve shqiptare dhe sidomos në kolonitë e tyre të reja është një realitet që dëshmon për një rregull të caktuar që është krijuar gjatë historisë edhe brenda traditës historike të onomastikës shqiptare.

Le të kujtojmë këtu bartjen e toponimeve e patronimeve shqipe në mesjetë nga shtegtarët shqiptarë në More të Greqisë dhe më vonë në Italinë Jugore ose në të dyja anët nga i njëjti burim. Po kështu ka ndodhur edhe gjatë Krizës Lindore kur shqiptarët u dëbuan nga trojet e tyre etnike, pra nga Sanxhaku i Nishit në Kosovë dhe në Turqi, ku janë përtërirë dhe ruajtur jo vetëm qindra e qindra antroponime, por edhe qindra toponime dhe po kaq antro­po­nime, të cilat janë toponomizuar apo patronomizuar.

II. 3. Toponimi Kosovë dhe etnonimi kosovar

Emri i Kosovës si toponim dhe emri kosovar si etnonim janë dy elemente onomastike që do të mund të diskutoheshin jo vetëm duke iu qasur nga aspekti gjuhësor e historik, por edhe nga aspekti semasiologjik, etno-kulturor, politik, diplomatik, motivues etj. Le t’i shohim një herë emërtimet: Kosovë si toponim dhe kosovar si etnonim. Kosovë: emër historik për territorin jo aq të përcaktuar të Dardanisë antike; emër i Krahinës së Kosovës nën regjimin e Serbisë dhe të Jugosllavisë; emri i Kosovës deri më 17 shkurt 2008; emri i sotëm i Republikës së Kosovës; Mala Kosova (Kosova e Vogël), emër i një pjese të Kosovës që kap kryesisht krahinën e Llapit dhe një pjesë të Rrafshit të Kosovës; Kosova i Metohija: trajtë e emërtimit të administratës serbe, gati, gjatë gjithë shekullit XX.

Ndryshe ndodh ndërkaq me rrafshin historik dhe gjeografik të etnonimit kosovar. Kosovar: etnonim, njëri prej etnonimeve shqiptare: dibran, mirditor, shkodran, llapjan etj., (në shumë këngë shqipe të Kosovës, thuhet “Jam shqiptar, kosovar”); përcaktues i popullatës shqiptare në territoret e ish-Jugosllavisë nga nënshtetasit shqiptarë të Shqipërisë londineze; etnonim i përbashkët për të gjitha etnitë që jetonin brenda Kosovës nga regjimi i ish-Jugosllavisë; përcaktues etnik për vetveten nga shqiptarët e Kosovës së dëbuar dhe të vendosur me ndihmën e bashkësisë ndërko­mbë­­tare në shtetet e treta, për t’u dalluar nga emri shqiptar (albanian), të cilin nuk e pranonte administrata ndërkombë­tare; cilësor i administratës ndërkombëtare të UNMIK-ut e tash edhe EULEX-it, për të gjitha etnitë që jetojnë në Kosovë,  megji­thëse edhe ky nuk është stabilizuar plotësisht.

Këtyre dukurive motivuese i është nënshtruar gjatë kësaj kohe edhe vetë etnonimi kosovar. Nëse shikojmë rrugëtimin historik të tij, etnonimi kosovar, deri në fillim të shekullit XX, ka mundur të barazohet me etnonimet e krahinave etnografike: gegë, toskë, çam, dreni­cas, labriot, dukagjinas, rugovas, gallapas, llapjan etj., por pas shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë dhe pushtimit të Kosovës nga shteti serb, etnonimi kosovar nga shqiptarët e Shqipërisë së lirë ka përfshirë banorët shqiptarë të mbetur nën ombrellën e mbretërisë serbo-kroato-sllovene që quhej Jugosllavi. Po për këta, ky etnonim ka vazhduar të mbulojë të gjithë shqiptarët deri në fund të këtij shekulli edhe nga politika shtetërore shqiptare.

Ndryshe nga shqiptarët e Shqipërisë në kufijtë shtetërorë-politikë, shqipta­rët e pushtuar nga sllavët e kanë quajtur veten e tyre para se gjithash shqiptar dhe rrallë herë kosovar, vetëm për atë pjesë të popullatës që ka jetuar brenda kufijve të Kosovës, ndërsa sllavofolësit shqiptarët i kanë quajtur me emrin e vjetër arbanas ose edhe shiftari e shiptari (pezhorativë) dhe albanci, në të gjitha rastet në shkallë të administratës shtetërore e në publicistikën vendore.

Në shkrimet gazetareske dhe në fjalorin diplomatik të Evropës, etnonimi kosovar filloi të përdorej nga të huajt për shqi­ptarët që migruan në vitet ’90 të shekullit XX nga Kosova, mbase më shumë për t’i dalluar nga emigracioni po kaq vërshues nga Shqipëria.

Tradita gojore shqipe e ka sintagmën “shqiptar - kosovar” dhe anasjelltas: “jam shqiptar e kosovar” thotë rapsodi, mbase një shprehje e traditës, e ruajtur si “italo - arbëror” dhe “italo-shqiptar”. E ndihmuar edhe prej një ndërhyrjeje politike, pas vitit 1981, në traditën gojore emri malësor në shumë raste erdhi e u bë sinonim i emrit shqiptar. Këngëtari ynë popullor, në momente të vështira të sforcimit të regjimit, në shumë raste edhe toponimin Shqipëri e zëvendësonte me Malësi. Kjo trajtë, megjithëse jo në admini­stratë, përdorej në bisedimet e përditshme edhe brenda qarqeve politike e shkencore serbe[4].

Pas mbarimit të luftës së Kosovës dhe vendosjes së administratës ndërkombëtare, disa të ashtuquajtur teoricienë të kombit kosovar, morën nismën edhe për përkufizimin e tij.

Pavarësisht nga historia, shqiptarët në Kosovë duhet të krijojnë konceptin e tyre rreth etnonimit kosovar, sepse kam përshtypjen që etnonimi kosovar ka filluar të konceptohet nga ndërkombëta­rët si një emërtim që deri dje mbulonte konceptin për etnonimin jugosllav, dhe mbulonte të gjitha etnitë e ish-Jugosllavisë. Në pasqyrën e regjistrimit të vitit 1972 u krijua një rubrikë e veçantë në kuadër të të gjitha etnitete­ve: sllovenë, kroatë, malazezë, shqiptarë, maqedonas, jugosllavë, serbë, hungarezë etj. Teoricienët e krijimit të kombit kosovar, jo rrallë janë nisur nga konceptet çinte­gruese në shkallë kombëtare, të dala dhe të reklamuara shumë në këto dhjetë vjetët e fundit për gegët dhe toskët, për Veriun dhe Jugun e Shqipërisë etj., prandaj është e kuptue­shme pse mendimet e tyre janë pritur me reagime, me ftohtësi dhe madje me frikë!

Një gjë ndërkaq është më se e vërtetë. Sot edhe analistët që merren me studimin e çështjes shqiptare dhe ballka­nike guxojnë të thonë se “një komb i ri po lind”. Kjo dëshmon se, brenda strukturës së këtyre grupimeve shqiptare, sot nxisin, kontribuojnë dhe lobojnë edhe një numër i caktuar i të huajve.

Le t’i përjashtojmë në parim komentet për anën historike, politike dhe padrejtësitë që trashëguam. Le të fokusohemi vetëm në gjendjen e sotme. Kosova sot është një shtet i ri, i cili po ndërtohet në proporcion të zhdrejtë me lëvizjen tonë historike. Dhe me vjen keq qe edhe ne vazhdojmë t’i kontribuojmë ndërtimit të kësaj strukture të përkundërt edhe nga aspekti akademik, në kohën kur prej nesh pritej një kontribut tjetër: ndërtimi i shtetit të Kosovës dhe rilindja shpirtërore e kombit shqiptar. Përkundrazi, po investohet shumë për ndërtimin e një kombi të ri: kombit kosovar.

Por le ta gjykojmë këtë çështje këtu vetëm nga aspekti gjuhësor. Pavarësisht nga mendimet tona për etimologjinë e toponimit Kosovë, bota shkencore emrin e Kosovës e konsideron me etimologji sllave, ndërsa ne bëjmë atë që dhunshëm është bërë nën ish-Jugosllavi. Po e ndërtojmë identitetin tonë të ri (kosovar) mbi një etimologji sllave!

A ka nevojë të mendohemi gjatë se si do të na gjykojnë pasardhësit nesër. Paraardhësit tanë na e lanë mbi kurriz një shtet sllav, ndërsa ne po ju lëmë pasardhësve në ndërdije një identitet me të cilin nuk shquhen saktë se cilët janë!Për ne tashmë shtrohet nevoja e disku­timit të kësaj çështjeje me vetëdije kritike për të djeshmen dhe të sotmen, si dhe me vetëdije historike për të ardhmen. Për fat të keq, diskutimet e gjertashme, përgjithësisht, nuk i kanë kaluar pikëpamje dhe vetëdijet krahi­nore.

 III. 1. Antroponimia - një luftë tjetër për Kosovën dhe identitetin shqiptar

Zakonisht, në historinë e njerëzimit, luftërat gjithherë kanë shkaktuar ndryshime të mëdha historike, kulturore, gjuhësore e etnografike të një populli a të një rajoni të caktuar. Ndryshime të mëdha në rirreshtimin e shumë shteteve me ndikim në rajon dhe të koncepteve të tyre me përmasa ndërkombëtare, ka bërë edhe lufta e Kosovës (1997-1999). Ajo ka sjellë ndryshime të thella në historinë e Kosovës, në aspektin e zhvillimeve të brendsh­me të saj, dhe përgjithësisht ka sjellë një rrjedhë tjetër të zhvillimeve qytetë­ruese në rajon. Ky realitet sot shihet edhe në fushë të toponimisë, e cila ka qenë pengu më i madh i këtij qytetërimi për disa shekuj me radhë[5].

Toponimia e Kosovës ishte një prej elementeve kulturore e shpirtërore, e cila menjëherë pas përfundimit të Luftës së UÇK-së (1997-1999) u sforcua si nevojë për rishikim që kërkonte qasje profesionale nga studiues e institucione shkencore.

Është dashur të lindte një institucion, sikur ishte UÇK-ja, që ta projektonte të kaluarën si një vijimësi të pashkëputshme të Lëvizjes Kombëtare, të asaj fryme që përcaktoi parimet 500-vjeçare të programeve kombëtare dhe rrjedhojave të tyre: që nga Kuvendi i Lezhës e deri te Lidhja e Prizrenit, apo që nga Kryengritjet për Pavarësi të fillimit të shekullit XX, deri te Lufta e UÇK-së. Pra, tërë ky proces i gjatë kishte edhe  referencat e tij historike: Luftën e Skënderbeut, si kryengritje nacionale e si reflektim në procesin e civilizimit evropian të kohës dhe luftën e UÇK-së, në fund të shekullit XX, që  reflektoi përmasën universale të lirisë dhe trokitjen e saj në ndërgjegjen e diplomacisë euro-amerikane. Në këtë mënyrë ajo rindërtoi filozofinë politike të asaj tradite luftarake, e cila gërshetohej prej përbërësve themelorë të mendimit politik të Lëvizjes Kombëtare, prej pritjes që po i bëhej asaj në kancelaritë evropiane dhe prej përkrahjes historike që kishte marrë dikur, e priste të merrte edhe më tej nga diplomacia amerikane.

Themeluesit dhe bartësit e saj kishin mësuar prej historisë, se në fillim të shekullit XX politika dhe diplomacia amerikane e drejtuar nga Presidenti Wilson, duke mbrojtur Lëvizjen kryengritëse antiosmane dhe duke përkrahur Lëvizjen Kombëtare proevropiane, me votën e tij kishte ndihmuar popullin shqiptar për të shpëtuar nga rreziku që i vinte nga fqinjët. Prandaj, ata besonin se dora e fuqishme e Amerikës që në fillim të shekullit XX rrezatonte parimet e demokracisë universale, në fund të këtij shekulli do të dilte me përkushtimin e fjalës edhe të forcës, në mbrojtje të lirisë dhe demokracisë edhe të popullit të Kosovës.

Gjatë tërë shekullit të kaluar, këto përpjekje mbinjerëzore kaluan nëpër periudha të rënda shpeshherë edhe të vetmisë së madhe. Por dy skajet e shekullit u përshkuan me dy pikëtakime me peshë të jashtëzakonshme. Prej presidentit Wilson (emrin e të cilit e mbajnë shumë fëmijë të Kosovës) në fillim të shekullit XX e deri tek presidenti Bill Clinton në fund të tij (me patronimin e të cilit u pagëzua Klinton (Naim) Mehaj (Tomaj - Burim, ditën kur presidenti Amerikan vizitori Kosovën në vitin 1999), përpjekjet për lirinë e trojeve shqiptare nuk reshtën asnjëherë. Brenda kësaj filozofie ka funksionuar edhe struktura e antroponimisë së kohës. IV. 1. Paradigma toponimike e antroponimeveBazat e një sistemi onomastik me burim nga motivet e historisë bashkëkohore i ka ndjekur si toponi­mia, ashtu edhe antroponimia, të cilat si motiv kanë burimet denomi­nuese të kohës, sigurisht për shkak se toponimet dhe antropo­nimet e tilla zgjojnë ndjenjat e përkatësisë kombëtare[6]. Është e kuptue­shme prandaj pse, ndryshe nga përvoja e shënuar në luftërat e tjera shumësheku­llore, gjatë gjithë kësaj kohe të fundit ka pasur më shumë emra abstraktë (gjithnjë të motivuar në nomenklaturën gjuhë­sore dhe semantike të shqipes), sesa emra të karakterit historik. Në Kosovë kanë vazhduar të krijohen toponime të reja kryesisht me karakter historik. Edhe në këtë rast, siç do të shprehej studiuesi Igor Gostl “fusha semantike e toponi­me­ve është shumështresore: në të reflektohet, ndër të tjera, varësia politike, përkatësia etnike, vazhdimësia e popu­llzi­mit. Me një fjalë, ato shprehin realitetin ekzistues gjeogra­fik, politik ose etnik. Kështu, toponomastika merr jo vetëm nuanca kuptimore, profe­sionale, shkenco­re por edhe politike e gjeopolitike”[7].

Toponimet dhe oronimet e vjetra në Kosovë, nga karakteri etnografik brenda ditës morën karakter politik e historik, si ojkonimet: Likoshan, Prekaz, Lugina e Leshanit, Gllogjan, Junik, Koshare etj; emrat e krahinave shpesh të harruara, si rezultat i ndryshi­meve shoqërore: Drenicë, Rrafshi i Dukagjinit, Llap, Reka e Keqe, Rugovë etj., brenda kësaj kohe u rikujtuan dhe u bënë pjesë e historisë sonë të re.

Në dhjetë vjetët e fundit kemi qenë dëshmitarë të prirjes së formimit paralel të toponimeve dhe antroponimeve me motive nga zhvillimet e përditshme në Kosovë e në trojet e tjera shqiptare nën ish-Jugosllavi. Në Kosovë, gjatë këtyre viteve, shumë toponime janë bërë shembull i krenarisë dhe pjesë e identitetit tonë kulturor, shoqëror dhe horizonti më i lartë i vetëdijes sonë historike. Një dekadë më parë toponimi Fusha e Lotëve gjatë Aksionit të Pajtimeve të Gjaqeve, u emërtua Fusha e Pajtimit. Toponimi me motiv legjendar Qafa e Krushqve të Ngrirë, u emërtua Qafa e Krushqve t’Pajtimit. Po krijoheshin toponi­me të reja, të cilat, në mënyrën e tyre po e bënin historinë e re të Kosovës. Kështu janë krijuar edhe toponimet e tjera në këtë temë: Lugina e Pajtimit, Livadhi i Pajtimit, Fusha e Pajtimit dhe antroponimet Pajtim e Pajtime. Gjatë kësaj kohe shpesh do të dëgjojmë dhe shpesh do të lexojmë edhe toponi­met e tipit: Lëndina e Dëshmo­rëve, Fusha e Dëshmorëve, Kodra e Dëshmo­rëve të Kombit (Gjilan), Varret e Dëshmorëve (Kukës, Shqipëri), Parku i Dëshmorëve të Kombit (Sharr) etj.

Është e kuptueshme prandaj, pse edhe onomastika në përgjithësi dhe antroponimia në veçanti kanë qenë një pjesë e asaj vlere që mund të quhet bartëse e rëndësishme e kësaj historie. Shekuj me radhë shqiptarët në përgjithësi dhe shqiptarët e mbetur jashtë shtetit të sotëm shqiptar në veçanti, kanë vazhduar të luftojnë për lirinë e tyre për shumë vjet dhe fëmijët e tyre kanë vazhduar t’i pagëzojnë me motive të kësaj qëndrese, të kësaj lufte, të çasteve të krenarisë kombëtare, me emrat e luftëtarëve të kohës etj.

Motivet kanë qenë të shumta dhe të ndryshme, por asnjëri prej tyre nuk ka dalë jashtë veçorive të trashëguara që më parë. Pra, kjo kohë ka bërë që brenda këtyre viteve, një veçori e përdorimit të emrave të jetë më e theksuar, por kurrsesi e dalë jashtë paradigmës denominuese të saj. Fjala është për emrat e fëmijëve që kanë trashëguar emrat e baballarëve luftëtarë të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës; emrat e fëmijëve që tregojnë qëndresë, luftë çlirimtare, krenari historike; emrat e fëmijëve që tregojnë besim në të ardhmen; emrat e fëmijëve që tregojnë veçanti kohe; tipi i emrave të traditës dhe besëtytnive, tipi i emrave me të cilët nderohej Shqipëria dhe shqiptarët, tipi i emrave me të cilët nderoheshin të huajt etj.

Le të shohim këtu vetëm motivet denominuese antropo­nimike që kanë mbuluar të gjitha antropo­nimet e fëmijëve të lindur pas fillimit të luftës në Kosovë, dhe sidomos pas dëbimit të shqiptarëve në Maqedoni, Shqipëri, Evropë, Amerikë etj[8].

Në një regjistër të hartuar nga Shoqata “Nëna Tereze” në Dardani të Prishtinës, prej pesëqind e një emrash të fëmijëve të lindur gjatë vitit 1999, kanë dalë vetëm katër emra të paradigmës fetare: Elmedina (tri herë), Xheneta (tri herë, të kujtojmë se emri i saj nuk ka gjithnjë konotacion fetar, sepse është e mundur që prindi të ketë marrë si bazë emërtuese emrin e këngëtares Xhenet Xhekson –BB), Elfati dhe Medina nga një herë. Emrat më të shpeshtë në këtë regjistër, pjesa më e madhe e të cilëve kishte lindur jashtë Kosovës ose jashtë shtëpisë së prindërve të tyre, kishin të bënin para së gjithash me motivet aktuale të lëvizjes historike të shqiptarëve dhe lëvizjes për çlirimin e Kosovës: Flamur, Urim, Albulenë, Çlirim, Lumbardh, Laberion, Toskë, Furtunë, Albion, Arbias, Molos, Qëndresë, Arbërie, si trinom familjar: Qëndresa, Qëndrim e Çlirim, pastaj Granit, Kastriot, Ejona[9], Leutrim, Çlirimtare, Trim, Lirije, Liridon, Kosovare, Arbër; binomi: Qëndresa e Qëndron, pastaj Shpresim, Fitim, Çlirimtar, Delvina, Flaka, Skordion, Lindita, Fitore, Yll, Vatër, Lirim, Atdhe, Festa, Jon, Andrra, Gramoz, Shota, Shqipton, Shreson, Shpat, Etnik etj.

Në traditën popullore, edhe më parë ka ndodhur që fëmijët të trashëgojnë emrin e babait, të gjyshit, të xhaxhait ose të një anëtari të familjes, por më shpesh të vëllait ose të motrës së vdekur gjatë ose pas lindjes. Kjo traditë është bartur më pak ose më shumë edhe gjatë viteve kur shumë motra, vëllezër e prindër ranë në demonstrata të viteve 1981-1999[10]. Të këtyre motiveve janë edhe emërtimet e fundit, por kjo dukuri është theksuar mjaft, sidomos në rastet kur babai i të lindurit ka qenë ushtar i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës: Bashkim, Nuhi Ramiz, Halim, Driton, Ismet, Haki etj[11].

Mund të thuhet se me fillimin e liberalizimit të politi­kës jugosllave, diku nga viti 1966 e këndej, në Kosovë, por fatkeqësisht jo edhe në Maqedoni e më gjerë në ish-Jugosllavi, fëmijëve filluan t’u vinin emra që tregonin jo vetëm motivin historik, e që kryesisht kishin të bënin me bartjen e emrave historikë (heronj, shkrimtarë e madje edhe emra të personazheve të veprave të tyre, piktorë etj.), por edhe me emra nga leksiku i gjuhës shqipe, që tregonin veçori të lëvizjes sonë të përgjithshme kulturore, historike dhe çlirimtare. Gjatë luftës së fundit, paradigma të tilla kanë dominuar shumë edhe në gjithë hapësirën kombëtare nga kanë lëvizur të përndjekurit dhe të dëbuarit e Kosovës, por kjo paradigmë do të dominojë sidomos për atë popullatë që do të mbetet në lëvizje të përditshme brenda kufirit të Kosovës: Çlirim, Qëndresë, Yllka, Leutrim, Herolinda, Qëndrim, binjakët Pëllumb e Çelik, Dardan, Qëndrim, Malësore, Kosovare, Çlirim, Drilon, trinom historik Drilon, Teutë, Taulant[12].Pa dashur të merremi me krahasime të veçanta, këtu mund të them se, janë të pakta rastet kur një popull ballafaqohet, qoftë edhe për lirinë e tij, me të gjitha elementet e mundshme kulturore, mendore, ushtarake etj., madje në shkallën më masive, sikur veproi populli shqiptar. Identifikimi i idealeve të tij edhe përmes emrave të pasardhësve, besoj, është shembulli më i mirë i gjetur te shqiptarët e Kosovës. Në pasqyrën e emërtimit të fëmijëve, që nga gjysma e dytë e shekullit të njëzetë, e mbase edhe më parë, mund të gjenden emra që për paradigmë kanë idealet prindërore, familjare dhe shoqërore të familjes kosovare, por, sidomos pas vitit 1966, kur ndihet një liberalizim më i theksuar shoqëror, paradi­gma e idealeve të tyre si bazë për t’u vënë emrat fëmijëve shtohet dhe zgjerohet shumë, për të mos thënë bëhet vlerë kryesore.

Një amzë e të regjistruarve në Shoqatën humanitare “Nëna Terezë”, në Prishtinë, në vitin 1999, më sillte një bazë paradi­gma­tike të fëmijëve me emra kombëtarisht të motivuar deri në 95%. Le të theksojmë se të gjithë fëmijët e regjistruar në këtë Fletore i përkasin zonës rurale të Kosovës.  Në këtë kohë, pra, në ditët më të stuhishme të luftës dhe të qëndresës popullore, shfaqen edhe emra tipikë të motivuar nga paradigma e besimit në të ardhmen, dashuria për jetën, lirinë, dashurinë etj: Rilind, Lirim, Jetëlira, Çlirim, Pranvera, Rinor, Krijona, Liridon, Agon, Endrit, Fitore etj[13].  Në pasqyrën e këtyre emrave janë shënuar edhe emra tipikë, që shënjojnë motivin denomi­nues të emërtimit të fëmijëve me emra që reflektojnë veçanti kohe dhe madje momenti e vendi: Malsor, Çlirim, Flaka, Beteja, Lirije, Liridon, Qëndrim e Mërgim etj[14], por nuk mungojnë as emërtimet e fëmijëve sipas traditës dhe besëtytnisë, po është me interes të shihet edhe një ndërlidhje mes tradicionales dhe të sotmes: Vanesa, Shkurta, Fillim, Enis, Enisa etj[15].

Me këtë tip të emrave familjet e përndjekura nga Kosova i kanë nderuar edhe vëllezërit e tyre shqiptarë në Shqipëri, Maqedoni dhe Mal të Zi, si edhe ata të huaj, të cilët kanë ndihmuar luftën, përpjekjen tonë për liri, refugjatët e ndodhur në shumë vendstrehime të botës etj. Tridhjetë vjetët e fundit, fondi i emrave të fëmijëve të Kosovës, që për paradigmë denominuese ka pasur emrat e motivuar nga qytetet, fshatrat, malet, lumenjtë etj. të Shqipërisë ka qenë i madh, për të mos thënë dominues në pasqyrën e përgjithshme të emërtimeve. Mund të thuhet se janë të pakta familjet që nuk e kanë emërtuar së paku një fëmijë me bazë denominimi me një onoma nga Shqipëria. Nuk ishte e rastit kjo. Në Kosovë gjenden shumë familje që brenda tyre kanë krijuar një sistem të tërë emrash të qyteteve: Shkodran, Berat, Labinot, Elbasan, Tirana, Vlora, Gjirokastra; të maleve: Dajt, por edhe Pushkëdajt, Tomor, Shkëlzen etj; të lumenjve: Drin e Drilon, Shkumbin, Vjosa etj[16]. Ashtu siç kanë nderuar familjen, shoqërinë, Kosovën, luftën çlirimtare dhe Shqipërinë, familjet nga Kosova, me emrat e fëmijëve të tyre kanë nderuar edhe ata, që kanë ardhur nga vendet më të largëta të botës, duke i marrë emrat e tyre si relikte historike, apo emrat vendeve ku kanë lindur[17]. V. Përfundime

Toponimia dhe antroponimia edhe më shumë se dy shekuj vazhdojnë të mbeten referenca historike dhe madje paradigmatike të vlerësimit të së kaluarës sonë dhe sidomos të së ardhmes së hapësirës shqiptare. Kosova, njëra prej pjesëve të kësaj hapësire, madje vazhdon të mbahet ende peng pikërisht i kësaj trashëgimie të  rrëgjuar. Sikur të mos mjaftonte gjendja aspak favorizuese e toponimisë në konsolidimin e hartës etno-historike dhe gjuhësore të hapësirës shqiptare, në kohën kur popujt fqinjë e bëjnë të pamundurën për të ruajtur vlerat gjuhësore, kulturore, psikologjike dhe etno-hisotike, mbështetur madje edhe nga mitet romantike të tyre, shpërbërësit e kujtesës dhe identitetit kombëtar, ka kohë që po përpiqen t’ia shtojmë edhe një identitet të ri: identitetin kosovar!

Klasës politike dhe intelektuale shqiptare, pa pasur nevojë të merret me teorizime, do t’i mjaftonte mbështetja në paradigmën etno-psikologjike dhe kulturore të popullit të saj dhe sidomos të popullit shqiptar nën ish-Jugosllavi, për të kuptuar se asnjë prej përbërësve etno-historikë, duke përfshirë këtu edhe toponiminë dhe antroponiminë, nuk përbëjnë referencë kulturore, gjuhësore apo historike, për t’u mbështetur identiteti i ri, i ashtuquajturi identitet kosovar. Përkundrazi, shqiptarët, përkatësisht institucionet e Tiranës, Prishtinës dhe Shkupit, prej shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë, më 1912, kurrë nuk e kanë pasur mbështetjen më të fuqishme të bashkësisë ndërkombëtare se sa në fund të shekullit XX, për të realizuar referencat historike të hartës gjuhësore dhe historike të hapësirës shqiptare, brenda kufijve etnografikë të saj, siç shprehej në fillim të viteve ‘30 të shekullit XX, diplomati nga Prishtina, Profesor Mehmet Vokshi[18].  Kosova tashmë ka bërë hapin e saj të parë.

Brenda dekadës së fundit, që me të drejtë quhet edhe periudhë historike, në Kosovë, krahas ndryshimeve të mëdha është përmbushur edhe koncepti i njohur që më parë: gjuhët ndryshojnë kur ndryshojnë shoqëritë[19]. Në Kosovë ndërkaq, ka ndryshuar jo vetëm shoqëria, por edhe koncepti mbi të. Ka ndryshuar prandaj edhe toponimia e saj. Në të vërtetë ajo vetëm ka plotësuar përbërësin kombëtar mjaft homogjen: antroponiminë.Mbi këto parime Komisioni Qendror për Standardizimin e Toponi­misë së Kosovës ka përfunduar punën e tij në kërki­min, vlerësimin dhe standardizimin e emërvendeve të Kosovës. Puna e këtij nuk ka qenë as pa vështirësi dhe as pa përgjegjësi. Komisioni ishte i vetëdijshëm se më shumë sesa karakter shkencor, ai kishte përgjegjësi të karakterit kulturor e kombëtar, e pse jo edhe politik dhe historik.

L i t e r a t u r a

 

 

Baliu, Begzad, Akti i fundit i punës në standardi­zimin e toponimisë së Kosovës, «Gazeta e re», 19 prill 2001, Prishtinë, f. 18; Shih edhe artikujt Projekt shkencor me karakter historik, «Pasqyra», 31 mars 2000, f. 16; Ndihmesë diskutimit për standardi­zi­min e emërvendeve të Kosovës, «Pasqyra», 5 mars 2000, f. 15-32 etj.

Baliu, Begzad, Gjendja e toponimisë shqiptare në Ballkan, «Era», Prishtinë, 2004

Baliu, Begzad, Jo ndryshim i emërvendeve të Kosovës, por standardizim i tyre, «Gjuha jonë», Akademia e Shkencave e Shqipërisë - Instituti i Gjuhësisë dhe Histo­r­i­së, Tiranë, nr. 1-2/2000, f. 71-80.

Baumgartner, Emmanuele - Menard, Philippe, Dictionaire etymologique et historique de la lingue franqaise, Paris, 1996

Bellusci, Antonio, Ricerche e studi tra gli arberori dell’ellade – Kërkime dhe studime ndër arbërorët e Helladhës, (Da Radici arbereshe in Italia a matrici arberore in Grecia –Testi e dokumenti), Cosenza, 1994

Çabej, Eqrem, Studime etimologjike në fushë të shqipes, Tiranë, 1974Gostl, Igor, “Egzonimia historike (Kontribut qasjes teorike)”, Gjurmi­me albanologjike – seria e shkencave filo­logjike, nr. 17-1987, Instituti Albano­logjik i Prishtinës, Prishtinë 1988, f. 85-86.

Grup autorësh, Fjalor i fjalëve të huaja, Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 1988

Grup autorësh, Fjalori i gjuhës së sotme shqipe, Tiranë, 1980

Hoad, T. F., English etymology, Oxford - New York, 1996

Ismajli, Rexhep, “Në gjuhë” dhe “për gjuhë”, «Dukagjini», Pejë, 1998

Kristal, Dejvid, Enciklopedijski reçnik moderne lingvistike (Oxford, 1985), Beograd, 1997; Kembriçka enciklopedija jezika (Cambrigde, 1987), Beograd, 1997

Onomastika e Kosovës, Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 1979.

Regjistri i emërvendeve të Kosovës (Përfundimet e Komisionit Qendror),  Prishtinë, 2004

Sejdiu, Shefki, Sprova etimologjike, «Era», Prishtinë, 2002 Sesioni shkencor, Gjendja e onomastikës shqiptare në momentin e tanishëm, në «Gjuha shqipe», nr. 1, Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 1987

Shefki Sejdiu, “Rreth disa motivimeve denominuese në antropo­nimi”, Gjurmime albanologjike – seria e shkencave filologjike, nr. 21-1991, Instituti Albano­logjik i Prishtinës, Prishtinë, 1992, f. 63-64.

Simeon, Rikard, Enciklopedijski rjeçnik lingvistiçkih naziva, I, II, Zagreb, 1969.

Veselaj, Nuhi, Çështje rreth emërtimit të vendbanimeve në shqipe me theks në emërtimet e propozuara në Kosovë, «Rilindja», Prishtinë, 19 mars 2001, f. 15.

Vokshi, Mehmet, Shqipnija e shqiptarëve, Era, Prishtinë, 2001

 

[1] Fjalori, 1980, 437.

[2] Simeon, 1969, 325.

[3] Kristal, 1997, 114.

[4] Një drejtues i Bibliotekës Universitare të Beogradit, duke më njoftuar për ardhjen e një punëtori të ri në Bibliotekën e albanologjisë, në vitin 1985 më thoshte: “Kemi pranuar një punëtor nga Mali i Zi, por ai është malësor e jo cërnogorac!”, me çka më jepte të nënkuptoja se, megjithëse punëtori i bibliotekës ishte nga Mali i Zi, ai nuk ishte me kombësi malazeze, por shqiptare.

[5] Shih Regjistri: 2004.

[6] Sejdiu, 1992: 63-64.

[7] Gostl, 1987: 85-86.

[8] Pa dashur që të merrem këtu me konceptet mbi të cilat është hartuar projekti i vlerësimit në konferencën shkencore Mbijetesa etnokulturore e të shpërngulu­rve nga Kosova 1999, dua të theksoj se, për mendimin tim, jo çdo i lindur jashtë kufijve aktualë të Kosovës, por çdo i lindur jashtë pragut të shtëpisë, që më parë është larguar me dhunë, është i shpërngulur, më saktë, i dëbuar me dhunë përfaqëson mbijetesë etnokulturore. Nisur nga ky parim, në studimin tonë kemi radhitur të gjithë të lindurit jashtë pragut të shtëpisë, duke e vënë theksin veçanërisht tek të lindurit jashtë Kosovës.

[9] Fjala ejona, e kthyer edhe në antroponim e toponim, përdorej nga pjesëtarët e lëvizjes kombëtare duke nënkuptuar Shqipërinë.

[10] Bardha Bardhosh (Bardhosh-emri i gjyshit) Gërvalla mban emrin e babait të vrarë nga sigurimi jugosllav në Gjermani më 1982, ndërsa babai i saj mbante emrin e babait të vetë Bardhoshit, të vrarë ndërmjet dy luftërave botërore, gjatë kolonizimit serbo-malazez në Rrafshin e Dukagjinit. Fahri (Fadil) Fazliu nga Prishtina mbante emrin e xhaxhait Fahri Fazliu, i vrarë në një kundërvënie të armatosur prej policisë serbe më 1989 në Bregun e Diellit - Prishtinë. Mustafë (Mustafë) Veseli nga Theranda mban emrin e babait të vrarë në demonstratat e vitit 1989 në Prishtinë etj.

[11] Bashkim (Bashkim) Berisha, është lindur “në Ofensi­vën e Tushiles” (Skënderaj), më parë sesa për vlerë semantike kombëtare të emrit e më parë se sa emrin bashkim (si fjalë), për paradi­gmë denominuese ka marrë emrin e babait të vrarë, ushtar i UÇK-së. Nuhi (Nuhi) Geci është lindur në maj të vitit 1999 në Tiranë, tre muaj ka pritur gjetjen e kufomës së babait, luftëtar i UÇK-së në Drenicë, për të verifikuar vdekjen e tij ose jo, dhe për t’i marrë emrin. Ramiz (Ramiz) Bazaj (Tërstenik) është lindur më 1 tetor 1999 dhe mori emrin e babait të vrarë si ushtarë i UÇK-së. Halim (Halim) Bajraktari (Drenas) është lindur më 1999 dhe përtëriu emrin e babait të rënë në luftë, ushtar i UÇK-së. Driton Ahmeti (Likoshan) u pagëzua me emrin e Driton Ahmetit të vrarë në familjen Ahmeti gjatë masakrës së Likoshanit të ndodhur më 28 shkurt –1 mars 1998. Ismet (Shkëlzen) Ramadani, është lindur në pyll, ka marrë emrin e gjyshit të vrarë, sikurse edhe Haki (Muharrem) Ramadani etj.

[12] Çlirim (Ragip) Krasniqi (Carrallukë, Malishevë). Qëndresë (Sabit) Gashi (20.4.1998, Vërbovc - Drenas) është emër përku­shtimi ndaj Luftës së Likoshanit. Yllka (Naim) Bazaj (Tërste­nik) ka lindur në fushën e Tërdefcit, në qershor 1999. Leutrim (Fadil) Dvorani nga Tërsteniku është lindur në maj të vitit 1999 në Malet e Tërstenikut, gjatë kohës kur pesë ditë me radhë u mbajt fronti në mbrojtjen e Urës së Spahisë në Tërstenik. Herolinda (Musli) Krasniqi (Negroc) është vajza e ushtarit të UÇK-së, i vrarë në Malet e Berishës. Qëndrim (Jakë) Bytyçi (Shkozë, Malishevë) është lindur në qershor 1999 në Gjermani. Binjakët Pëllumb e Çelik (Ejup) Thaçi kanë lindur në Malet e Berishës. Antroponimi Çelik, në këtë rast na paraqitet për herë të parë në antroponi­minë shqiptare në Kosovë dhe është motiv i denomi­nuar nga emri i Fatmir Limës, i njohur nga lufta si Komandant Çeliku; Dardan (Fatmir) Jashari (Açarevë) është lindur në prill të vitit 1999 te Tunelet e Ujmirit. Qëndrim (Naim) Zabeli (Rezallë), është lindur në ofensivën e parë të gushtit, vetëm pak ditë pas arritjes në Prishtinë. Malësore (Shaban) Reci (Siçevë) është lindur në shtator 1998 në Ulqin. Kosovare (Rexhep) Rexhepi është lindur në Burrel. Çlirim (Ali) Totaj (Gjonaj, Prizren) është lindur në një spital të improvizuar të një shtëpie private. Vëllain e kishte luftëtar në Brigadën 138 “Agim Ramadani”, Zona e Pashtrikut; Drilon (Musa) Gashi (Prizren) është lindur në spitalin e Durrësit. Pagëzuesja, nëna e tij, siç duket me këtë emër ka krijuar një trinom historik Drilon, Teutë, Taulant.

[13] Rilind Shefki Bellaqa, Potoqan (Rahovec). Lirim Milaim Gashi (Verbovc) është  lindur në maj 1998. Lirie Fazli Koçinaj (Blaç-Sharr), është lindur në Kampin italian të Kukësit. Jetëlira Selim Sahiti (Korreticë e Ulët) është lindur gjatë ofensivës së prillit 1999, në fshatin Shtrubullovë. Çlirim Xhevat Sinani (Korreticë, qershor 1999), është lindur në fshatin Shtrubullovë. Pranvera (Zymer) Gashi (Verbovc) është lindur në prill 1999 në Çikatovë të Re, në kohën kur i ati mbahej peng nga policia serbe. Rinor Behrami (Domanek) është lindur në mars 1998 në Prishtinë. Krijona Jetullah Havolli (Resnik), është lindur në maj 1999 në Malet e Resnikut. Siç mund të shihet, emri i saj është një kompozitë e ndërtuar nga parulla Kosova Republikë e Jona. Liridon Haki Avdija (Obri e Epërme) është lindur në maj 1999, te Tunelet e Ujmirit. Agon Tahir Halilaj (Tërdevc) është lindur në mars 1999, në Malet e Tërdefcit. Endrit Fatimir Çoçaj (Gjonaj, Prizren) është lindur në fshat dhe është i biri i luftëtarit të Uçk-së. Fitore Dan Hameli (Mazrek, Prizren) është lindur në tendën e katundit, ndërkohë që babai i saj kishte rënë dëshmor.

[14] Malsor Krasniqi (Gllanasellë - Drenas) është lindur në Malet e Vërbovcit te Fusha e Mollës, në shtator të vitit 1998. Çlirim Qosaj (Ferizaj) është lindur natën e hyrjes së këmbësorisë së NATO-s në kufirin Maqedoni-Kosovë. Krisma është lindur më 2 prill 1999 në Qafë të Prushit. Lirie Bylykbashi (Tërstenik) është lindur natën e nënshkrimit të marrëveshjes së Kumanovës. Malsore (Driton) Plakiçi (Nekoc) është lindur në prill 1999, në Malet e Berishës. Flaka Krasniqi (Negrovc) është lindur në prill 1999 në Malet e Berishës. Flaka (Isak) Kadriaj (Deçan) është  lindur në kohën që po digjej fshati Isniq, ku ishte strehuar përkohësisht familja e saj. Beteja Luan Kadriaj (Deçan) është lindur një ditë pas betejës së zhvilluar në fshatin Rastovicë, në të cilën mori pjesë edhe babai i saj. Po me këtë motiv janë emërtuar edhe fëmijët: Lirije Shemsi Ramadani (Vushtrri), Liridon (Nexhip) Maloku (Besianë), Qëndrim e Mërgim Rexhepi binjakë të lindur në mërgim.

[15] Krahas emrave Vanesa Mehmet Gashi (Çabiq, Klinë) është fëmijë i lindur pas shumë vitesh martese, Shkurta Vesel Rrusta (1999, Drenas), Fillim Ilir Kongjeli (Prishtinë, 1999), Enis Sylejman Zhdredha (Besianë, 1999), Enisa Aliu (Prishtinë), Shkurta Statovci (Prishtinë, 1999), Enis Ibrahimi (Plemetin – Kastriot, 1998), Vanesa Gashi (Prishtinë, 1998) etj., del edhe emri i Muharrem Nexhat Asllanit (Krushtë e Vogël, Prizren. Ai është lindur pesë ditë pas kthimit nga Shqipëria, ku ishin të dëbuar gjatë luftës. Gjyshi i tij Muharremi bashkë me të pesë djemtë, e në mesin e tyre edhe baban nipit të sapolindur konsidero­heshin të zhdukur dhe për fatin e tyre nuk dihet ende. Familja e pagëzoi me emrin e gjyshit, me qëllim që, siç thuhej “të mos i sillet kobi të atit”.

[16] Më shumë sesa ndjenjë kombëtare dhe politike, ka pasur shumë vjet kur kjo paradigmë e vënies së emrave ka qenë edhe modë. Prandaj, është e kuptueshme që edhe në këto ditë të vështira, të dëbuarit do të vazhdojnë  të nderojnë edhe me emrat e fëmijëve të porsalindur Shqipërinë dhe popullin shqiptar të përtej kufirit: Albinot (Ibrahim) Doberdolani (Korroticë e Epërme) është lindur në Kukës, ndërsa Shkodran (Mërgim) Rexhepi është lindur në Burrel.

[17] “Jam shumë i lumtur që djali im ka lindur diku në Amerikë, shprehej babai i një ta sapolinduri. (...) Dhe ky është shkaku kryesor për ta pagëzuar Amerikan” (kështu e përcillte bisedën me një bujk 28 vjeçar nga Ferizaji gazetari i agjencisë telegrafike Rojters, më 6 maj 1999 nga Mount Holly, Nju Xhersi), ndërsa familja Mehaj në një fshat të qytezës së Burimit e pagëzoi të sapolindurin e tyre Klinton (Naim) Mehaj, sepse ka lindur ditën kur presidenti amerikan  Bill Klinton erdhi në Kosovë, më 1999, ndërsa po në këtë kohë ka edhe shumë pagëzime vajzash me emrin Medlin, për të nderuar Sekretaren e shtetit amerikan, z. Mendlin Olbrajt. 

·   [18] Vokshi, 1933.

[19] Kristal, 1997: 5.

 

Gentiana Zagoridha: FEMËR SHQIPTARE KUDO NË BOTË, INTEGROHU!

Gentiana Zagoridha

FEMËR SHQIPTARE KUDO NË BOTË, INTEGROHU!

Femra është qeliza e jetës e dashurisë dhe integrimit. Integrimi i femrës shqiptare në rrjedhën e epokës bashkëkohore del si domosdoshmëri që e kërkon koha. Një pjesë e femrave ndonëse në minorancë e barazojnë integrimin me logun e tyre të jashtëm, mjafton të vishesh trendi , të krihesh e të lyesh flokët bukur dhe je e integruar sipas tyre. Por jo, integrimi nënkupton diçka më tepër, integrimi nënkupton shkollim, punësim. Është në interesin e vetë emigranteve e sidomos femrave që në vendet ku jetojnë e punojnë të integrohen si një strukturë e civilizuar, dhe me këtë të dëshmojnë se janë të afta, të përballojnë sfidat që i imponon jeta, e pse jo të jenë shembuj në vendet ku jetojnë, duke prezantuar vlerat tona në sfera të ndryshme, ku kontributi i gjithë secilit do të çonte peshë, dhe do të tregonte se jemi njerëz liridashës, të punës dhe të prosperitetit.

Lexo ma...
 


Faqe 34 nga 42

Tidningen-Gazeta

Vem är Online?

Kemi 30 vizitorë n'linjë

Besökare

Shikimet e përmbajtjes : 1363756
SocialTwist Tell-a-Friend

Newsflash

 

TIRANË: VEPRIMTARI E SHOQATËS “ALSAR”


Nga: Murat Gecaj

publicist-Tiranë

Sot paradite, në mjediset e Hotelit Internacional “Tirana”, në kryeqytet, u zhvillua një veprimari e Shoqatës “Alsar”, me temë: “Tasavvufi dhe tarikatet në Ballkan”. Bashkëpunëtorë ishin Fakulteti i Teologjisë i Universitetit të Stambollit, Universiteti i Konjës “Necmettin Erbakan” dhe Kryegjyshata Botërore Bektashiane, me qendër në Tiranë.  Kishin ardhur  të ftuar të  sekteve të ndryshme dhe besimtarë islamë nga qytete të ndryshme të Shqipërisë, si dhe nga trojet tjera shqiptare në Ballkan.


Simpoziumin e hapi kryetari  i Shoqatës “Alsar”, Mehdi Gurra. Ai nënvizoi rëndësinë e kësaj veprimtarie për besimtarët e tarikateve të ndryshme dhe të  fesë islame. Gjithashtu, me këtë rast, ai kujtoi me nderim disa figura fetare shqiptare, si Baba Reshat Bardhin,  Hafiz Sabri Koçin e Sheh  Muhamet Pazarin.

Në vazhdim, përshëndeti Prof.Dr. Reshat Ongëren, nga Fakulteti i Teologjisë i Univesitetit të Stambillit, i cili tha se kishte qenë edhe  më parë në vendin tonë.  U ndoq me vëmendja edhe përshëndetje e  Kryegjyshit Botëror të Bektashinjëve, Baba Edmond Brahimaj.

Pjesa e dytë e simpoziumit, pas pjesëmarrjes në një koktej, u vazhdua me leximin e disa referateve.  Siaps programit, ishin këto referate: “Tasavufi dhe tarikatet në Ballkan” (nga Prof.Dr.Reshat Ongëren); “Shqiptarët dhe Baktashizmi” (nga Prof.Dr. Metin Izeti); “Historia e tarikatit Rufai”(nga Sheh Omer Sarikaya); “Helvetizmi dhe dega e  Ramazanijeve në Rumeli” (nga Dr. Semih Ceyhan); “Roli i tarikateve në edukimin e grupeve sociale-fetare”(nga Prof.Dr. Ahmet Tashgin). Një ceremoni fetare e rastit u drejtua nga Imami i Xhamisë “Blu” të Stambollit, Metin Balci.

Libra të dhuruar për pjesëmarrësit

Të pranishmëve në këtë veprimtari iu shpërndanë edhe disa libra fetare në gjuhën shqipe, që  lidheshin me tematikën e këtij Simpoziumi.

(Fotot nga: M.Gecaj)

Tiranë, 19 maj 2012