Dituria

  • Rrit madhësinë e fondit
  • Madhësia normale e fontit
  • Ul madhësinë e fontit
Home Debattartiklar-Debatt artikuj
Debatt artikuj

Murat gecaj: SA SHPEJT NA MORI MALLI, O MIKU E KOLEGU QATIP MARA!

     

Nga: Murat Gecaj

Publicist-Tiranë 

                                         

 

                             SA SHPEJT NA MORI MALLI, O MIKU E KOLEGU QATIP MARA!

                                            ( Në vend të një letre, për në Nju Jork )

 

 

Tiranë, nga e majta: Qatipi, Vironi e Murati

Nuk më kujtohet saktësisht, por në një këngë malli e vaji, shkruhet edhe ky varg i dhimbshëm: “Mallkuar qoftë, ai që çpiku kurbetin!”  Është një plagë, sa e vjetër dhe e re, që ka zënë vend në trupin e lodhur të shqiptarëve. Dhe kjo, shkaktuar nga luftërat, përpjekjet e parreshtura për pavarësi e liri dhe për mbijetesë. E, sikur të mos mjaftonin këto të fundit, rilindi  edhe kurbeti i dikurshëm ose emigracioni i sotëm. E, për fat të keq, nuk qenka e thënë që shqiptarët të qetësohen e të rehatohen!

Kisha lexuar shkrime në libra e kisha dëgjuar këngë për plagët e kahershme të kurbetit, që kryesisht ishin të pashërueshme në krahinat jugore të Shqipërisë. Ndërsa pjesët e tjera të vendit tonë e njihnin më pak këtë dukuri. Por ja që, pas një rregjimi monist mbi 50-vjeçar, u hapën “portat” dhe nëpër to u derdhën qindra e mijëra emigrantë, të cilat morën udhët e botës. Me dhimbje e them, por këtë gjë e provuam edhe në familjen tonë, kur më 6 mars 1991 ikën drejt Italisë dy djemtë tanë, ku ndodhen edhe sot. Por kështu u ndodhi edhe pothuajse të 15 familjeve të pallatit tonë, në Rrugën “Karl Gega” të Tiranës.  Pra, ky process I padëshiruar, në një formë ose në një tjetër, na përfshiu edhe ne, të gjithë prindërit e gjyshërit. Nga malli e kureshtja, por edhe nga detyrime të ndryshme, ne kemi shkuar atje, për t’i parë fëmijët tanë, me ditë e me muaj, duke përjetuar përkohësisht emigracionin.

Më falni që u zgjata pak me këtë hyrje, të cilën sikur ma  detyroi të bëj kolegu e miku im i mirë, Qatim Mara, me origjinë nga Kropishti i Vlorës dhe me banim familjarisht në Tiranë. Deri në fundin e këtij viti arsimor, ai ishte mësues i histsorisë në Gjimnazin “Ismail Qemal” dhe sapo futi në xhep librezën e pensionit. Njohja ime me të është e re, por megjithatë më duket se ka shumë vite që jemi takuar  bashkë.  

U njohëm e u lidhëm, gjatë puëns së tij të përkushtuar për hartimin e një libri jetëshkrimor për Akademikun Stefanaq Pollo.  Libri u botua, u bë dhe përurimi i tij, në Akademinë e Shkencave. Në pamjen e parë, sikur mbaroi edhe lidhja jonë. Por jo, se Qatip Mara është njeri i tillë që, siç thotë populli, të “ngjit fort” e nuk të ndahet lehtë. Këtë e bën me mirësinë e tij në karakter, me sjelljen e korrektësinë dhe duke shfaqur të gjitha cilësitë e një njeriu të kulturuar. Pra, edhe paskëtaj ne e vazhduam miqësinë e përbashkët. Por, tashmë, me kishim dhe një “urë lidhëse” tjetër ndërmjet nesh, kolegun e mikun e përbashkët, publicistin e shkrimtarin e njohur Viron Kona, gjithashtu nga Vlora. Kështu, isha ndërmjet dy vlonjatëve dhe, megjithëse nga Malësia e Gjakovës (Tropoja),  e ndieja veten fare mirë. Por, papritmas, ndodhi diçka, që po ua shpjegoj më poshtë.

Ndërsa ne kishim piketuar një takim të afërm për një “kafe me bisht”, në adresën time të Internetit, sot  gjeta një mesazh befasues: ma dërgonte pikërisht Qatip Mara, nga Nju Jorku. Vërtet, më kishte thënë më parë, se do të shkonte atje, pasi  ndodhet një pjesë e familjes së tij. Por, pa i paragjykuar rrethanat e krijuara, ai i kishte hipur avionit dhe kishte fluturuar mbi Atllantik, udhë që e kam bërë edhe unë  dy herë, pra në vitet 1993 e 1994. Le të më falë miku im, por unë do ta shënoj më poshtë  mesazhin e  këtij “emigranti” të ri e të përkohshëm. Ndër të tjera, ai shkuan me mallëngjim, për Tiranën e Shqipërinë:

“Pershendetje, miku im, Murat Gecaj !
Gëzohem, që të shoh aktiv edhe në ditët e pushimeve të verës. Je kurdoherë me energji pune. Të përshëndes nga Nju Jorku! Këtu më  mungon Murat Gecaj, por “Fjala e Lirë” ma sjell pranë syve të mi. Vetë e ke bërë urimin e qëlluar : “Rroftë Interneti !”
Këtu banoj mes gjelbërimit dhe më shqërojnë orkestra cicerimash të zogjëve,
që me venë në gjumë dhe më zgjojnë nga gjumi. Dal shëtitje me mbesen time të vogël dhe kudo na rrethojnë lule. Oksigjeni m’i freskon organet e frymëmarrjes , por më mungon biseda në gjuhën shqipe dhe gjumi bëhet i shkurtër , me ndërprerje të lodhëshme.
Por më mungon edhe tryeza, që të pi nje gotë raki. Edhe një shishe raki, që e kisha marrë me vete, ma ndaloi kontrolli i avionit, sepse përbënte “lëndë eksplozive”!? Kësaj i thonë të jetosh përgjysëm. Në Tiranë kemi gjëra, që na mungojnë, por kemi gjëra, që këtu nuk i gjen dot as me pare.
Do qendroj këtu deri në 30 shtator 2011 dhe nuk e di se si do ta përballoj mungesën e të folurit shqip. Më mirë bukë thatë e në shtëpinë tënde, në Atdheun tonë të dashur.
Të kujtoj shpesh dhe të falënderoj për bashkëpunimin. Vazhdoj ta shkruaj librin e kujtimeve. Kur të vij atje, në tetor, do të bisedojmë për ta botuar.
Duke përfunduar, të përshendes me mall nga larg. Të fala Vironit.
Përqafime:  Qatip Mara
Bayside , Nju York”.

Ja, ky ishte mesazhi i plotë, i mikut e kolegut tim, për të cilin i kërkoj përsëri ndjesë atij, që po e publikoj. Çdo koment rreth tij më duket i tepërt, pra ai flet e dëshmon vetë qartë . Sigurisht, unë iu përgjigja Qatipit me një mesazh timin dhe ai prapë ma ktheu, me mirënjohje e falënderime, duke nënvizuar dhimbjen e tij, që ndodhet larg vendlindjes, edhe pse përkohësisht.

Pra, pa u zgjatur më tej, tani shprehem: “Sa shpejt na mori malli, o miku e kolegu Qatip Mara!” Natyrshëm, kjo ndodh normalisht,  kur  me një atë afërm ose të njohur kemi lidhje e bashkëpunim të sinqertë dhe pa interesa të ngushta e dashakeqe. Me këtë rast, i uroj atij nga zermra: Ditë të këndshme në Nju Jork, krijimtari të frytshme e lumturi në gjithë familjem e tij dhe kthim në Atdhe, shëndosh e mirë!

Tiranë, 5 korrik 2011

 

Begzad Baliu: JOSIF BAGERI: RILINDËSI I DY RILINDJEVE

Begzad Baliu

 

 

                                                 JOSIF BAGERI: RILINDËSI I DY RILINDJEVE

Rezyme:

Portreti i Josif Bagerit, brenda dy rilindjeje kombëtare (shqiptare dhe maqedonase, në njërën anë) dhe dy rilindjeve shqiptare (në fillim të shekullit XX dhe në fillim të shekullit XXI), si dhe veprimtaria e tij politike, atdhetare, shoqërore, letrare, në Sofje dhe hapësirën shqiptare, janë llozi  i kërkimit dhe sintezës sime në këtë kumtesë. Brenda portretit të tij dua të identifikoj vlerat etnike dhe etnografike të fshatit dhe krahinës së tij, reflektimit të personalitetit dhe krijimtarisë letrare të Naim Frashërit në jetën dhe krijimtarinë e tij, konceptet politike dhe iluministe të tij për gjuhën shqipe, shkollën, dijen, hapësirën shqiptare duke përfshirë këtu edhe Kosovën etj. Fjalët nyje: Josif Bageri, Rilindja Shqiptare, Rilindja Maqedonase, shkolla shqipe, gjuha shqipe. Parantezë Në historinë e popullit shqiptar janë disa periudha, personalitete dhe breza të cilat në një mënyrë apo një tjetër e përsërisin njëra – tjetrën, nga njëri qindvjeçarë në tjetrin, nga njëri fenomen në tjetrin apo edhe nga njëra dukuri në tjetrën, por zor të gjesh një rast të ngjashëm me fatin e Josif Bagerit, të ndryshëm mbase me fatin edhe të brezit të tij që në Lëvizjen Kombëtare Shqiptare përpiqeshin të sendërtonin ëndrrat e tyre e të brezit të tyre mbi konceptet e patriotëve pararendës të Rilindjes Kombëtare. Me jetën dhe veprën e Josif Bagerit dëshiroj që këtu të merrem duke e parë atë në kontekst të zhvillimeve historike të hapësirës kombëtare, ballkanike dhe ndërkombëtare në fillim të shekullit XX. Josif Bageri e fillon veprimtarinë e tij patriotike në kulm të zhvillimit të mendimit politik, ushtarak dhe kulturor e identitar të popullit shqiptar, në kulm të rilindjes maqedonase, por njëkohësisht edhe në periudhën kur Perandoria Osmane tashmë kishte filluar të rrënohej ekonomikisht dhe ushtarakisht, e kjo do të thotë në kohën kur disa nga popujt e saj kishin fituar autonominë e tyre, shqiptarët po përpiqeshin ta fitonin atë, ndërsa popuj të tjerë madje qytete orientuese të lëvizjes kombëtare, ekonomike, kulturore dhe ushtarake të tyre nuk i konsideronin më Stambollin, Kajron, Selanikun, Sofjen, Bukureshtin, e ndonjë qytet tjetër të Lindjes, por qytetet e Europës Qendrore dhe Perëndimore: Budapestin, Vjenën, Parisin, Romën, Londrën etj. Është e kuptueshme prandaj, pse ky brez i postrilindasve shqiptarë, ndonëse konceptualisht e kishin formuluar orientimin e popullit shqiptar, politikisht dhe ekonomikisht, për shkak të zhvillimeve shumë të ngadalshme dhe shumë të ulëta, nuk arrinin të dilnin nga gëzhoja e lëvizjeve ballkanike të kohës, ndërsa qytetet ku vazhdojnë të organizojnë dhe zhvillojnë mendimin kulturor, politik dhe sidomos ekonomik vazhdojnë të mbeten qytetet e emigracionit politik dhe ekonomik shqiptar, nëse jo Stambolli dhe Kajro, së pakut Sofja dhe Bukureshti.  Josif Bageri dhe Rilindja e dyzuar Në jetën e vogël personale, politike e identitare të Josif Bagerit e të vendlindjes së tij shfaqen dy premisa, që janë rezultat i përfundimit të një perandorie të vjetër dhe mbivendosjes së një Perandorie të re, po kaq e huaj për gjuhën, kulturën dhe trashëgiminë materiale e shpirtërore të popullit shqiptar e të kulturës së tij, që më së miri mbase shfaqen në letrën e të birit të tij Kristos ‘se do të luftoj për Maqedoninë’ dhe mesazhit për të, ‘që të vazhdojë luftën për Shqipërinë’. Mesazhi i të birit në të vërtetë shprehë jo vetëm mesazhin personal të familjes së tij, por pa dyshim edhe gjendjen shpirtërore, kombëtare dhe identitare të popullit shqiptar, që paraqitet nga lufta për natyrën e alfabetit (arab, latin apo grek) deri te lufta për fytyrën e Shqipërisë (perandorake - nuk dua te them këtu islamike; europiane, - e cila nuk nënkupton njëkohësisht edhe të krishterë; apo ballkanike, - (pa forme dhe pa identitet). Përtej të parës dhe të dytës, letra e të birit shprehë prirjet politike dhe identitare të një pjese të popullit shqiptar në Maqedoni, ndërmjet Rilindjes Kombëtare Shqiptare dhe Rilindjes Kombëtare Maqedonase, pas kryengritjes së Ilindenit (1902) dhe kryengritjeve shqiptare ne prag te Shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë.Kështu, mes ndarjesh përfundimtare të feudalëve të vjetër që po shuheshin bashkë me shuarjen e Perandorisë Osmane, e të një klase të vogël borgjezësh, kryesisht zejtarësh, që nuk po mëkëmbeshin dot brenda zonave autonome të ish-Perandorisë Osmane, kryesisht në Bukuresht dhe Sofje, një ndarje po kaq të vendosur përjeton edhe klasa politike dhe intelektuale shqiptare e formësuar brenda qarqeve arsimore, shkencore e politike perandorake, një pjesë e të cilës vazhdonte traditën e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare me prirje thellësisht europiane, përkatësisht franceze e austro-gjermane dhe italiane; një pjesë tjetër nën ndikimin e strukturave politike të qarqeve osmane vazhdonte të mos shihte përtej koncepteve dhe nostalgjisë tashmë të stërvjetruar shtetërore; dhe në fund një strukture e mesme, e cila vepronte poshtë strukturave shtetërore, pa mundur as të bëhet pjesë e mekanizmave shtetërorë, as pjesë e lëvizjeve të mëdha borgjeze paneuropiane për qëllimet e mëdha të atdheut.   Në këtë rrjedhë formësohet intelektualisht dhe vepron edhe Josif Bageri. Ai nuk shkollohet në linjën tradicionale të inteligjencës shqiptare: Janinë, Stamboll, Kajro, as brenda strukturave shtetërore dhe arsimore të Perandorisë, në Stamboll. Josif Bageri është brezi i parë i intelektualëve dhe kryengritësve shqiptarë të shkolluar brenda një  shkolle të vetorganizuar dhe me librat e brezit të parë të rilindësve shqiptarë: Naim Frashërit, Sami Frashërit, Konstantin Kristoforidhit, Thimi Mitkos, Jani Vretos, Pashko Vasës etj. Sigurisht kjo është arsyeja pse ky brez postrilindasish dhe shpallës të Pavarësisë së Shqipërisë u bë njëkohësisht standardizues i alfabetit të shqipes, bartës i kryengritjeve që u përmbyllën me shpalljen e Pavarësisë së Shqipërisë,  bartës i përhapjes së shkollës shqipe në gjithë hapësirën shqiptare nga ato elementare deri te Normalja e Elbasanit, përkrahës dhe bartës të krijimit të aparatit të shtetit shqiptar, dhe në fund, shumë prej tyre të zhgënjyerit e Europës.Josif Bageri është njëri nga ata pak patriotë të brezit të tij, që bëri shumë përpjekje arsimore, kulturore dhe politike, i mbështetur në idealet romantike të Naim Frashërit dhe në përvojën pragmatike të Abdyl Frashërit. Gjithë këtë ai e bëri madje duke punuar jo vetëm në një qendër apo në një vilajet, sikur vepruan shumë të tjerë, po duke udhëtuar edhe në Kosovë, për t’i bërë realitet kërkesat e kohës për shkollën shqipe.Në të vërtetë fjala është konceptet dhe shenjat naimiane, që veç tjerash përfshijnë konceptin për dijen si koncept për atësinë dhe Shqipërinë, përmasën e ndërtimit gjeografik, material dhe shpirtëror të tërësisë së atdheut në krijimtarinë e tij etj. Në poezinë e Naim Frashërit kemi Shqipërinë rurale dhe qytetare, bregdetare dhe kontinentale, ndërsa në poezinë e Josif Bagerit shfaqet gjithë hapësira e vendlindjes së tij: Nistrova, hapësira etnografike e krahinës së tij: Reka, portreti i qyteteve historike të kësaj ane: Dibra e Manastiri. Po kështu mund të thuhet edhe për portretin vetjak të tij: te Naim Frashëri shfaqet sigurisht më fuqishëm te “Fjalët e qiririt”, ndërsa te Josof Bageri në mënyrë narrative të poezia Prej vetiu kënk mbaronjës![1]. Natyrisht, krahasime të tilla mund të bëjmë edhe më tej.    Sigurisht kjo është arsyeja pse me këtë brez shfaqet edhe koncepti politik i frymës së shoqërisë socialiste që bashkohej me gjasë nga ndikimi sa i iluministëve francezë në fund të Perandorisë Osmane po aq edhe i frymës së revolucionit bolshevik rus, që do të triumfoj në dekadën e dytë të shekullit XX, por i cili që më parë reflektonte edhe në zonën ballkanike, në prag të përshtrirjes së ideologjisë së saj përmes sllavëve të jugut.Më parë se sa rilindësit shqiptarë, të cilët ishin formuar me koncepte të tjera arsimore dhe shkencore të kohës, kryesisht në mesin e shekullit XIX, kësaj fryme i nënshtrohej më lehtë brezi i shkolluar dhe i formuar në përmasa modeste, në disa nga qendrat ballkanike, që më parë se sa ta plotësonte me koncepte moderne evropiane të shekullit XX, falë idealizmit të tyre, përpiqej ta imitonte Rilindjen e Kombëtare, natyrisht brenda zhvillimeve ekonomike dhe politike të kohës. Josif Bageri është njëri prej shembujve shembullor të kohës. Ai bëhet bartësi më i mirë i këtyre veçorive dhe karakteristikave ballkanike të kësaj epoke duke filluar me mënyrën se si e bëri kult të vetin bardin e Rilindjes Kombëtare Shqiptare Naim Frashërin, duke e fiksuar si referencë të zgjimit kombëtar, me udhëtimin e tij në Stamboll; për të vazhduar me largimin e tij nga shoqata politike dhe kulturore e shoqëria “Dëshira”, në shenj të refuzimit të tij për identifikimin e saj me etiketën fetare ortodokse; me akuzën e bashkëkohësve të tij për përhapjen e protestantizmit si ideologji fetare dhe ideve socialiste, si koncepte të reja për shoqërinë e varfër shqiptare dhe përgjithësisht shoqërinë ballkanike;  me mënyrën se si punoi për lirinë e Shqipërisë dhe konceptet e tij të mbjella te i biri për lirinë e popullit maqedonas dhe sidomos me përmasën e identifikimit të popullit shqiptar, gegë e toskë: “Me kta trima ç’ka Gegnia!Gjithkund edhe në Kosov... I ka besa dhe Tosknia”[2], dhe, se si e shihte tërësinë e hapësirës shqiptare: “gjithkund edhe në Kosovë”[3]. Josif Bageri dhe Rilindja e dytë e tijLe t’i kthehemi edhe njëherë sintagmës së dyzuar të dy rilindjeve të Josif Bagerit në fillim të shekullit XX dhe në fillim të shekullit XXI. Jusuf Bageri sot mund të identifikohet katërcipërisht si referencë e dy rilindjeve shqiptare në Maqedoni, në fillim të shekullit XX dhe XXI, ndërsa do të doja të kuptohej këtu edhe si referencë e dy rilindjeve maqedonase të fillimit të shekullit XX dhe XXI. Fati i tij jetësor, që është njëkohësisht edhe fati i popullit të tij, në fillim të shekullit XX, përkujton fundin e shumë familjeve myslimane, ortodokse dhe katolike shqiptare, që po shuheshin kombtarisht (në Maqedoni, Greqi, Turqi, Rumani dhe Mal të Zi e Kroaci) bashkë me shuarjen e Perandorisë Osmane dhe mbivendosjen e perandorisë së sllavëve të jugut. Kjo është periudha që shënon njëkohësisht edhe mbivendosjen e koncepteve serbe mbi etninë maqedonase. Sot, 100 vjet pas, përkujtimi i tij në shenjë të zgjimit nacional të shqiptarëve të krahinës etnografike të Rekës[4], po kaq sa edhe të përlindjen e identitetit maqedonas të kësaj kohe në përgjithësi, shënon një ngjarje të rëndësishme jo vetëm kulturore e letrare po edhe identitare, për të dy popujt, për të cilët Josif Bageri punoi, luftoi dhe flijoi veten dhe pasardhësin e tij. Në vend të mesazhitNë fund të jetës së tij, Josif Bageri, në fshatin e tij të lindjes ka lënë një shkollë shqipe, varrin e të birit në Manastir dhe identitetin shqiptar të përulur nga forca e besimit ortodoks, forca e trysnisë shtetërore të perandorisë së sllavëve të jugut, si dhe gjendja po kaq e rëndë social-ekonomike. Sot, 100 vjet pas, vendlindja dhe populli i tij përjeton një lëvizje të fuqishme në drejtim të përlindjes kulturore, gjuhësore, politike, e kjo do të thotë të sforcimit të identitetit kombëtar dhe në kontekst të zhvillimeve politike dhe shtetërore të Maqedonisë e të popullit maqedonas. A do të mund ta qojmë porosinë e Josif Bagerit, një pinjolli tipik të porosive të Naim Frashërit për vendlindjen dhe atdheun e tij, për gjuhën dhe shkollën kombëtare, për të drejtën e secilit komb të Ballkanit që të ndërtoj identitetin e tij në paqe, dhe për realizimin e atyre idealeve të tij që si komb të qëndrojmë me fytyrë ‘andej nga dielli perëndon’? Unë besoj fortë në këtë, sepse ashtu si edhe Josof Bageri 100 vjet më parë, edhe unë 100 vjet pas, jam idealist i formuar dhe i edukuar në frymën e Naim Frashërit. Ndryshe, Rilindja e tij e dytë, që në të vërtetë është Rilindja e ambientit ku lindi dhe u formua Ai, do të ishte më e zbehtë se sa zhgënjimet e tij, jo vetëm ndaj bashkëkohësve po edhe ndaj Europës.

 

 

 

[1] Kopësht malësori (Msime të shqyptarueta dhe vjersha), prej Josif Jovan Bagerit, Sofje, 1910, f. 48.

[2] Shih, poezitë: Reka, Reka e Dibrës dhe rranjësit e saj etj, Po aty, f.  68 - 69.

[3] Shkup, më 25. 10. 1908.

[4] Po aty, f. 68.

 

Gentiana Zagoridha : Autizmi, problem dhe shqetësim për prindin

Gentiana Zagoridha

 

                                          Autizmi, problem dhe shqetësim për prindin

 

Një  fëmijë  që rritet përpara syve të tu me autizëm,nuk do të thotë kapitullim përpara sfidave që të sjell jeta. Do të thotë të mësosh ta vështrosh dhe të kuptosh përtej murit që kjo sëmundje krijon në zhvillimin mendor dhe perceptimin e botës prej fëmijëve që janë mbartës të saj. Po c`farë është autizmi? Është defekt truri apo c`rregullim sjellje? Lind apo bëhesh i tillë? A duhet të shkojnë në klasë të parë si të gjithë bashkëmoshatarët e tyre? A ka shpresa për ta? Këto janë disa nga pyetjet më shqetësuese për prindërit që përballen me pasojat e sëmundjes së autizmit tek fëmijët e tyre. Le të marrin përgjigjet e tyre një nga një.

Autizmi është moszhvillim normal i trurit,si pasojë e koncentrimit të tepërt të Merkurit në trurin e fëmijës që në barkun e nënës,e për rrjedhojë ai është i lindur e jo i fituar. Gjithashtu observimi i një përqindje të konkordancës së rritur tek binjakët monozigotë ka treguar rëndësinë e faktorit gjenetik tek autizmi. Mendohet gjithashtu se shkaktari që nxit autizmin është njëkohësisht dhe shkaktari i lindjes para kohe. Prandaj dhe fëmijët që lindin para kohe janë 1-2 herë më të rrezikuar të shfaqin shenja autizmi. Kjo sëmundje prek ç’do aspekt të zhvillimit  psikologjik  e social. Njerëzit me autizëm nuk kanë aftësi të kufizuara fizike dhe pamja e tyre është si ç’do njeri normal. Për këtë arsye duke u nisur nga sjelljet e tyre shumë njerëz mendojnë se ato janë  të pasjellshëm apo prindërit e tyre nuk mund ti kontrollojnë dot ato. Shenjat e autizmit mund të kuptohen që kur fëmija është 5-muajsh nga një specialist ose dhe nga vetë nëna po të jetë e vëmendshme. Këto foshnja nuk shfaqin shenja afrimiteti siç bëjnë foshnjat e tjera normale. Nuk e mbështesin kokën totalisht tek supi i nënës. Nuk reagojnë si foshnjat e tjera po tu thërrasësh në emër. Kanë probleme me gjumin. Flenë vonë dhe zgjohen disa herë natën. Prindërve u duhet përpjekje maksimale për ta vënë në gjumë. Më vonë me kalimin e viteve fillon shmangja e kontaktit me sy,qajnë e qeshin pa arsye. Kërkojnë prindërit ti kenë pranë në ç’do moment. Disa prej tyre janë totalisht indiferent ndaj mjedisit  të jashtëm,nuk flasin,vetë izolohen dhe ulërasin vetëm në momente të caktuara,kur diçka nuk u pëlqen. Disa të tjerë janë të lëvizshëm,disa kanë një mënyrë të veçantë komunikimi përsëritin fjalët e të tjerëve ose ato që dëgjojnë në TV. Disa nga lëvizjet tipike të këtyre fëmijëve janë: lëvizja e derës për një kohë të gjatë,hapin këmbët e duart sikur fluturojnë,bëjnë rrotullime të objekteve që janë të rrumbullakëta,bëjnë lëvizje ritmike në vend. Ndonjëherë përplasin kokën në objekte të forta po kështu kafshojnë duart ose gërvishtin fytyrën e tyre. Edhe pse për të kuruar simptoma specifike të autizmit ka barna,teknikat arsimore dhe integruese në shoqëri kanë rezultuar shumë efikase. Për vite me radhë personat me autizëm trajtoheshin nëpër institucione të veçanta. Që nga mesi i viteve 1990 e më saktësisht që prej vitit 1943 kur kjo sëmundje u identifikua, këto fëmijë u përfshinë në shkolla publike normale,ku kalojnë pjesën më të madhe të ditës me fëmijët e tjerë të moshës së tyre,dhe një pjesë tjetër të kohës më mësuesit e psikologët që ndjekin nga afër zhvillimin e tyre. Ata mësojnë shumë  më kollaj kur janë mes fëmijëve normal sesa kur janë në një klasë vetëm me fëmijë me aftësi të kufizuara si ato. Pëlqejnë veprimet rutinë prandaj dhe përsëritja e veprimeve i bën të ndihen mirë. E kanë të pamundur të kryejnë një detyrë deri në fund,sidomos kur ajo përmban 2-3 kërkesa. Në raste të tilla fillimisht duhet shtruar kërkesa e parë, pritet sa ta mbarojë e më pas kalohet tek kërkesa e dytë. Për një detyrë të re,fëmija duhet përgatitur që më parë,hap pas hapi. Një ndër terapitë më të suksesshme është ajo e përforcimit dhe e shpërblimit të sjelljes së mirë dhe jo ndëshkimit. Kur punohet shumë me këto metoda dhe kur problemi kapet  shpejt disa autistë pasurojnë fjalorin e tyre madje shkojnë më tej,marrin nota të mira në mësime,por prapëseprapë në momente të caktuara duket  qartë që janë në “linja të ndryshme”.Numri i madh i autistëve tregon shkallë të lartë dhuntie në fusha të ndryshme. Më së shumti në muzikë,art,ndonjëherë dhe në matematikë. Ka autiste që punojnë si sekretare por sigurisht as që mund të mendohet se mund të bëhen inxhinierë apo magazinier. Një autist nga Australia ka arritur të shkruajë një libër në lidhje me autizmin, duke treguar përjetimet e autizmit në jetën e tij. Mirëpo këto raste nuk duhet të ngjallin iluzione tek prindërit. Një fëmijë me autizëm është një fëmijë me probleme që kurrsesi nuk duhet ti fshehim dhe ti mendojmë si të paqena. Gjithsesi ai është një fëmijë që rritet dhe që mund të ketë disa mundësi në jetë. Është e vërtetë që këto persona mund të bëjnë jetë të lumtur nëse u ofrohet ndihma e duhur dhe në kohën e duhur.

Në një kuptim se si duhet të veprojmë me fëmijët  tanë e kemi në dorë vetëm ne prindërit e tyre. Duhet të tregohemi të vëmendshëm karshi sjelljeve të tyre që në fëmijërinë e hershme. Duhet  ta konsiderojmë një fëmijë autist si çdo pjesëtarë tjetër të shtëpisë. Ti qëndrojmë gjithmonë pranë e të gatshëm kurdoherë për ta ndihmuar. Dërgimi në sholla është rruga e duhur drejt shoqërizimit e integrimit  për të cilën këta fëmijë kanë aq shumë nevojë.

 

 

                                   Në ndihmë të prindërve të fëmijëve autikë

 

 Disa aktivitete për komunikimin e sjelljen e autikëve                       

-Uluni përballë  tyre, flitni dhe dëgjoni tingujt që ai thotë.

-Përsëritni tingujt që ai thotë.

-Nxiteni t`ju shikojë  kur ju i flisni,me qëllim që të vërë re lëvizjen e buzëve.

-Nxiteni që të përsërisë tingujt që ai thotë.

-Në qoftë se ka përparim duhet të tregoheni entuziast.

-Nëse nuk i nxjerr tingujt ,ju duhet ti tregoni se si veprohet për të thënë tinguj të ndryshëm p.sh:hapni gojën shume dhe thoni a a a a ... në vazhdimësi. Nxiteni të bëjë të njëjtën gjë si ju.

-Vendosni duart e fëmijëve mbi buzët tuaja dhe i tregoni se si lëvizin ato kur ju shqiptoni tinguj të ndryshëm.

-Vendosni duart e tij mbi buzët e tij dhe i thoni të përsërisë ato tinguj.

-Uluni përballë fëmijës. Vendosni një rrobë në kokën tuaj. Tërhiqeni ngadalë dhe më pas qeshni bashkë me të .

-Nxiteni ti bëjë vetë më pas këto veprime.

-Kur ai prek diçka që nuk duhet ta prekë  i thoni JO dhe MOS prerazi.

-Nxiteni të thotë JO si ju kur i afrohet diçkaje që nuk duhet.

-Largojeni menjëherë nga objekti i rrezikshëm e me shpejtësi.

-Kur bën diçka që ju nuk ju pëlqen, thoni prerë JO.

-Kur bën diçka që ju e pëlqeni stimulojeni.

-Kur është i vogël fillon të njohë pjesëtarët e familjes. Një personi që i afrohet prezantojani duke i thënë emrin dhe lidhjen që ka me fëmijën.P.sh: Shikoje Mirin si luan? Ai është vëllai. Kur të rritesh do të luash me të.

-Kërkoi vëllait ose motrës të luajë me fëmijët autikë.

-Kur fëmija shikon dikë që nuk e njeh fillon të qajë e të ketë frikë. Shpjegojani se cili është personi dhe i flisni me ëmbëlsi për të.

-Nëse fëmija juaj ulet ndenjur jepini atij të mbajë objekte të ndryshme. Vendosni sende të ndryshme rreth tij dhe me ngjyra të ndryshme,të theksuara. Kjo do ta nxisë që ti kapi këto objekte.

 

 

 

Murat Gecaj: VEPRIMTAR I ARSIMIT, PUBLICIST E STUDIUES

                                                             VEPRIMTAR I ARSIMIT, PUBLICIST E STUDIUES

                                                               ( Pak radhë për kolegun Nail Draga, në Ulqin )

Nga: Prof. Murat Gecaj

       -Tiranë

 

Nga e majta: Naili e Murati

 

Pasi ishim kthyer nga një udhëtim intersant e mbresëlënës në Shkup, Preshevë e Ulqin, “në rendin e ditë” të punës së Dr. Ibrahim Gashi, kryetar i Komisionit Qendror të Institutit të Integrimit të Kultures Shqiptare, me qendër në Tiranë e me drejtor Rezart Gashin, ishte përgatitja e një vizite pune në Ulqin të Malit të Zi, me shumicën e banorëve shqiptarë, në trojet e tyre amtare. Si dhe për ndonjë tjetër pjesëtar të grupit, që e bënim për hërë të parë këtë udhëtim, kjo përbënte një kënaqësi të veçantë. Në vizitat tona, në tre qytetet e mësipërme, kudo na e përgatitën në mënyrë të shkëlqyer pritjen tonë, përgjegjësit e seksioneve përkatëse, me bashkëpunëtorët e tyre, kolegët: Skënder Asani, Alixhemal Salihu e Skënder Skënderi. Pra, një pyetje e natyrshme shtrohej para nesh: Po në Ulqin, vallë, kush do ta kryente këtë mision shoqëror? Nuk dua të zgjetem me parapërgatitjet e bëra, por shënoj këtu se Dr.Gashi i dha kësaj pyetjeje një përgjigje të shkurtër: “Mos u bëni merak, edhe atje kemi një koleg shumë të mirë e të shkathët, që i ka marrë të gjitha masat e duhura”.

Një ndër veprimtaritë e përgatiturra me kujdes në atë qytet ishte “Tryeza e rreumbullakët”, që u organizua në mjediset e Hotelit bregdetar “Mediteran”. Që në oborr, aty doli e na priti një djalosh me trup mesatar, i buzëqeshur e mjaft i shkathët. Menjëherë ia mësuam emrin, se ai ishte pikërisht Dr. Nail Draga, arsimtar, publicist e studiues i fushave të ndryshme të dijes. Meqenëse kishte punuar vite të tëra mësimdhenës e drejtues shkolle, punimet e asaj tryeze i drejtoi me aftësi profesionale. Si vetë ai dhe referuesit e tjerë vendës u ndalën në temën kryesore të tanishme të këtij Instituti, që është studimi i mundësive të përafrimit, deri në njësim, të programeve e tesksteve mësimorë, me përmbajtje kombëtare, në të gjitha shkollat e trojeve amtare dhe në disaporë.

Pas mbarimit të tryezës në fjalë, Dr. Draga na shoqëroi me dashirë e bile kudo na dha shpjegimet e nevojshme, si në Muzeun Historik të qytetit, te “Xhamia e Marinarëve” dhe te Gjimnazi jopublik “Drita”, i vetmi në Malin e Zi. Në ndarje, ai na dhuroi disa libra të tij studimorë dhe numra të revistës “Lemba”, ku ai është kryeredaktor. Prandaj, më poshtë, po shkruaj pak radhë për ato.

Autorësia në libra të ndryshëm studimorë është një vlerësim i merituar i punës së parreshtur në fusha të ndryshme të diturisë njerëzore, dëshmon për aftësitë në gjurmimin e të dhënave, shfrytëzimin e dokumeteve të ndryshme, literaturës së nevojshme etj. Por e gjithë kjo është e lidhur ngusht me aftësinë për t’i shprehur, qartë gjuhësisht dhe saktë shkencërisht, mendimet e perfundimet e ndryshme. Për këtë gjë bindesh edhe po t’i shfletrosh tre libra të Dr. Nail Dragës.

I pari, e ka titullin “Gjurmë gjeografike” (Ulqin, 1997). Natyrshëm, kuptohet se për njohjen e një vendi të caktuar, kushdo lipset të informohet për gjurmë e çështje të ndryshme të shtrirjes gjeografike, të pasurive natyrore, tokësore e nëntokësore etj. Në librin në fjalë, të ndarë në tri pjesë, flitet për toponimet e kësaj krahine të stërlashtë shqiptare dhe të pjesëve të tjera në Malin e Zi, për terminologjinë shkencore në fushën e gjeografisë dhe jepet një vështrim për Arbneshët e Zarës etj. Në fund, autori shprehet se ky libër u shërben jo vetëm gjeografëve, por dhe personave të tjerë të interesuar për njohjen e atyre mjediseve të bukura natyrore.

Në librin e dytë, “Komente dhe opinione”(Ulqin, 1999), me 175 faqe, N.Draga trajton çështje të ditës në atë shtet me kombësi të ndryshme, ndër ta dhe me shumë shqiptarë, si: “Shqiptarët, qyyetarë të rendit të dytë”, “A e ka Mali i Zi fqinj Shqipërinë?”, “Bashkëpunimi, domosdoshmëri e fqinjëve”, “Mali i Zi, në projektet e reja serbe”, “Në pluralizëm, si  në monizëm”, “Trillimi i kombësive të reja” etj. Më tej, në pjesën e dytë të këtij libri, autori ndalet në probleme të ditës në fushën e arsimit, kulturës e letërsisë, si për manifestimin kushtuar shkollës shqipe, sesionin shkencor për “Mesharin” e Gjon Buzukut etj. Në mbyllje të këtij libri, Dr. Draga flet për librat e autorëve Basri Çapriqi, Dr. Sherif Maloku e Prof. Muhamet Pirraku, ku janë trajtuar tema të tilla, si “Kosova, tërësi e lashtë gjeografike e politike” dhe”Kalvari i shqiptarësisë së Kosovës”.

 

Në Muzeun e Ulqinit, flet Dr. N.Draga (i pari, djathjtas)

“Kultura dhe shoqëria civile”(Ulqin, 2009) emërohet libri i tretë i ilustruar, që kam në dorë, me autor Dr. N.Dragën. I ndarë në katër kapituj, libri në fjalë trajton e zbërthen çështje të rëndësishme të trashëgimisë kulturore të shqiptarëve në Malin e Zi, të identitetit gjuhësor, të traditës së arsimit shqip etj. Vetë autori nënvizo, që në hyrje të këtij botimi, se: “Trajtimi i çështjeve, që kanë të bëjnë me dimensionin e identitetit kulturor, arsimor dhe gjuhësor të një etnie, në një mjedis shumëkulturor, nuk është qasje e re e as e panjohur. Është çështje tjetër se sa krijuesit e profileve të ndryshje u janë qasur me kompentencë profesionale këtyre problemeve, që nuk janë formale. Por esenciale, kur kemi të bëjmë me mjediset shumëkombëshe e shumëkulturore”. Në brendësi të librit, trajtohen dhe çështje të tilla aktuale, si “Kultura dhe pluralizmi”, “Kultura dhe shoqëria civile”, flitet për çështje të traditës dhe gjendjes së sotme në arsim e kulturë, historinë kombëtare etj. Në mbyllje,  janë bërë recensione për libra të autorëve Prof. Palokë Gj. Berisha, Hajro Ulqinaku e Ismet H.Karamanaga, për Kalanë e Ulqinit-legjendë dhe art.

3.

Ndër duar kam edhe tre numra të revistës me emrin interesant “Lemba”. Deri sa ishim për vizitë në Ulqin dhe u takuam e u njohëm me kryeredaktorin e saj, Dr. Nail Dragën, shumëkush nga ne nuk e dinte kuptimin e këtij emërtimi. Ndërsa ai na u përgjigj se kështu quhej një nga anijet e flotës së ilirëve të lashtë në Ulqin, pra “Lemba”.

Numri iparë i kësaj reviste ka dalë në qarkullim në vitin 1999 dhe e ka botuar “Art Klub-Ulqin”. Në kopertinë shënohej se në përmbajtje kishte punime shkencore, kulturore e artistike. Gjithësej, aty u publikuan 28 artikuj, në 7 rubrika  dhe nuk do të ndalem në përmbajtjen e tyre. Ndërsa po veçoj nga ata: “Lidhja Shqiptare e Prizrenit, burim i krenarisë kombëtare” (nga Dr. Nail Draga), “Dukuri mitike në toponime shqiptare e përqasje ballkanike” (nga Prof.Dr. Mark Tirta), “Çabej për disa çështje të letërsisë” (nga Dr. Masar Dibra), “Veprimtaria kërkimore e shkencore e Prof.Dr. Ali Ushakut” (nga Ali Llunji) e tjerë.

Në numnrin tjetër (6-7, 2002-2003), në 130 faqe, janë publikuar  disa shkrime me interes shkencor, historik, gjuhësor e kulturor. Ndër ta janë: ‘Çështja shqiptare, politikat e fqinjëve dhe gjeopplitikat ballkanike, gjatë shekullit XX” (nga Prof.Dr. Marenglen Verli), “Kosova midis çlirimit nga Turqia dhe pushtimit nga Serbia-në vitin 1912” (nga Sheradin Berisha), “Emërtimet e rrugëve, shesheve dhe objekteve në Komunën e Ulqinit” (nga Dr. Nail Draga), “A kemi heronj të përbashkët?”(nga Visar Zhiti), “Onomastika dhe gjeografia e kuptueshme” (nga Dr. Begzad Baliu) etj.

Siç na informoi kryeredaktori Dr. Draga, numri më i fundit i revistës “Lemba” është 15-2010. Vërehet me kënaqësi se ai ka mëe shumë faqe, pra 150 dhe në brendësi ka ndonjë fotografi. Në këtë numër të revistës në fjalë janë publikuar artikuj e studime dhe rubrikat “Pikëpamje”, “Esse”, “Letërsi”, “Katalogu”. Nër shkrimet e këtyre rubrikave janë edhe këta: “Ulqini dhe Tivari, në përshkrimet dokumentare” (nga Hajredin S. Muja), “Fjalë kujtimi e nderimi për Prof Selman Rizën” (nga Prof.Dr. Emil Lafe), “Antropologjia dhe moderniteti shqiptar” (nga Nebi Bardhoshi), “Rrëfimi i madh i një populli të vogël”(nga Arbën Xhaferi), “Maskra e Tivarit” (nga Hajredin Kovaçi), “Vepër komplekse antropologjike”, kushtuar librit të Edith Durham, “”Për fiset, ligjet dhe zakonet e ballkanasve”, Tiranë, 2009 (nga Dr. Nail Draga).

Sigurisht, një numër tjetër i ri i kësaj reviste intersante dhe me problematikë të larmishme, do të përgatitet e botohet edhe në vitin 2011. Ne i urojmë redaksisë dhe kryeredaktorit, Dr. Nail Draga, punë sa më frytdhënëse, në shërbim të arsimit, kulturës, shkencës e letërsisë dhe, në përgjithësi, çështjes mbarëkombëtare shqiptare.

Tiranë, 2 korrik 2011

 

Murat Gecaj: NJË INTELEKTUAL ATDHETAR E SHUMËPLANËSH

                                                NJË INTELEKTUAL ATDHETAR E SHUMËPLANËSH

                                                 ( Në ditëlindjen e mikut e kolegut, Alfred Papuçiu)

Nga: Prof. Murat Gecaj

Publicist e studiues-Tiranë

 

1.

Është e zakonshme që, kur dikush ulet për të shkruar rreth një personi të njohur, diçka e brendshme e lidhë me të. Pra, kështu dhe unë po ua tregoj “sekretin” ose po ua shpjegoj se përse po shkruaj sot për mikun e dashur dhe kolegun e mirë, Alfred Papuçiu, në ditën e përvjetorit të lindjes së tij. Për ta sqaruar këtë gjë, më duhet të risjell në kujtesë vitet e rinisë sime. Kështu, në fundqershorin e vitit 1963 përfundova studimet e larta për gjuhë e letersi shqipe, në Universitetin e Tiranës dhe në shtator nisa punën redaktor në gazetën e fëmijëve “Pionieri”, që e botonte ish-Komiteti Qendror i Rinisë. Bashkëkolegë kisha Zihni Reson e më vonë Bekim Gaçen (kryeredaktorë), Hysen Hoxhën, Elena Gushon (Kadare) e Xhavat Beqarajn dhe piktorë Orhan Begën e Llambi Blidon. Në atë periudhë, botohej nga ky institucion edhe revista për të vegjëlit, “Fatosi”. Këtë e drejtonte publicisti e shkrimtari i njohur Tuni Papuçiu. Pra, si të thuash, edhe ai bënte pjesë në kolektivin tonë të vogël. Pas kaq vitesh, kujtoj me kënaqësi e nostalgji se ne ishim shumë të lidhur me njëri-tjetrin. Këtë gjë e pohoj edhe për Tunin, me origjinë nga Fieri, i cili fatkeqësisht u nda nga jeta në moshë të re. Të them të vërtetën, nuk arrita të kisha lidhje familjare me të, pasi mua në dërguan 7-8 vjet “vullnetar” në Tropojë. Ndërsa bashkëpunimin me të nuk e ndërpreva, deri sa  ai u nda nga jeta. Disa nga kujtimet e mia për të, i kam botuar në një liber (“…Një sirtar i veçantë” (Tiranë, 2000), që doli nga shtypi më vonë, ku ishin tubuar disa krijime të Tunit.

Vitet kaluan dhe ja, përsëri unë bëra mik e koleg birin e tij, Alfredin. Së pari, lexoja në Internet (sidomos te “Fjala e Lirë” e “Bota e Re”) shkrime të tij nga Zvicra, ku ai ka vite që jeton e punon, familjarisht. Ndër të tjera, aty më kanë bërë përshtypje analizat dhe trajtimet me aftësi profesionale për çështje të ndryshme të kohës, sidomos në shërbim të çështjes kombëtare shqiptare.

Po kështu, një “fije” e ngushtë lidhëse ndërmjet nesh ka qenë se ai kishte hallë bashkëshorten e Prof. Bedri Dedjes, Pandorën, me të cilët kam mbajtur lidhje të pashkëputura, që në kohën e studimeve universitare dhe, në vazhdimësi, deri sa ata u ndanë nga jeta, në vitet e fundit. Kështu pra, më pas rasti e solli që dhe të takohesha me dashamirësi me Fredin, në Tiranë dhe lidhjet përmes Internetit t’i mbanim të pandërprera. Ndërsa në muajin maj të këtij viti Fredi erdhi përsëri këtu dhe përjetoi një gjendje të vështirë shëndetësore të nënës e, për këtë gjë, më ka informuar disa herë.

Në takimet e bisedat tona të përzemërta, kemi folur gjatë për jetën tonë dhe kemi shkëmbyer libra tanë.  Kështu, me poshtë po e informoj lexuesin edhe me ndonjë të dhënë nga jeta, veprimtaria e botimet e Alfred Papuçiut.

2.

Lindi në Tiranë, më 26 qershor 1947. Me dëshirën për t’u bërë mësues e për t’iu përkushtuar edhe gazetarisë e letërsisë, kreu studimet e larta në Fakultetin Histori-Filologji, për gjuhë e letërsi shqipe dhe frënge, duke u aftësuar njëkohësisht në fushën e përkthimeve. Më tej, i përgatitur plotësisht për punen e jetën, Fredi dha mësime për frëngjishten në Fakultetin e Inxhinjerisë së Universitetit të Tiranës. Gjithashtu, ka shërbyer gazetar në Radion e Jashtme dhe përgjgjës redaksie aty. Më vonë, shkoi me punë diplomacie  në Gjenevë të Zvicrës, duke qenë dhe funksionar ndërkombëtar i pavarur, konsulent pranë fondacioneve zvicerane, si dhe anëtar bashkëpunëtor i Federatës Ndërkombëtare të Talasemisë(TIF).


Gjatë asaj kohe, ndoqi Universitetin e Gjenevës, ku mbrojti “Diplomën e Studimeve të Larta Evropiane”. Ka dhënë provimin e formimit për funksionar ndërkombëtar në gjuhën frënge, organizuar nga Kombet e Bashkuara në Nju Jork, si dhe ka marrë çertifikatën e aftësisë në gjuhën angleze. Në vazhdimësi, ka qenë e është në disa shoqata e forume të rëndësishme ndërkombëtare. Në mes të tjerash, Alfred Papuçiu ka punuar në Zyrën e Kombeve të Bashkuara në Gjenevë, në Komisionin Ekonomik të OKB-së për Evropën, në UNCTAD (Konferenca e Kombeve të Bashkuara për Tregtinë dhe Zhvillimin), në Departamentin e Edukimit Punëtor dhe Departamentin e Botimeve të Byrosë Ndërkombëtare të Punës (BIT) etj. Është anëtar i Komitetit të Shoqatës së Përkthyesve të Gjenevës - Mediatorë Kulturorë dhe anëtar i Lidhjes së Shkrimtarëve e Artistëve të Shqipërisë. Është anëtar i Bordit të Medias së lirë shqiptare.
Alfred Papuçiu ka marrë pjesë në disa konferenca të ndryshme ndërkombëtare: në kuadrin e Kombeve të Bashkuara, të Komisionit Ekonomik të OKB-së për Europën, të UNCTAD-it, BIT, OMS, UNIDIR, të PNUD-i etj.

Ai ka dhe një biografi mjaft të pasur në fushën e botimeve. Kështu, ka qënë anëtar i grupit të botimit në gjuhën shqipe të “Kartës së Kombeve të Bashkuara” dhe “Statutit të Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë ”. Ka botuar një libër me temë nga politika ndërkombëtare, si dhe ka shkruar në botimet e Kombeve të Bashkuara. Ka botuar disa libra dy gjuhësh, me skica, tregime dhe meditime. Ka publikuar shumë artikuj në shtypin shqiptar dhe atë zviceran.
Ka publikuar  pesë libra të BIT (Byrosë Ndërkombëtare të Punës), si dhe një numër botimesh, që kanë shërbyer për seminaret e organizuara në vendet e Europës Lindore dhe veçanërisht në Shqipëri . Ka realizuar studimin prej mbi 100 faqesh, “Shqipëria dhe Europa, perspektiva të integrimit”(botim në frëngjisht, në Universitetin e Gjenevës),  “Problemet e vendeve të Europës Juglindore”, “Aktet e Konferencës së UNIDIR-it”, Rhodes, Greqi (botuar tek UNIDIR- Kombet e Bashkuara); studimin për Maqedoninë (Kombet e Bashkuara); studimin “Mundësitë e bashkëpunimit të Shqipërisë me organizatat ndërkombëtare”, si dhe ka ndjekur një numër projektesh bashkëpunimi të Shqipërisë me PNUD-in dhe vendet e Ballkanit etj.
Fredi është i njohur dhe në fushën e përkthimeve. Kështu, përmendim botimin “Konflikti i Kosovës, pasojat për mjedisin dhe vendbanimet njerëzore”; librin e prof. Jean-Philippe Assal dhe Anne Lacroix me titull: “Aftësimi për vetëmjekim i pacientëve me sëmundje kronike” dhe librin e Prof. Alain Golay, “Të njohim diabetin tonë”. Është duke përgatitur në shqip librin e Prof. frances Alain Golay, “Të dobësohemi sipas stresit”. Tani po përgatit një botim në gjuhën shqipe dhe frënge, me tregime dhe meditime; një libër me titullin “Rruga drejt Parajsës” (kujtime, ditar, tregime, skica nga Zvicra); libër-ditar për ecurinë e betejës së shekullit kundër sëmundjes së talasemisë etj.

Në një veprimtari ndërkombëtare për talaseminë (Fredi, i treti majtas).

Kohë pas kohe, Fredi është paraqitur në shtypin shqiptar dhe atë të Zvicrës, me përkthime të autorëve zviceranë. Ka botuar në shqip “Karuzeli i ëndrrave”, i autores së dëgjuar zvicerane Marie- Luce Dayer. Po kështu, ka realizuar me sukses botime dygjuhësh, si librin dygjuhësh frëngjisht- shqip, nga Prof. zvicerane Francine Koch, “Fëmija shqiptarë me sy të zinj”, si dhe «Përrallat e Zvicrës», nga Prof. Bedri Dedja. Tani është duke përgatitur një libër dygjuhësh me tregime, skica dhe kujtime nga jeta në Zvicër; një vëllim me tregime për fëmijë (dygjuhësh frëngjisht-shqip), një botim dygjuhësh me autoren zvicerane Marie-Luce Dayer. Po përgatit dhe një libër me përralla për fëmijë, me titullin “Ariu Lulush dhe bletët”. Ka botuar, ndër të tjera, dhe librat dygjuhësh, shqip dhe frëngjisht, si: “Meditim për shqiptarët, Evropën dhe Kombet e Bashkuara”, “Nxënësja e etur e gjuhës romanshë» dhe ”Me zemër të pastër”.

Për veprimtarinë publicistike, shkrimtar dhe në diplomaci, ka marrë disa çmime, ndër të tjera, Urdhërin “Naim Frashëri” dhe është nderuar me Medalje Pune. Në vitin 2008, ka fituar çmimin e parë në Konkursin Mbarëkombëtar, që u organizua nga Universiteti Popullor Shqiptar i Gjenevës.

Pra, pa përmendur jetën e tij,  bashkëshort e prind shëmbullor, miku e kolegu ynë Alfred Papuçiu ka një veprimtari të gjithanshme zyrtare dhe me botime në fusha të ndryshme të diturisë njerëzore. Ato dëshmojnë qartazi për horizontin e lartë profesional, kulturor, shkencor e gjuhësor dhe, mbi të gjitha, për atdhedashurinë e flakët të tij, për përkushtimin  ndaj çështjes kombëtare shqiptare në botë.

Për këto arsye dhe të tjera, me rastin e përvjetorit të lindjes, i urojmë atij nga zemra: Shëndet të plotë, veprimtari sa më të dobishme për  Ardheun  tonë, botime sa më cilësore e sasiore dhe lumturi në familje!

Tiranë, 26 qershor 2011

 

Murat Gecaj: VIZITË NË ULQIN, ME TË NJËJTIN QËLLIM...

                                                   VIZITË  NË ULQIN, ME TË NJËJTIN  QËLLIM…

                                               (Veprimtari e Institutit të Integrimit të Kulturës Shqiptare)

Nga: Prof. Murat Gecaj

Publicist e studiues dhe përgjegjës sektori në IIKSH

M.Gecaj

Vizita në Ulqin dje, e grupit të punës së Institutit të Integrimit të Kulturës Shqiptare, me qendër në Tiranë dhe me drejtor Rezart Gashin, ishte vazhdim i udhëtimeve tona, që u bënë pak ditë më parë, në Shkup, Preshevë e Prishtinë. Qëllimi ishte i njëjtë, pra bashkëpunimi e bashkëveprimi me kolëgët tanë në Malin e Zi, me synimin kryesor: Njësimin e programeve dhe teksteve mësimorë, me përmbajtje kombëtare shqiptare, në të gjitha trojet amtare e në diasporën shqiptare. Në përbarje të  grupit tonë, kësaj here, ishin: Dr. Ibrahim Gashi, kryetar  i Komisionit Qendror të IIKSH; përgjegjësit e grupeve të punës dhe veprimtarët pranë këtij Instituti: Prof.Hulusi Hako, Prof.Emil Lafe, Prof.Murat Gecaj, Prof.Osman Kraja, Bedri Telegrafi, Namik Selmani e Liliana Gashi. Gjithashtu, ishin përgjegjëse sektorësh të Njësisë Bashkiake nr.8 të Tiranës, Manjola Elezi (Toska) e Anila Tugu.

Pasi përshkuam autostradën Tiranë-Shkodër, me një një mikrobus me shofer Bledin, bëmë një ndalesë të shkurtër pranë Urës së re të Bunës. Pastaj udhëtuam për në Ulqin, nëpër një rrugë automobilistike të ngushtë dhe jo aq cilësore, duke lënë në të dyja anët zona me drurë të gjelbëruar dhe fshatra të ndryshëm shqiptarë. Në pikën e kalimit kufitar, pra në Muriqan, bëmë procedurat e zakonshme të dokumenteve dhe nuk patëm vonesë. Unë, si dhe ndonjë tjetër, e bëja për hërë të parë këtë udhëtim në Ulqin dhe kisha kërshëri të shihja sa më shumë. Ndërsa arsimtari e poeti N.Selmani tregonte se kishte qenë disa herë dhe se atje kishte të njohur, kolegë, publicistë e shkrimtarë.

Nga  pritja e grupit të punës, në Komunën e Ulqinit…Duke folur: Dr. Ibrahim Gashi.

Ndalesën e parë, pasi arritëm në këtë qytet bregdetar, e bëmë në Komunën e Ulqinit. Në mungesë të kryetarit, Gëzim Hajdinaga, që ishte diku me shërbim, na pritën përgjegjësi i kabinetit, Sadik Perniku dhe arsimtari e publicisti Zenel Katana. Pasi Dr. Gashi u parashtroi atyre synimet e punës së Institutit, nga ne folën dhe   H.Hako, N.Selmani, E.Lafe dhe O. Kraja. Në përgjithësi, në fjalën e tyre, vendësit dëshmuan gatishëmri për të bashkëpunuar në këtë projkct me vlera të larta atdhetare, arsimore e kulturore. Po kështu, pranuan mundësinë e binjakëzimit të asaj Komuneje, me Njësinë Bashkiake Nr.8 të Tiranës dhe të dy shkollave të tyre 9-vjeçare, me dy të tilla në kryeqaytetin tonë. Në këtë takim, Dr. Gashi u dhuroi vendësve disa libra e ata bënë po të njëjtën gjë, pra dhuruan libra për IIKSH. Ndërsa përfaqësueset e Njësisë Bashkiake Nr.8 të Tiranës, në emër të Arben Tafajt, dorëzuan dy albume të Shoqatës “Tirana”, ku ai është kryetar.

Pjesa më e vlefshme për misionin tonë në Ulqin ishte pjesëmarrja në “Tryezën e rrumbullakët”, që u organizua në mjediset e Hotelit “Mediteran”, me pronar Isa Beqon. Ky tubim ishte organizuar me kujdesin e kryetarit të komisionit të IIKSH për Malin e Zi, Dr. Nail Draga. Merrnin pjesë drejtues shkollash 9-vjeçare e të mesme, mesues specialist të lëndëve të ndryshme, në shkollat shqipe atje etj. Tubimin e hapi N.Draga  dhe pastaj Dr. Gashi u paraqiti pjesëmarrësve punën e bërë, deri tani dhe synimet e mëtejshme të IIKSH. Në vazhdim, e morën fjalën me radhë vendësit: Bilal Alaj, Nail Draga, Ismail Doda, Ferid Kurti, Sabit Kurti, Ali Gjeçbritaj, Aishe Gjeçbritaj, Kadri Doda, Basri Lika e Flamur Anamali. Secili prej tyre, duke patur përvojë të mjaftueshme në drejtim ose në mësimdhënje, parashtroi mjaft probleme të mprehta, sidomos për përmbajtjen e teksteve dhe zbatimin e tyre me nxënësit e shkollave shqipe. Ndër të tjera, u shpreh shqetësimi i natyrshëm që atje ende punohet me teskte të përkthyera, pra që janë përgatitur posaçërisht e kryesisht për shkollat në gjuhën malazeze. U nënvizua se vërtet është e lejueshme nga që 20 përqind e lëndës të jepet nga mësuesi, duke e lidhur me traditat kombëtare shqiptare, por kjo gjë nuk është realizuar. Një gjë e tillë ka ndodhur se, praktikisht, është e pamundur që këtë gjë ta bëjë vetë mesuesi, kur nuk janë përgatitur as materiale shtesë nga mësues specialistë shqiptarë. Keqardhje u shpreh edhe sepse në organet drejtuese qendrore të arsimit as në shtëpinë botuese të teksteve mësimore nuk ka ndonjë arsimtar shqiptar!?

Bashkë me komisionin e IIKSH të arsimtarëve në Malin e Zi, pas “Tryezës së rrumbullakët”…

Për këto e probleme të tjera, N.Draga tha se është përgatitur një memorandum drejtuar organeve drejtuese arsimore në Malin e Zi. Le të shpresojmë që, në bazë të të drejtave të natyrshme të shqiptarëve në këtë Republikë dhe të mirëkuptimit ndëretnik, duke patur dhe përkrahjen e organeve qeveritare në Republikën e Shqipërisë, pra në shtetin amë, këto problerme aktuale do të marrin zgjidhjen e  duhur, sa më shpejt dhe sa më mirë.

Por edhe nga grupi ynë diskutuan e shprehën mendimet e tyre në këtë “Tryezë”, për çështje të ndryshme dhe me interes të ndërsjelltë: H.Hako, N.Selmani dhe E.Lafe.

Është e natyrshme se qendrimi në një qytet të tillë të bukur shqiptar dhe me histori të lashtë qindravjeçare, nuk mund të lihej pa u shoqëruar me vizitën në Muzeun e pasur Historik të tij. Aty na priti e na dha shpjegime interesante e të hollësishme punonjësi Gazmend Kovaçi. Ai përmendi fakte e dokumente të pakundërshtueshme, arkeologjike, historike, etnografike etj., që dëshmojnë se Ulqini ka tradita shumë të lashta të kulturës dhe të identitetit kombëtar shqiptar. Për këto çështje, kanë shkruar e publikuar disa libra edhe autorë të huaj. Kur po dilnim, në emër të grupit tonë, N.Selmani shkoi plot frymëzim në librin e përshtypjeve të Muzeut, përmbajtjen kryesore të atyre,  që përmenda më lart dhe secili nga ne la firmën e tij aty.

Një objekt i lashtë i qytetit të Ulqinit dhe me vlera të veçanta historike është “Xhamia e Marinarëve”. Siç na shpjeguan, mendohet që ajo është ndërtuar para ardhjes së turqëve në Shqipëri, pra kur marinarët e vendeve arabe ndalonin aty dhe kryenin ritet fetare. Megjithëse gjatë periudhave të ndryshme janë bërë përpjekje për ta dëmtuar ose për ta ndërruar identitetin e xhamisë në fjalë, ajo ka adhur deri në ditët tona dhe tani po bëhej rokonstruktimi i kujdesshëm nga disa specialistë turq.

Anëtarë të IIKSH, nga Tirana, dëgjojnë me kureshtje shpjegimet, në Muzeun e Ulqinit…

Megjithëse tani mësimet kanë mbaruar edhe në shkollat e Ulqinit, na ftoi për një vizitë në Gjimnazin jopublik shqip “Drita”, e vetmja shkollë e mesme e tillë në gjithë Malin e Zi, drejtori i saj, Bilal Alaj. Ai na shpjegoi se ky gjimnaz është çelur  në vitin 2006 dhe numri i nxënësve e i mësuesve nuk është i madh. Pra, për shembull, sivjet vijuan aty 110 nxënës e kishte 22 mësues të rregullt e disa të tjerë me kontratë. Nga kjo shkollë kanë dalë dy matura, vjet 12 veta e sivjet 31 veta dhe ata i kanë vijuar ose do t’i vijojnë shkollat e larta, si në Shqipëri, Kosovë e Maqedoni.

Vërtejtëm se ky lokal shkollor ishte me mjedise të përshtatshme, kishte sallë me komjutera e pajisje të tjera. Por pamë se aty mungonte biblioteka me libra shqipe, çka është një mangësi për formimin e nxënësve me traditat kombëtare shqiptare.

Ishte kënaqësi për ne që, Dr. Draga, kur po ndaheshim, na dhuroi disa nga librat e tij, si: “Gjurmë gjeografike”(1997), “Komente dhe opinione”(1999), “Kultura dhe shoqëria civile” (2009), po kështu dhe disa numra të revistës “Lemba”, ku ai është kryeredaktor. Me këtë rast, m’u kujtua dhe miku im Nikë Gashaj, që nxjerr në Podgoricë revistën e bukur “Malësia” dhe që, për aryse pune, nuk erdhi dot për të na takuar.

…Të përcjellur me dashuri e respekt nga kolegët tanë në Komunën e Ulqinit e më gjërë, ne u kthyem për në kryeqytetin Tiranë. Përveç detyrave e mësimeve, që morën aty, të dyja palët  shprehën mendimin e përbashkët për vazhdimin e bashkëpunimit të ndërsjelltë. Një ndër punët më të afërta dhe me rëndësi, është përgatitja e temave studimore për tesktet ekzistuese shkollorë, për t’i paraqitur në Konferencën Mbarëkombatare Shqiptare, e cila do të organizohet sivjet në vjeshtë, në kryeqytetin Tiranë. Dhe të gjithë shpresojmë e besojmë se ajo do të përgatitet e zhvillohet me frytshmëri të lartë.

Tiranë, 24 qershor 2011

 

Nga: Prof. Murat Gecaj: KËNAQËSIA NGA NJË NJOHJE, NË ÇAIR TË SHKUPIT…

                                                  KËNAQËSIA NGA NJË NJOHJE, NË ÇAIR TË SHKUPIT…

                                                   (Me Meritën, mbesën e mësuesit veteran, Ibrahim Kolçi)

Nga: Prof. Murat Gecaj

Publicist e studiues-Tiranë

 

Nga e majta: M.Kolçi e M.Gecaj

1.

Sidomos në vitet 80-të, të shekullit të kaluar, kisha dëgjuar e lexuar për qytetin e Shkupit. Por  ishte hera e parë, që me datën 24 maj 2011 udhëtoja drejt tij, në përbërje të një grupi prej 11 vetash, të Institutit të Intergrimit të Kulturës Shqiptare, me qendër në Tiranë dhe me drejtor Rezart Gashin e kryetar të Komisionit Qendror, Dr. Ibrahim Gashin. E kam treguar dhe në shkrime tjera, se qëllimi ynë nuk ishte thjesht turistik. Pra, kishim një mision të paracaktuar: Njohjen e jetës arsimore dhe, përmes saj, të teksteve mësimore, me synim studimin dhe pastaj përafrimin e tyre, me bosht kombëtar, në të gjitha trojet shqiptare e në diasporë.

Pasi  kaluam kufirin shtetëror të Kosovës, udhëtuam për në Shkup, në atë qytet me histori të lashtë e të re, duke kaluar nëpër grykën e Kaçanikut. Kur po i afroheshim atij, më ngjante se e kisha vizituar edhe më parë e përfytyroja, sidomos, ndërtesën e dikurshme të fundit të shekullit të 19-të, të Normales e Gjimnazit, të njohur mirë në Shkupin e asaj kohe. Nuk do të flas këtu për historinë çeljes së Normales dhe as për rolin, që ajo luajti në zhvillimin e arsimit tonë kombëtar. Por shënoj vetëm se, megjithëse ajo funksiononte në gjuhën turke, për herë të parë, aty u lejua edhe mësimi i gjuhës shqipe, pas ardhjes në fuqi të “Turqëve të Rinj”. Pra, duke përfituar nga rrethanat e krijuara, mësuesit tanë atdhetarë, Sali Gjukë Dukagjini, tani “Mësues i Popullit” e Bedri Pejani, ua dhanë nxënësve normalistë e gjimnazistë mësimin e gjuhës sonë amtare. Kështu, u përgatit një plejadë e tërë me mësimdhënës, të cilët më pas u shpërndanë nëpër trojet shqiptare në Maqedoni, por edhe në Kosovë e  mbarë Shqipërinë. Emra të tillë, shumica tani “Mësues të Popullit” e “Mësues të merituar”, si Niman Ferizi, Isuf Puka, Ahmet Gashi, Avni Zajmi, Sadi Pejani, Ferid Imami, Ibrahim  Fehmiu dhe mjaft të tjerë, ndihmuan në hapjen dhe funksionimin e shkollave shqipe, që nga Malësia e Gjakovës (Tropoja) e Kukësi dhe deri në Vlorë e Gjirokastër. Prandaj nderimi për ta ka qenë dhe mbetet virtyt içmuar i brezave tanë. Në çast, gjatë udhëtimit tonë, më kujtohen fjalë të urta, si: “Njerëzit, duke mësuar, janë qytetëruar”.

I nxitur nga historia e mësipërme, në vitete 80-të të shekullit të kaluar, megjithëse në largësi, shkaktuar  nga rrethanat e kohës, përmes botimeve të ndryshme, burimeve arkivore, takimeve me disa nga këta normalistë e gjimnazistë, pas provimeve pasuniversitare, unë shkrova disertacionin me temë rolin e Normales e Gjimnazit të Shkupit, në shërbim të arsimit tonë kombëtar  dhe, në vitin 1992, mora gradën  “Kandidat iShkencave”(konvertuar më vonë në “Doktor i Shkencave”). Ndërsa në vitin 2002, nga Shtëpia Botuese “Idriz Seferi” e Kumanovës u botua libri im “Pishtarë të parë të Normales së Shkupit”, me afër 250 faqe dhe i shoqëruar me disa fotografi, bazuar kryesisht në punimin e përmendur më lart.

Dhe ja, tani më jepet rasti që, pasi kaluam Grykën legjendare të Kaçanikut, ku kanë luftuar trimat e Idriz Seferit dhe e kanë shtuar lavdinë e hershme shqiptare, të arrijmë në qytetin e Shkupit. Në pranverën e stuhishme të vitit 1912, pikërisht aty dhe në shtëpinë e Sali Gjukë Dukagjinit, u mblodhën një grup atdhetarësh shqiptarë dhe kuvenduan për shpalljen e Pavarësisë së Shqipërisë. Me dorën e tij, ai mësues atdhetar dhe mendimtar i shquar për kohën, që i bën nder historisë sonë kombëtare, shkroi Memorandumin drejtuar Fuqive të Mëdha. Gjithashtu, natyrshëm, tani mendja më shkon menjëherë edhe në ato vatra drite e diturie në Shkup, që u sollën shërbime mjaft të çmuara shqiptarëve, që ishin aq të etur për arsimin në gjuhën amtare. Por, njëherazi, aty dëshiroj të shoh edhe Moumentin e Skënderbeut dhe Shtëpinë-Muze të Nënë Terezës, kësaj personaliteteje të jashtëzakonshme shqiptare, për të cilën u ngritën në këmbë me nderim: mbretër e perandorë, kryetarë shtetesh shumëmilionëshe, papë, hoxhallarë e dervishlerë. Pra, cilido banor i Globit tonë tokësor u përkul para saj. Megjithëse zëra dashakeqë e shovinistë, duan të na e “përvetësojnë” atë, ajo ka qenë dhe do të mbetet në jetë të jetëve bijë e madhe e trojeve shqiptare.

2.

Ndër vizitat e planifikuara në lagjet Tophanë e Çair të Shkupit, bënte pjesë edhe ajo te shkolla 9-vjeçare “Nikolla Vapcarov”.  Të ulur nëpër tavolina dhe të gostitur sipas traditës shqiptare, ne aty u rrethuam plot dashuri  nga i gjithë kolektivi i shkollës. Ndërsa në emër të tyre na uroi mirëseardhjen një zonjë plot gaz e mirësellje, me emrin Merita Kolçi (Kaxhaxhiku).  Ajo u shpreh se ka qenë ëndërr e kahershme, që ne të shiheshim, si vëllezër e motra, nga të dyja anët e kufirit. Më tej, na tregoi se kjo shkollë hapi dyert, së pari, në vitin 1980 dhe numri i nxënësve shqiptarë në të është  më i madh, se sa i kombësive tjera. Aty  mësohet në dy gjuhë. Janë të shpeshta dhe veprimtaritë kulturore-artistike e sportive.  Ndihmë të mirë, në mbarëvajtjen e të gjitha detyrave, brenda e jashtë procesit mësimor-edukativ, jep bashkëpunimi me prindërit. Merita thotë se është në dëshirën e të gjithëve, në kolektivin e tyre mësues-nxënës,  që të binjakëzohen me atë të një shkolle 9-vjeçare të Tiranës. Mendim i natyrshëm ky dhe plotësisht i relizueshëm e dobiprurës.

Bisedat rrjedhin lirshëm dhe secili do të thotë diçka, do të shprehet për këtë takim. Flasin me radhë, nga ana jonë: Dr. Ibrahim Gashi, Prof. Emil Lafe, Prof. Hulusi Hako, Prof. Murat Gecaj; drejtuesi i arsimit nga Malësia e Gjakovës (Tropoja), Ibrahim Hajdarmataj; arsimtarja e poetja nga Vlora, Zyba Hasa…Ndërsa nga vendësit përshëndesin me dashamirësi: inspektori i arsimit në komunë, Nuhi Dardhishta; mësuesi i gjuhës e letërsisë shqipe, Kadri Ramallari etj.

Në këtë mjedis miqësor e të gëzueshëm, pasi kam marrë vesh nga Merita se është mbesa e normalistit të Shkupit dhe arsimtarit veteran, Ibrahim Kolçi,  i dhuroj asaj me mjaft kënaqësi kopjen e vetme që kisha, të librit “Pishtarët e parë të Normales së Shkupit” (Kumanovë, 2002). Me këtë rast, ajo shprehu gëzimin për ketë gjë e këtë befasi të bukur, pra që ne takoheshim pikërisht në shkollën e tyre. Për këtë kolektiv dhuruan libra edhe Dr. Ibrahim Gashi e Namik Selmani, i cili recitoi me frymëzim e ngjalli emocione te dëgjuesit, poezinë e tij, “Kalaja e gjuhës shqipe”, që e kishte krijuar pikërisht gjatë kësaj vizite.

Në ndarje nga miqtë e kolegët e kësaj shkolle, bëmë fotografi të përbashkëta, që do t’i ruajmë si kujtime të paharruara, nga ajo vizitë e bukur dhe mbresëlënëse. Gjithashtu, bashkërisht premtuam se, në të ardhmen, do t’i shpeshtojmë takimet tona, me synim njohjen e jetës arsimore në të dyja vendet dhe plotësimin e synimeve për studimin dhe përafrimin e përmbajtjes atdhetare e kombëtare shqiptare të teksteve shkollore.

3.

Në mbyllje të këtij shënimi, meqenëse u takova e njoha nga afër mbesën e mësuesit veteran Ibrahim Kolçi, dëshiroj të tregoj, shkurt, diçka për të. Tashmë, lexuesit e interesuar janë të njohur dhe me një libër të  veçantë, që i ka kushtuar atij Prof. Abdulla Vokrri, me banim në Prishtinë. Po kështu, në raste të ndryshme, kam shkruar dhe unë në shtyp për jetën dhe veprimtarinë e tij të çmuar në fushën e arsimit tonë kombëtar. Ndërsa një jetëshkrim i tij është edhe në librin e përmendur më lart, kushtuar normalistëve e gjimnazistëve të parë të Shkupit, që më vonë u bënë mësues e drejtues të shkollave shqipe, në trojet tona amtare.

Në bazë të dëshmive që kam gjetur, Ibrahimi lindi në qytetin e Gjakovës, më 1888, në këtë vatër të zjarrtë  atdhetare e arsimdashëse. Babai quhej Osman dhe nëna Shahzade. Aty mori mësimet e para, në mejtepin turk, që e përfundoi më 1905. Ndërsa shkollën qytetëse e kreu, me nota mjaft të mira, më 1908. Dëshironte të bëhej mësues dhe këtë gjë ia shprehu vetë Bajram Currit, i cili e quante "nipçe" dhe ky u interesua që ta regjistronte në Normalen e Shkupit, bashkë me Sali Morinën, tani “Mëseus i Popullit”. Më tej, e nisi shkollën e lartë për diplomaci, të cilën e ndërpreu  dhe u kthye në vendlindje.

Kur Ibrahimi  u diplomua mësues, përsëri B.Curri u interesua që ai të emrohej në këtë detyrë të shenjtë. Meqenëse në Kosovë mungonin shkollat shqipe, në vitin arsimor 1911-1912,  ai  shërbeu mësues privat, në Kala të Dodës (Kukës). Pati 31 nxënës, të moshave të ndryshme. Kur u shpall Pavarësia, u gëzua pa masë dhe ngriti Flamurin Kombëtar në shkollë. Më tej, në vitin arsimor 1914-1915 shërbeu mësues në shkollën fillore të përzier, në Krumë të Hasit.

Në vitin 1915, u krijuan mundësitë për çeljen e shkollave shqipe edhe në Kosovë. Shkolla 6-klasëshe, që hapi Bajram Curri në Gjakovë, pati  mësuesin e dëgjuar e atdhetar të vërtetë, Ibrahim Kolçin, por dhe kolegët e tij: Sali Morina (drejtor), Ibrahim Fehmiu, Niman Ferizi e të tjerë. Në atë periudhë të pushtimit austro-hungarez, u hapën shkolla edhe në Ferizaj, Zym, Prizren, Mitrovicë, Plavë e Guci, Pejë, Kapeshnicë etj., ku shërbenin mësues: Halit Kastrati, Xhevat Shkreli e Ali Berisha, Ibrahim Fehmiu, Sulejman Shala, Murat Muhaxhiri-Gjakova e të tjerë. Ndërmjet tyre, në vitet 1916-1918, e vazhdoi detyrën e nderuar të mësuesit edhe I.Kolçi. Por, bashkë me kolegët, u desh të përballej me vështirësi të shumta për lokale, libra etj.

Më tej, në tetor 1919, bashkë me Ferid Imamin, tani “Mësues i merituar”, detyra e thirri Ibrahimin  të largohej nga Gjakova e të vinte në Shqipëri. Kështu, që nga 15 shtatori 1921 dhe deri më 30 qershor1922, shërbeu në Shkollën Teknike Amerikane, në Tiranë, ku ishte drejtor amerikani Harri Fullc. Kjo periudhë i shërbeu atij për ngritjen e mëtejshme profesionale, pasi lexoi shumë literaturë pedagogjike dhe  u njoh me përvojën e mjaft kolegëve.

Në vitin 1922, Ibrahim Kolçi shkoi në Vjenë dhe siguroi disa libra shqip, që i shpërndau në Kosovë dhe në Malësinë e Gjakovës (Tropojë). Ashtu siç e përshkruan vetë, në “Ditarin” e tij, nga 1 shtatori 1922 dhe deri më 31 maj 1923, punoi në Konviktin "Malet Tona", të Shkodrës.

Ngjarje e rëndësishme u shënua çelja, prej Ibrahim Kolçit, e shkollës fillore në Gash të Tropojës, në vitin arsimor 1924-l925. Ishte periudha e Qeverisë Demokratike të Fan Nolit dhe ai gjeti përsëri përkrahjen e B.Currit, si për emërimin në punë dhe hapjen e kësaj shkolle, për edukimin e fëmijëve të malësorëve. Ata e kanë kujtuar atë gjithnjë me nderim e respekt të veçantë. Prej aty, në vitin arsimor 1925-1926, Ibrahim Kolçin e transferuan në shkollën-konvikt "Kosova", në Kolgecaj të Tropojës dhe më pas në Krumë të Hasit. Aty ishte dhe anëtar i shoqërive arsimore e kulturore "Shkëlzeni" e  "Studenti", bashkë me kolegët normalistë e gjimnëzistë të Shkupit, si: N.Ferizi, S.Morina, Q.Bakalli, I.Fehmiu, F.Imami, O.Shaqiri e të tjerë.

Ndërtesa e shkollës ishte e vjetër dhe nxënësit mezi uleshin për të mësuar. Vetë mësues Ibrahimi kujtonte: " Nuk dija kah t'ia  filloja. Nxënësit vinin në shkollë pa libra, pa lapsa, pa fletore. Ishin me lecka e zbathur". Megjithatë, u tregua i duruar dhe bëri punë të diferencuar me nxënësit, në grupe. Me zell u mësoi edhe të rriturve shkrim e lexim shqip. Nxënësve konviktorë, bij të malësorëve të varfër, u qendronte gjithnjë pranë. Njëri nga ata kujton me mall e dashuri: “Mësues Ibrahimi ishte prind i vërtetë për ne konviktorët dhe për të gjithë nxënësit e tjerë… Sidomos në lëndën e historisë, na entusiazmonte dhe na frymëzonte ndjenja të forta atdhetare, na ushqente dashurinë për vendlindjen, familjen dhe popullin tonë”.

Por idetë atdhetare mësues Ibrahimi ua jepte nxënësve edhe përmes vjershave, që ua mësonte. Kur u dha atyre vjershat "Kosova" dhe "Vlera e Atdheut" të Asdrenit, i porositi: "Do t'i mësoni shumë-shumë mirë, se janë të larta". Dhe këshillën e mësuesit nxënësit e kryen më së miri. Atyre u mbetën në kujtesë, për një kohë të gjatë, edhe vargjet:  "Kosovë, atdhe i lavdëruar i burrërisë,/Kosovë,o lule e bukur e shqiptarisë.../Lart kryet tënd, si gjithmonë,/ dëftoju e zonja, koha sot e don:/ ti të çohesh përsëri,/ në luftë të mbarë për liri!”

Mësues Ibrahimit i pëlqente shumë dhe muzika. Me zërin e tij melodioz i tërhiqte pranë nxënësit, me të cilët formonte një si kor të natyrshëm. Shpesh këndonte këngë atdhetare, të cilat i shoqëronte me mandolinën e tij, të cilës i binte aq bukur. Konviktorët  e kalonin kohën e lirë të gëzuar pranë tij.

Ndërsa,  që nga prilli 1927, mësues Ibrahimi shërbeu disa muaj në shkollën fillore të Golajt- Kukës. Më vonë, shërbeu në shkollën e qytetit të atij rrethi, mësues e kryemësues, ku u dallua dhe si një veprimtar shoqëror e njeri përparimtar.

Në fillim të tetorit 1931, I.Kolçin e rikthyen në shkollën-konvikt të Krumës, ku qendroi drejtor, për katër vjet rresht. Për t'u sistemuar sa më mirë familjarisht, aty ndërtoi vetë  një shtëpi, si banor i asaj. Qendre të vogël administrative. Hapi dhe një dyqan të vogël, të cilin e ktheu në depo librash për shkollat e prefekturës, pra të rretheve Kukës e Tropojë, por dhe për ato në Kosovë.

Në vititet 1935-1941, ai shërbeu mësues i klasës së parë dhe drejtor, në shkollën fillore të Bicajt, me 35 djem e 4 vajza. Vështirësitë e shumta për lokal, tekste e mjete  mësimore, nuk e ndalënatë në rrugën e tij atdhetare, për mësimin dhe edukimin e brezit të ri. Aty e gjeti pushtimi fashist i vendit, të cilin e priti me urrejtje të madhe.

Nga Bicajt, në vjeshtën e vitit 1941, I.Kolçi shkoi në vendlindje, pra në Gjakovë dhe shërbeu drejtor në një shkollë fillore, ku përsëri ranë në sy zelli e pasioni i tij për mësimin dhe edukimin e brezit të ri. Ndihmoi për funksionimin e shkollave shqipe, bashkë me Ibrahim Fehmiun, Beqir Kastratin, Shefqet Verliun etj. dhe u ngarkua për hapjen e shkollave të tilla, si në Gjakovë, Rahovec e Junik. Ndërsa në vitet 1945-1950 punoi në qytetin e Gjakovës dhe një ndër veprimtaritë e tij më të frytshme ishte lufta kundër plagës së analfabetizmit.

Në vitet pas çlirimit nga nazi-fashistët, si shumë intelektualë të tjerë përparimtarë shqiptarë, Ibrahim Kolçi u përndoq me ashpërsi nga regjimi serb. Kur, në tetor 1946, u dënua djali i  tij me 9 vjet burg "për faje politike"(vuajti 4 vjet e 8 muaj), ai u detyrua të shpërngulej në Shkup. Por nuk mundi të jetonte atje dhe më 11 qershor 1956  u kthye përsëri në Gjakovë. Më pas, ai do të shkruante: "Vendlindja qenka magnet i shpirit". Mësuesi veteran u mirëprit nga kolegët, ish-nxënësit dhe prindërit. Mbajti miqësi të ngushtë me mësimdhënësit, sidomos me Qazim Bakallin, me të cilin kishte studiuar në Shkup.

Ai u nda përgjithnjë nga jeta, në Gjakovë, më 7 nëntor 1960, i nderuar e i respektuar jo vetëm nga familjarët e tij, por dhe nga kolegët e ish-nxënësit dhe nga gjithë njerëzit, që e njohën nga afër.

...Vetëm ai, që e ka provuar një rast të ngjashëm, të cilin e përshkrova më lart, pra takimin e njohjen nga afër të Merita Kolçit,  drejtuese e sotme e aftë e arsimit në Çair të Shkupit, vazhduese në këtë detyrë të shënjtë të gjyshit të saj, mësuesit veteran të arsimit kombëtar shqiptar, Ibrahim Kolçi, e kupton më mirë se sa ndjenja të forta dhe emocione të bukura e të paharruara përjeton dhe të mbeten gjatë në kujtesë.

Tiranë, 3 qershor 2011

 

Nga: Viron KONA: ME MIQTË E MI SUEDEZË

 

 

                                                ME MIQTË E MI SUEDEZË

                                                    ( Mbresa të paharruara)         

 

Nga: Viron KONA

 

 

 

Nga data 17-21 maj 2011, isha i ftuar në Suedi nga “Fjardingskolan”, shkollë me emër në qytetin Boras dhe nga Qendra Kulturore Shqiptare “Migjeni”. Qëllimi ishte përurimi i librit tim, “Eh, more Bubulino!”, përkthyer në gjuhën suedeze.

Sapo zbrita nga avioni, në aeroportin e Goteborgut, ndjeva mikpritjen e çiltër dhe plot bujari të  Sokol Demakut, kryeredaktor i revistës “Dituria” dhe radio “Dituria” të Borasit dhe të mësueses suedeze  të “Fjardingskolan”, Annet Ekelund. Kjo më befasoi dhe më emocionoi, kur, sapo hipëm në makinë për në qytetin mikpritës Boras, ajo më zgjati  librin tim të përkthyer në suedisht. Një copë herë u ndjeva i ngazëllyer, duke shfletuar faqet e librit në gjuhën suedeze, teksa përfytyroja se, tashmë, libri im, i vlerësuar nga UNICEF – AMC, si libri më i mirë për fëmijë i vitit 2006, po shfletohej nga duart e vogla të fëmijëve suedezë dhe po  lexohej me kërshëri prej tyre. U shpreha falënderimet dhe mirënjohjen time, Annet dhe Sokolit, ndërsa mora nga ata lajmin e bukur se, së  bashku edhe me  drejtues e mësues të shkollës “Demokracia” të Durrësit, do të kalonim darkën  në familjen e mësueses suedeze Sonja Persson. Kjo, së  bashku me bashkëshortin e saj Bentgt, bënë ç`ishte e mundur që të na kënaqnin, duke na respektuar e mikpritur me një darkë të shoqëruar me gatime të veçanta dhe zakone tradicionale suedeze.

Gjatë ditëve të qëndrimit tim atje, pata një mikpritje të veçantë nga drejtoria, mësuesit e shkollës ”Fjardingskolan”, si dhe nga nxënësit dhe prindërit e tyre. Kënaqësi të veçantë më dhuroi takimi në bibliotekën e qytetit të Borasit, Stadsbiblioteket, ku interesimi për letërsinë shqipe ishte  befasues. E njëjta gjë ishte edhe   në bibliotekën e parashkollorëve Hasslehus Bibliotek, ku me fëmijë e prindër u zhvillua një takim i këndshëm dhe i paharrueshëm.

 

”Do të vijmë edhe ne në planetin Mars, së bashku me Bubulinon”, - thanë lexuesit e vegjël, teksa sytë u ndrisnin nga kureshtja dhe përfytyrimi i realizimit të dëshirës dhe ëndrrës së tyre. Sidomos, Rubeni, e tregoi veten më ngulmues, kur u shpreh se  shpejt do të bëhej astronaut dhe shok i ngushtë i Bubulinos.”

Në Boras kaluam edhe dy darka si të ftuar: Njërën  te mikpritësi Sokol Demaku, me familjes së tij të hareshme e të mrekullueshme dhe, darkën tjetër, te  familja e Ahmet Jasharit, mik tjetër shqiptar, anëtar i kryesisë së shoqatës “Migjeni” .

Të shoqëruar nga miqtë suedezë, shkuam në qendrën e të drejtave të fëmijëve dhe të rinjëve, në qendrën mësimore – shkencore. Një ditë e veçantë ishte vizita  në qytetin Vimmbery, në “Botën e Astrid Lindgrenit”, sikurse më tej,  vizita në kopshtin e madh zoologjik të Borasit. Pastaj u vazhdua akështu, deri te takimi përmbyllës i datës 20 maj 2011, kur mbrëmja e mrekullueshme për përurimin e librit tim të përkthyer në suedisht, u zhvillua hareshëm, me sfond muzikor të Abba-ve dhe këngëve shqiptare. Ndërkohë që, unë dhe përfaqësues të shkollës “Demokracia” të Durrësit, drejtues, mësues dhe gjashtë nxënës, ndjenim  pranë vazhdimisht kujdesin mikpritës të  Gulsun Usdokan, drejtore e arsimit dhe kulturës në komunën Bramhlut të Borasit, rektorit të “Fjardingskolan” Per Kettisen,  të mësueseve Sonja Persson dhe Annet Ekelund, të dhjetëra miqëve suedezë intelektualë, shkrimtarë e artistë, gazetarë, drejtues shkollash e institucionesh, lexues të pasionuar, përfaqësues të medias, të qytetit të Borasit dhe të Qendrës Kulturore Shqiptare “Migjeni”. Të gjithë pjesëmarrësit, përkujdeseshin që takimi të zhvillohej sa më i ngrohtë dhe ne,  miqtë, ta ndjenin veten si në shtëpinë tonë.

Kam dëshirë të madhe të përmend këtu të gjithë të ftuarit e asaj mbrëmje të paharruar. Por, mbase sepse nuk arrita t’i mbaja të plota shënimet, po përmend suedezët Kalle Hakerup, Paulla Hataja, Allan Karlsson, Ulrika Karlberg, Per Sjöström, Eva Lingvist e Camilla Ëinter; shqiptarët Qibrije Hoxha, Hamit Gurguri, Bahtir Latifi, Sejdi Muzaqi, Skënder Xhemajli, Ganimete Xhemajli, Sami Terdeva, Luljeta Jashari, Arta Terdeva, Igballe Nici, Grisellda Hallulli, Rahman Jashari...

                                                                                      x                                          x                                          x

 

Në takimet dhe veprimtaritë e zhvilluara, dëgjova me respekt folësit e bashkëbiseduesit, përkthyesen e librit Qibrije Hoxha (deputete e parë e Kuvendit të Kosovës), tashmë me detyrë përkthyese në Stokholm; redaktorin Sokol Demaku, poet, gazetar dhe një veprimtar  i jashtëzakonshëm; dëgjova  botues, lexues e miq të librit, qytetarë suedezë e finlandezë, poetë, shkrimtarë, gazetarë dhe artistë nga Borasi ose dhe të ardhur posaçërisht edhe nga qytete të ndryshme të Suedisë. Të tillë ishin edhe Hamit Gurguri, shkrimtar i njohur në Suedi,  Bahtir Latifi, - kryetar i QKSh “Migjeni” dhe poet i talentuar e shumë bashkëbisedues të tjerë, të interesuar për letërsinë shqipe dhe suedeze. Bisedat me ta ishin mjaft mbresëlënëse dhe, teksa flisnim e këmbenim mendime për forcën e artit dhe letërsisë, më dukej sikur afronim ende më shumë me njëri - tjetrin, bënim njësh mendimet e zemrat në hapësirën e humanizmit suedez.

Unë, sikurse edhe përfaqësuesit e shkollës “Demokracia” të qytetit të Durrësit, pata fat të bëhem mik i mjaftë njerëzve zemërartë, suedezë, shqiptarë dhe nga shumë kombësi të tjera me banim në Suedi. Mendoj se, është e veçantë të them se, në shkollën “Fjardingskolan”, me afër 300 nxënës, fliten 32 gjuhë të huaja dhe punojnë mbi 100 mësues, një tregues ky i standardeve të larta dhe të një niveli qytetërues të përkryer, të një kujdesi  të mrekullueshëm ndaj shkollimit dhe kulturimit të fëmijëve. Në të gjitha takimet e zhvilluara, vura re se, për të gjithë, në qendër ishte nderimi dhe respektimi i vlerave të njeriut, i frymës së vërtetë demokratike në marrëdhënjet mes qytetarëve, nxënësve të shkollave, mësuesve, prindërve dhe drejtuesve të çdo rangu. Kudo ndjeva dhe kontaktova një kulturë të lartë dhe moderne, ngrohtësi dhe sinqeritet të vazhdueshëm të njerëzve,  të një vendi tepër të zhvilluar në ide, mendim dhe në të gjitha fushat e jetës: sociale, arsimore, kulturore, shkencore dhe ekonomike.

                                                                 x                                          x                                          x

E kam përmendur emrin e Suedisë që 5 ose 6 vjeç, kur gjyshja dhe nëna ime më vinin termometrin dhe alarmoheshin se temperatura e trupit tim shënonte 38 ose 39 gradë Celsius. Dhe, unë, atëherë, në ethet e temperaturës përmendja vazhdimisht: Celsius, Celsius, Celcius... Më bënte përshtypje dhe më dukej i bukur emri Celsius. Dhe, më pas, mësova se Anders Celsius ishte suedez, ishte i pari që kreu eksperimente me qëllim përcaktimin e një temperature mbi baza shkencore. Prandaj dhe emri i tij mbeti i lidhur përgjithmonë me "termometrin", me të cilin ai  u erdhi në ndihmë të shëroheshin miliona fëmijë, miliona njerëz në botë, atëherë, tani dhe në të ardhmen. Prandaj dhe gjyshja e nëna  ime e shtrenjtë, e quanin termometrin të shenjtë dhe e mbanin në baule, së bashku me sendet e tyre më të rralla dhe më të vyera. Më pas, kur shkova në shkollë, mësova për Karl Linne, botanistin me famë botërore, i cili i krahasonte "sjelljet seksuale" të luleve me ato të njerëzve. Ai përdori një imagjinatë të jashtëzakonshme për të shpjeguar mënyrën e riprodhimit të luleve, njëlloj si të tregonte lindjen e dashurisë së parë dhe të zjarrtë mes dy të rinjëve. Ndërsa suedezi tjetër Edvard Koinberg, i frymëzuar nga Linne, në vitin 1999,  solli  në Tiranë punët e koleksionit "Herbarium Amoris", ku,  mes bukurisë së luleve, dukej sikur ngrihej refreni melodik, se përqafimi dhe dashuria nuk janë vetëm për njerëzit. Më tej, dëgjova për Çmimin e Madh “Nobel”, që e ëndërron çdo shkrimtar dhe shkencëtar. Me bujarinë  e tij, shkencëtari Alfred Nobel, la me testament trashëgiminë për financimin e  disa çmimeve “Nobel” në fushën e mjekësisë, Kimisë, Fizikës, Letërsisë dhe Paqes. “Karolinska Institut" – Mjekësi; Akademia e Shkencave Suedeze - Kimi dhe Fizikë; Akademia Suedeze - Letërsi dhe Parlamenti Norvegjez – Paqe. Ne, shqiptarët, ndihemi krenar se, një prej këtyre çmimeve, pikërisht atë të Paqes, e meritoi edhe Nënë Tereza. Ndërsa çmimin në Mjekësi e meritoi një shqiptar tjetër, Ferid Murati me banim në SHBA. Ndërkohë që  është një kandidat i merituar për ta fituar  çmimin Nobel në letërsi, shkrimtari ynë i shquar Ismail Kadare.

 

                                                                                       x                                          x                                          x

Si gjithkush tjetër, edhe unë kisha kureshtjen të njihja vendin e vikingëve, luftëtarëve  të guximshëm dhe të përparuar në teknikat e luftimit, lundërtarëve të zotë, por edhe zbuluesve, deri edhe të Islandës, Amerikës së Veriut, Kanadasë, Groenlandës  dhe shumë vendeve të panjohura, në ato kohë. Në bashkëbisedat  e  zhvilluara, shfaqa mendimin se, nga Suedia, ka ardhur në Shqipëri një letërsi  dhe art i ngrohtë. Prandaj dhe bisedat u përqendruan më shumë për shkrimtarët e shquar e, së pari, për Strindbergun, me emrin e të cilit lidhet demokratizimi i letërsisë suedeze. Ndërsa më tej me Bellman, Froding, Andersson, Moberg, Aurel, Sëdeberg, Mulin, Berman,  Fogelbek, Josefson, Dagerman, Stefanson, Lukndkvist, Marta Larson, Sandren, Nevertin, Martinson, Boje, Lagervist, Siverc, Nordëstrëm, Endgstrëm e Alstrëm. Por dhe Juhansoni i famshëm, tek vepra e të cilit pasqyrohet besimi  në forcën krijuese të njerëzve. Veçanërisht, mjaft të pëlqyera janë edhe vëllimet poetike të  poetëve  Stagnelius, Tidholm, piktorit Carl Larsson. Ndërkohë që, unë, kam nderin të mbaj  korrespondencë me suedezin adhurues të shqiptarëve, Ullmar Qvick: poet, publicist, përkthyer, albanolog i shquar dhe dashnor i çdo gjëje të bukur shqiptare. Në biseda, thellova njohjet për Selma Lagerlëf, duke bashkëbiseduar për veprat e  saj dhe veçanërisht për “Udhëtimin e mrekullueshëm të Nils Hogersonit”, që e kemi të përkthyer në shqip. Por  dhe sidomos për Astrid Lindgrenin, me Pipin e famshëm. Duke shkuar në qytetin Vimmerby, në “Botën e Astrid Lindgrenit”, u mrekullova e dhurova edhe një botim në gjuhën shqipe të librit të saj të famshëm, “Pipi Çorapegjata”.
                                                                 x                                          x                                          x

Suedia është nga vendet që mirëpritën mërgimtarët e parë shqiptarë, pas demonstratave të Kosovës të vitit 1981 dhe pas viteve 1990. Sot, në Suedi banojnë si qytetarë të lirë afër 50 mijë shqiptarë, kryesisht nga Kosova, Maqedonia  dhe Shqipëria. Shteti dhe populli suedez, kanë mbështetur luftën për pavarësi të Kosovës dhe, në vitin 2008, mbreti Karl Gustav  XVI e njohu pavarësinë e saj

Janë të shumta  arsyet dhe respekti i shqiptarëve për Suedinë. Ky popull vital dhe shtet i fuqishëm, na janë gjendur pranë në vështirësi dhe kanë merituar vazhdimisht mirënjohjen tonë  të thellë. Mjafton të pohojmë se, në Universitetin e Uppsallës, ndër më të vjetërit dhe më me emër të Skandinavisë, zhvillohet kursi i gjuhës shqipe. Aty, në atë universitet, mbrojti doktoraturën edhe njëri prej shkencëtarëve më të shquar shqiptar, Besnik Sykja, i cili fatkeqësisht  u nda shpejt nga jeta, duke lënë pas veprën e tij, emrin e shquar, të cilin e mban një shkollë e mesme e madhe e në kryeqytetin Tiranë, Gjimnazi “Besnik Sykja”.

Natyrshëm, në qendër të bisedave ishte kryeqyteti  suedez, Stokholmi me Universitetin e tij të njohur, qytet universitar dhe port Gotenborg,  ku ne bëmë uljen me aeroplanin “Malev” në tokën suedeze; qyteti i Uppsalës, me Universitetin e tij famëmadh, që ka nxjerrë nga auditorët e tij dhjetëra njerëz të shquar me famë botërore; po ashtu dhe qytetet: Malmo, Linpoking, Vasteras, Orebro, Norrkoping, Helsingkoping, Jonkoping...

Bisedat me miqtë suedezë, erdhën natyrshëm te Bergmani, një nga regjisorët -legjendë  të kinematografisë botërore, i cili ka një repertor, që i kalon 62 filma dhe 175 pjesë teatrore; te skulptori Sergel, i cili për nga gjenialiteti krahasohet me Mikelanxhelon. Emrin e këtij skulptori të madh, e mban sot sheshi kryesor në Stokholm dhe, në kujtim dhe respekt të tij, quhet “Sergelstorg”. Ndërkohë që suedezët përmendin me krenari dhe skulptorin tjetër, Karl Milles, mjaft i njohur brenda dhe jashtë Suedisë.

Vëmendjen tonë në qytetin e Borasit, e tërhoqi dhe na befasoi skulptura madhështore e Pinokios. I ngritur aq i lartë, i bënte fëmijët kureshtarë të pyesnin  pareshtur dhe, prindërit, t`u përgjigjeshin se, “hunda e Pinokios, rritej sa herë që ai, Pinokio,  gënjente”!. Pinokio, është një skulpturë e realizuar artistikisht bukur, por edhe me plot efekte edukative. Vërtetë, një mrekulli! Sikurse, sjell ndërmend çastin, kur, te një nga veprat e Astrid Lindgrenit, nëna i tha fëmijës që ta zgjidhte vetë shkopin, me të cilin do ta rrihte. Pas disa minutash, fëmija u duk në derë i përlotur dhe, me një gur në dorë, i tha nënës: “Nuk gjeta shkop, por gjeta këtë gurin...”. Ndërkaq nëna, e prekur thellë,  e mori për qafe fëmijën. Kurse gurin e vendosi në kuzhinë, që ta shihte vazhdimisht, duke thënë me vete: ”Kurrë-dhunës dhe ndëshkimit fizik”!

Këtë zë të fuqishëm dhe shumë njerëzor, e dëgjoi edhe Parlamenti suedez, i cili është i pari në botë, që mori vendimin kundër ndëshkimit fizik të fëmijëve.

                                                                 x                                          x                                          x

Pashë në Suedi  dukuri dhe detaje, që mbeten thellë në kujtesë. Njoha  rektorin e “Fjardingskolan”, Per Kettisen, që di të respektojë aq bukur dhe ngrohtësisht, vogëlushët; pashë mësues të përkushtuar, me sy e me zemër te vogëlushët, që shpalosnin dijet e  tyre në tabelën elektronike e në tavolinë, në mjedise lojërash sportive, kulturore dhe artistike; pashë një edukatë të shëndoshë, mirësjellje mbresëlënëse. Tërhoqën vëmendjen time mjediset e rralla, plot gjelbërim dhe ajër, lule dhe bukuri gjithandej, rregulla dhe forma të mrekullueshme e të larmishme: edukative, çlodhëse e argëtuese.

 

 

Nga një enciklopedi tre vëllimshe, që më dhuroi Per Kettisen, mësova se  Borasi është i  ngritur mbi një kodër, me sipërfaqe të madhe dhe të bleruar, me drurë e pemë dhe me shumë liqene. Borasi është ndër qytetet e vjetër të tekstilit, zemra e tij, jo vetëm në Suedi, por në të gjithë Skandinavinë. Prandaj dhe stema e qytetit është gërshëra. Nëpër qytet nuk shikon njerëz të papunë, ndërkohë që fabrikat e tekstilit dhe të tjera janë ngritur në rrethinat e qytetit, që  të mos shkaktojnë ndotje dhe papastërti. Është një qytet punëdashës dhe i bukur, ku gërshetohet jashtëzakonisht hijshëm tradita ndërtimore me  arkitekturën moderne, duke ruajtur relievin, drurët pyjorë të pafund: bredhat e famshëm suedezë, mështekna, pisha, lisa, shkurre, deri dhe boronica gjeta atje, që, sa i pashë, menjëherë solla ndërmend Tropojën dhe miqtë e mi të mirë tropojanë: Prof. Murat Gecaj dhe gazetarin Ibrahim Hajdarmataj. Gjithandej, u mrekullova përpara  pamjeve të liqeneve të shumtë, me forma e bukuri përrallore. Të  tillë i ka me shumicë e gjithë Suedia. Dëgjova dhe pashë se kujdesi për njeriun ishte i jashtëzakonshëm dhe, ky kujdes, arrinte në shkallën më të lartë, si për punësimin, gjendjen shëndetësore, arsimimin dhe kulturimin.

Kujdesi dhe interesimi shtetëror e qytetar ishte po aq i madh  edhe për mbrojtjen e mjedisit, ajrit të pastër, gjelbërimit të qytetit, por edhe për mbrojtjen e jetës së kafshëve të egra. Nga bisedat, dëgjova  se ishte zhvilluar një diskutim i madh, deri edhe në median elektronike e të shkruar, për  plagosjen në këmbë të një lepuri të egër, nga një fëmijë. Dëgjova se, rastësisht, një dre ishte shtypur nga treni dhe trafiku ishte bllokuar disa orë, me qëllim të përcaktoheshin shkaqet e atij aksidenti dhe të mos ndodhnin më të tilla ngjarje të papëlqyera. Dëgjova se, në pyll, mund të futeshe lirshëm, por nuk të lejohej të thyeje qoftë edhe një degëz ose të dëmtoje ndonjë kafshë të egër. Madje, edhe kur në kopshtin e shtëpisë, dikush donte të priste degën e një druri ose peme, për këtë, ai duhej të merrte leje nga komuna, ta prisje apo jo atë degë?! Dëgjova se, kur nëna-arushë, në kopshtin e madh zoologjik lindi tre këlyshë, qytetarë të Borasit e shfaqën gëzimin e tyre duke përgatitur torta festive dhe vizita urimi tek njëri - tjetri. Dëgjova se, kur pas 45 vjetësh ishte dhënë urdhri të gjuhej mbi ujqërit dhe, gjahtarët e kishin tepruar e, si pasojë, një ujk kishte kaluar kufirin drejt Norvegjisë, përsëri ishte zhvilluar një diskutim i gjerë mediatik në mbrojtje të kafshëve të egra. Dëgjova se, kur ishte vendosur skulptura e madhe e Pinokios në qendër të qytetit, ishte zhvilluar një referendum i gjerë popullor; Dhe njerëzit thanë: “Ta vemë pinokion në mes të qytetit, sepse i edukojmë fëmijët të mos gënjejnë, pasi, sa herë që pinokio gënjen, hunda e tij rritet!”. (Nuk do ishte keq, sikur  ta ngrinim edhe ne, këtu në Shqipëri, një skulpturë të arrirë të Pinokios!). Dëgjova se mes banorëve kishte pasur qëndrim kritik ndaj shtetit, sepse blinte pambukun në Bangladesh, ku ai prodhohej nga njerëz që shfrytëzoheshin dhe se, suedezët, nuk mund ta pranonin një produkt, që vinte nga shfrytëzimi në maksimum i krahut të lirë të punës.

Isha i befasuar dhe dëshmitar i respektit suedez,  kur në “Fjardingskolan”,  na nderuan duke  përgatitur “Marchipan torta” me flamurin shqiptar dhe, të gjithë në shkollë: nxënës, mësues e drejtues, gëzuan së bashku me ne, miqtë e ardhur nga Shqipëria. Mësova se, stina e verës në Suedi është e shkurtër, ajo fillon në maj dhe qershor. Pastaj vijnë netët e freskëta të vjeshtës, që janë të ftohta. Mesi i verës, është i blertë dhe plotë dritë, edhe netët janë të ndritshme. Kurse në veri të Suedisë, dielli nuk perëndon. Fëmijët në shkollë, ndonëse të vegjël, të udhëhequr nga mësuesja  e talentuar Anette, e shpjeguan shumë mirë dhe qartë këtë ndryshim të ditës, natës dhe klimës, që ndodh në vendin e tyre të begatuar, zhvilluar e zbukuruar, vetëm  nga puna plot përkushtim e një populli me duar të shkathëta dhe zemër të artë.                                                                               

Pashë se, suedezët përjetonin kënaqësinë më të madhe, kur i vinin në ndihmë njëri - tjetrit, kur  e ndihmonin vazhdimisht njëri - tjetrin, kur i vlerësonin dhe i trajtonin të gjithë si të barabartë, pa dallime dhe pa paragjykime. Të gjithë janë njëlloj dhe trajtohen njëlloj. Suedezët edukojnë te fëmijët e tyre mendimin, se njeriu i lirë dhe me vullnet, mund të arrijë gjithçka. Ata i mësojnë fëmijët se, kur flasin me njëri – tjetrin, duhet  të falin dashuri dhe përqafim. Suedia na  e jep këtë mësim të madh dhe na obligon që të veprojmë të gjithë  po kështu: të japim dhe të falim, dashuri dhe përqafim mes njëri - tjetrit.

                                                                 x                                          x                                          x

Në shkollë, vëzhgova orë mësimi interesante. Pashë se si “Arkimedi” ose “Pitagora”, me veshjen e lashtë, u shpjegonte fëmijëve matematikë e gjeometri. Pashë prakticitetin e mësimit të shkencës, ku fëmijët mësonin, se në sa mënyra prodhohej energjia elektrike; pashë sesi fëmijët, djem dhe vajza mësonin të gatuanin, që të ishin në gjendje të përgatitin vetë mëngjesin, drekën dhe darkën. Pashë sesi femrat respektohen njëlloj, po ashtu si dhe meshkujt. Ai që kthehej i pari në shtëpi, qoftë gruaja ose burri, niste menjëherë gatimin e  drekës a të darkës. Nëse miku vizitor, në një shtëpi, donte të pinte një cigare, ai le të dilte disa minuta jashtë dhe ta pinte. Këtë këshillë, s`kishte përse ta kujtonte kush, sepse dihej, ishte e vendosur në edukatë; teksa nuk shihje qytetarë në mjedise publike të pinin duhan ose pije alkoolike me tepri.

Më tërhoqi vëmendjen qyteti me një pastërti dhe higjienë  mahnitëse. Asnjë send i tepërt në tokë. Gjithçka funksionale dhe në vendin e duhur. Fëmijët, jo vetëm nuk i hidhnin vetë në tokë mbeturinat ose tapat e shisheve, por ata i mblidhnin ato që gjenin dhe për këtë gjë stimuloheshin nga komuna. I tillë ishte edhe rasti i fitimit të një shume parash, nga ana e fëmijëve, me anë të mbledhjes së tapave të shisheve. Konkretisht, udhëtimi i fëmijëve së bashku me ne, të ftuarit shqiptarë, në Vimmerby, në “Botën e  Astrit Lindgrenit” ishte siguruar nga mbledhja e tapave të shisheve nga fëmijët e “Fjardingskolan”. Fëmijët kështu, jo vetëm nuk i hedhin vetë mbeturinat në tokë, por i mbledhin edhe ato, që gjejnë.

Në Suedi, njerëzit nuk i drejtohen njëri - tjetrit me fjalët “zonjë” a “zotëri”. Edhe rektorit (drejtorit) të shkollës ose mësuesve, nxënësit e vegjël i drejtoheshin drejtpërdrejtë, në emër. Kjo mënyrë të shprehuri është praktikuar që me  reformën e vitit  1970, e quajtur ndryshe: “Reforma e T-isë”. Vetëm mbretit i flitet me “Ju”. Gjatë bisedave, mësova se Suedia është  vendi, ku për 200 vjet nuk ka pasur asnjë luftë. Beteja e fundit, në truallin suedez, u zhvillua në  Savar, në veri të qytetit Umea, një betejë kjo e përgjakshme kundër rusëve. Fitorja dhe përfundimi i saj, para 200 vitesh, u përkujtua në vitin 2009, si një ngjarje e rëndësishme e një vendi dhe një populli vital e atdhetar, me zhvillim e qytetërim të lartë.

Atje mësova respektin e suedezëve për emrin e nderuar të “babait” të  gramatikës suedeze, Johannes Bereus (1568-1652), që është jo vetëm një ndër themeluesit  e gramatikës suedeze, por edhe një shkencëtar i shquar. Gjuha suedeze flitet nga rreth 10 milionë banorë. Suedishtja është një gjuhë shumë afër gjermanishtes. Sikurse, dëgjova edhe për kolosin e muzikës Evert Taube, që mbetet ndër legjendat e trashëgimisë kulturore suedeze. Prandaj dhe gjatë ditëve të verës, aty në Suedinë e mrekullueshme, jehon gjithandej kënga dhe zëri i Taubes, sikurse, janë shumë të dashur grupi suedez i Abba-ve. Suedia përfaqëson një futboll të madh. Duke medituar, nuk mund të mos sjell ndërmend futbollistët e kombëtares suedeze, që kanë emër të lakmueshëm në botën e sportit dhe skuadra e Borasit, ku ne qëndruam tri ditë,  është nga të shkëlqyerat e Suedisë. Por, mbetet në vëmendje dhe i paharrueshëm kampionati Botëror i Futbollit, i zhvilluar në Suedi në vitin 1958, ku Suedia luajti me Brazilin dhe skuadra suedeze shfaqi vlera të jashtëzakonshme. Ndërkohë që, në stadiumin e blertë suedez, ndriti si një yll edhe njëri nga futbollistët  më të mëdhenj e më gjenialë, që njeh bota, braziliani Pele.

                                                                 x                                          x                                          x

Kush shkon në Suedi, ndjen kudo  një mjedis mikpritës dhe dashuri vëllazërore. Në të ftohtit natyror suedez, takon në çdo hap njerëz me zemra të ngrohta e miqësore, zbulon mundësi të pakufizuara për shpërthimet krijuese të letërsisë, publicistikës, arteve, sporteve etj. Atje janë të mirëpritura ekspozitat e pikturës, festivalet dhe paradat folklorike ose çfarëdo lloj  shfaqjeje artistike dhe e kulturës së popullit shqiptar; teksa  futbollistët  nga Kosova, kërkohen për klubet suedeze dhe, për nga aftësitë e tyre futbollistike, quhen jo rrallë edhe si të ishin brazilianë. Kultura suedeze mirëpret dhe  vlerëson mjeshtrit e mëdhenj të letërsisë dhe artit botëror. Ajo u krijon mundësi të gjera botuese shkrimtarëve. Aty mësova shumë për Qendrën Kulturore Shqiptare “Migjeni” në Boras, për veprimtaritë e saj të gjera, në bashkëpunim me Shtetin Suedez dhe me organizma të tjerë, brenda qytetit e shtetit. Në saj të këtij përkujdesi e bashkëpunimi, janë bërë mjaft të njohura revista me  emrin e ndritur “DITURIA” dhe   “RADIO-DITURIA”, që flladitin me tingujt dhe  jehonën e tyre të gjithë Diasporën Shqiptare e më gjerë. Ndërkohë që, unë, personalisht, kam fatin  e madh, të njoh Sokol Demakun, personalitet shqiptar, aty në Boras. Kam fatin të njoh veprat e tij, në prozë e poezi, por dhe dashurinë që ka  Demaku për njerëzit, respektin për suedezët dhe shqiptarët, nderimin për vlerat e mëdha kulturore, artistike dhe letrare.

                                                                 x                                          x                                          x

Veçanërisht, dëshiroj të ndalem te respekti, që treguan të mrekullueshmit suedezë dhe bashkëkombësit e mi shqiptarë, për librin tim “Eh, more Bubulino!”,  i cili erdhi  në gjuhën e bukur suedeze, në përkthimin e personalitetes së talentuar Qibrije Hoxha dhe redaktorit - mjeshtër Sokol Demaku. Respekti për Bubulinon, shfaqej edhe ndaj meje si shkrimtar, por në radhë të parë ndaj fëmijëve suedezë, shqiptarë, e të mjaft kombësive të tjera, që banojnë vëllazërisht në Suedi. Suedezët, në çdo hap dhe veprim të tyre, na treguan praktikisht sesi duhet të respektohen fëmijët, letërsia, arti, fantazia dhe pavarësia e tyre. Në Suedi, fëmijëve u falet dashuri mrekullisht. Si një shkrimtar, edhe për fëmijë, unë i falënderoj me gjithë forcën e shpirtit dhe të zemrës sime, sepse, kudo dhe kurdoherë, ata japin modelin sesi fëmijët, ta jetojnë gëzueshëm fëmijërinë e tyre. Dikush më pyeti: “Pse Bubulinoja do të shkojë në Mars?” Është e vërtetë se, punët në tokë, ende nuk i kemi rregulluar kudo e ashtu siç duhet. Por, çështja nuk shtrohet vetëm për Marsin, por sepse duhet të ngacmojmë dhe nxitim fantazinë dhe imagjinatën e fëmijëve, ëndrrat dhe dëshirat e tyre, t`u ngjallim fëmijëve shpresa dhe besime të reja për të ardhmen. Nuk mund të ketë, në asnjë vend të botës, fëmijë pa fantazi dhe imagjinatë. Ajo është pjesë e rëndësishme dhe e pandarë e tyre. Fëmijët kanë përpara të ardhmen, ata do t`u futen ideve të reja, zhvillimeve të reja, punëve të vështira dhe të bukura, ideve që do ta çojnë ende më përpara njerëzimin dhe qytetërimin. Dhe prandaj, Bubulinoja me shokët e tij, do të shkojë artistikisht edhe në Suedi, do të shkojë në të gjithë botën, do t`i bjerë tej e mban skajeve të shtëpisë së njerëzimit, rruzullit tokësor e planetit tonë të kaltër, për të sensibilizuar fëmijët dhe të rriturit, që ta mbrojmë shtëpinë tonë të përbashkët nga rreziku dhe kërcënimi i ngrohjes globale.

Bubulinoja do të shkojë, doemos, në Mars. Ai mund të niset për në Planetin e  Kuq nga Amantia e Vlorës, nga Butrinti i Sarandës, nga Rozafa e Shkodrës, nga Borasi ose Kiruna e Suedisë, nga Amerika ose nga Afrika, nga e gjithë bota. Bashkërisht,  fëmijët do të mund të zhvillojnë idetë dhe projektet e tyre  të së ardhmes. Nëse Armstrongu dhe Holldrini vendosën në Hënë flamurin amerikan, “në Mars, Bubulinoja dhe ekspedita e tij, me fëmijë - përfaqësues, do të vendosin atje flamujt e gjithë popujve të botës e, mbi ta, do të jetë flamuri i planetit tonë të kaltër, i njerëzve paqësor të rruzullit tonë tokësor, që do të emetojnë në Univers energji pozitive, paqe e vëllazërim, begati e përparim”.

                                                                                        X                                         X                                         X

Si shkrimtar, bëra premtimin publik, se do ta çoj Bubulinon artistikisht edhe në Suedi. Zëre se ka shkuar. Shkrova  gjatë netëve të qendrimit në hotelin “Boras”, shkrova në avion, në shtëpi këto ditë dhe premtimin do ta mbaj. Përpara se të shkojë në Mars, Bubulinoja do të shkojë  në Suedi. Këtë e publikoi edhe gazetari i njohur suedez Erik Jullander, me foto të Sandra Nordin, në gazetën  “Boras Tidning”. Atje e mirëpritën këtë ide  dhe më nxitën, duke më dhënë forcë dhe frymëzimin e duhur, që ta shkruaj sa më të bukur këtë libër, i cili do t`i afrojë ende më shumë fëmijët suedezë, shqiptarë, francezë, indianë, japonezë, gjermanë, kinezë, amerikanë, iranianë, izraelitë… fëmijët nga e gjithë bota.

Në përfundim të këtij shkrimi, dëshiroj të shpreh një mesazh: “Rruzulli tokësor është shtëpia jonë e përbashkët. Prandaj ta duam, ta mbrojmë, ta respektojmë dhe ta zhvillojmë atë, në çdo cep: në lindje dhe në perëndim, në jug dhe në veri. Ta bëjmë këtë shtëpi sa më të ngrohtë, ta mbushim me sa më shumë përqafim e dashuri, begati e lumturi!”

Ndërsa, tani, e them me zë të lartë, se Suedia është vendi i bukurive dhe dëshmive të tilla të rralla, që e zbukuron Planetin tonë të mrekullueshëm!

Boras (Suedi)-Tiranë, maj, 2011

                     

 

Fatbardha Demi : TË NDALET INKUIZICIONI MESJETAR I ALBANOLOGJISË ZYRTARE NDAJ GJUHËS PELLAZGO-SHQIPE!

TË  NDALET  INKUIZICIONI  MESJETAR  I  ALBANOLOGJISË  ZYRTARE  NDAJ  GJUHËS  PELLAZGO-SHQIPE!

 

Shkenca është diçka e mrekullueshme, nëse dikush nuk duhet ta fitojë buken e vet me të.

Albert Ajshtajn

 

Duke rrëmuar në skedarin e Bibliotekës së Institutit të Gjuhësisë dhe Historisë, më shkuan sytë   tek një titull : « Antologjia e klasës së III-të  të Shkollës së Mesme »  (Botimi Ministrisë Arsimit ,Tiranë 1946 Redaktor Aleksandër Xhuvani ). C’farë shkruhej për origjinën e gjuhës sone,  në vitin e parë të shtetit të lirë shqiptar?  « Shqipja jonë ,mbas studimesh të thella  të bame prej gjuhëtarvet, ka dalë prej ilirishtes që flisnin Ilirjanët. Siç dihet prej Historisë, Ilirjanët kanë qënë stërgjyshërit tonë … Por shqipja jonë  siç e vërtetojnë shumë dijetarë e gjuhëtare, ka elemente edhe të trakishtes…  Me kohë , me qënëse Shqipërinë e kanë shkelë në kohë të vjetra popuj të ndryshëm si Romakët, Sllavët e Turqit, në shqipet kanë hymë edhe elemente prej këtyre gjuhëve, por shtresa e parë dhe karakteristikë e shqipes ashtë  ilirishtja e trakishtja. Ilirishtja e vjetër nuk ka qënë shkrue prej Ilirjanëvet; deri sot të paktën nuk kanë dalë në dritë prova e dokumente të sigurta për këtë punë...Edhe shkrimtarët e shk 16,17 si Buzuku, Budi, Frangui Bardhit, etj përmëndin fjalën gjuhë t'arbëneshe për të kallëxue gjuhën shqipe. Bogdani në veprën e vet "Cuneus prophetarum" ...përmënd për të parën herë fjalën "shqip"; emni shqiptar përmëndet  se parit që nga viti 1362 (f7, 8) Më lindi kureshtja, se me ç’farë të dhënash të reja është pasuruar teksti i gjimnazit, pas 65 viteve të studimeve albanologjike mbi origjinën e gjuhës  sonë.  Në faqen 14, te Historisë së maturës (Historia 4,Pegi 2010), lexoj : « Ilirët flisnin një gjuhë indo-europianeDeri më sot nuk është zbuluar asnjë mbishkrim i plotë i shkruar në ilirisht. … Në mbishkrimet e zbuluara ka shumë emra ilire dhe fjalë që shpjegohen me ilirishten… » Teksti nuk i kalon as 8 rrjeshta e gjysëm.  Nuk më besohej, që në më shumë se gjysëm shekulli, nuk kishim shtuar asgjë të re, për origjinën e gjuhës sonë. Vendosa t’i drejtohem « Biblës » së studimeve albanologjike shqiptare « Historia e Popullit Shqiptar » botim i Akademisë  së Shkencave –Instituti i Historisë ( Toena ,2002) : « Ilirët flisnin një gjuhë që dallohej nga gjuhët e popjve të tjerë të kohës së lashtë të Ballkanit. Ajo ishte një gjuhë  e veçante indoeuropiane, që kishte lidhje afrije, ku me të afërt e ku më të largët, me gjuhët e tjera të gadishullit dhe jashtë tij. Janë konstatuar elemente të përbashkëta sidomos me trakishten…(Cabei) marrëdhëniet e shqipes me greqishten e vjetër dhe me latinishten tregojnë se shqipja është formuar në fqinjësi me këto dy gjuhë…nga ilirishtja e Ballkanit gjer tani nuk është gjetur gjë e shkruar. Dëshmohet e shkruar mesapishtja e Italisë jugore që është mbajtur e mbahet përgjithësisht  si një degë e ilirishtes… » (f53,54)

Në tekstet shkollore dhe shkencore zyrtare, për origjinën e gjuhës shqipe nuk ka asgjë të re, pas 237 viteve!

Asgjë më shumë, se sa pohimet e gjuhëtarit gjerman të shk 18,  Pr.Hans E. G. Truman i Universitetit Halles në Gjermani, një nga albanologët e parë, i cili në veprën e tij « Hulumtime për historinë e popujve të Europës Lindore » (1774) arriti në përfundimin se : « shqiptarët janë vazhdues autokton të popullsisë së lashtë ilire, të cilët as u romanizuan e as u asimiluan nga dyndjet e mëvonshme » (f35 E.J.)  Kjo tezë u pasurua më tej nga  bashkë-kombasi i tij, Johan G. Han i cili në veprën « Studime shqiptare »(1854) pohon se « Burimet antike e bindën qe ilirët, epirotët dhe maqedonasit( e lashtë-shën im) nuk ishin grekë, por ishin më të vjetër se ata dhe e kishin prejardhjen nga pellazgët e lashtë …se gjuha shqipe ishte vazhduese e drejtpërdrejtë e ilirishtes, kurse vetë ilirishtja rridhte nga pellazgjishtja »(f.36 E.J.) Në të njëtin vit, një gjerman tjetër, Franz Bopp që dëshironte të gjente “ mëmën” e gjuhëve të folura të kohës së tij, arriti të provonte se gjuha shqipe i përkiste familjes së gjuhëve indo-europiane.  

Pra shihet qartë se, për origjinën e gjuhës shqipe shkenca zyrtare albanologjike, ka mbetur vënd-numëro  për 237 vjet. Për një shkencë, sipas historianit Romilly Jenkins : “Të rrijë në vënd ,do të thotë të shkoje mbrapa,si  relativisht edhe absolutisht. Në asnjë sferë tjetër kjo e vërtetë nuk dallohej më qartë se në atë të gjuhës dhe letërsisë” (f30 R.J.) Dëshmi e qartë e kësaj ecje mbrapa është fakti, që sot Albanologjia zyrtare në botimet e saj dhe në tekstet mësimore, nuk i njeh  Pellazgët si  stergjyshër të shqiptarëve dhe vijues të gjuhës së tyre.

 Kjo “ngrirje” në studimin e origjinës së gjuhës sonë, ka shkaqet e veta, sa shkencore aq edhe ideologjike.  Në vitin 1967,   u zhvillua një « debat » me flet-rrufe, të ngjitura në muret e Institutit të Gjuhësisë , që kishin « për qëllim të sqarojnë disa probleme me karakter shkencor » ndërmjet studiuesve të arkeologjisë dhe Pr. Eqerem Cabeit, mbi origjinën e shqiptarëve dhe gjuhës së tyre. Falë këtij debati, me gjithë telashet dhe pasojat për Profesorin, ne sot kemi një dokument të rëndësishëm për historikun e zhvillimit të shkencës sonë Albanologjike, që pasqyron metodollogjinë dhe mëndësinë e kohës në këto fusha.

Në këtë « debat shkencor » u dëshmua, se në studimet arkeologjike nuk pasqyroheshin faktet gjuhësore, dhe arritjet e arkologjisë nuk zinin vëndin e duhur, në nxjerrjen e konkluzioneve gjuhësore mbi lashtësinë. Për fat të keq, edhe në ditët e sotme , studiuesit e këtyre fushave, nuk përfshijnë në formimin e tyre profesional, njohuritë e të dyja këtyre disiplinave (arkeologjisë dhe gjuhësisë). Këto kufij (për lashtësinë) ,vihen edhe ndaj  shkencave të tjera.

Studiuesi arbëresh Xhuzepe Katapano, më 1984 pohon : « se prania e Ilirishtes në Egjypt mund të vendoset deri në kohëra shumë të hereshme: rreth 12.000 vjet më parë, duke përkuar me zhdukjen e Atllantidës së përshkruar nga Platoni në dialogjet “Timeu” dhe “Kricia” (f38 Xh.K) ». Ky pohim u bazua mbi “ Hulumtimet skrupuloze që kam kryer me ndihmën e sistemit kritik, të krahasimit shkencor të rrënjëve të shumë gjuhëve tepër të lashta si : eskuera baske, shqipes, gjuhëve hitite, hebraike, arabe, aramaike dhe të tjerave, veçanrisht gjuhës kopte-gjuhës liturgjike të të krishterëve të Egjyptit ; si dhe studimeve shumë-vjeçare të rendit filozofik, teozofik, histori-arkeologjik, etnografik, mitologjik, matematik, kimik, fizik, natyralist” . Ky formim shkencor “ më ka çuar në përfundimin se, duhet përmbysur tradita, që e paraqet qytetrimin neolitik si një fryt kryqëzimesh » (f7 XhK) Ky mendim hodhi poshtë, pas afro njëzet viteve, tezën e Pr. E.Cabeit se “ Ajo që quajnë “kulturë ilire”… nuk mund të vërtetohet se ka qënë etnikisht e gjuhësisht homogjene… » (B.A.) Këto teza, me enthuzjazëm u brohoritën nga studiuesit fqinj sërb, për të vënë në dyshim autoktoninë dhe trashëgiminë ilire të shqiptarëve dhe gjuhës së tyre, por edhe nga disa « analistë » shqiptare  të ditëve të sotme, që jo rrallë kanë treguar analfabetizmin e tyre në shkencën historike.

Tashmë, teza e një gjuhë fillestare është pranuar përgjithësisht. I pari që e ka shprehur qe Sër William Jones (1746-1794), orientalist i famshëm që njihte 28 gjuhë. Sipas albanologut Arif Mati, por edhe shumë studiuesve të huaj dhe shqiptar “Pellazgjishtja e lashtë, nga e cila rrjedh shqipja e sotme , ka qënë gjuhë zanafillore e folur në Europë, Egje dhe Azi të Vogël qysh të paktën prej viteve 6500 para Krishtit” (f 477 A.M.)

Paisja me njohuri nga shumë fusha shkencore, edhe në historiografinë botërore zotërohet nga një numër i pakët studiuesisht, gjë që i ka çuar shpesh në udhëkryq (sidomos për lashtësinë) apo në gjykime të pjesëshme. Pr. Colin Renfrew i Universitetit të Kembrixhit, në botimin e tij “Arkeologjia dhe Gjuhësia” (1989) shkruan: “Arësyeja kryesore e botimit të këtij studimi, është që të vë në dukje, se arkeologët e këtyre viteve të fundit, për të rindërtuar të kaluarën, nuk kanë marrë parasysh në masën e duhur dëshminë e gjuhësisë” (Wikipedia “pellazgët”).  Mangësi vërehen në shumicën e botimeve të studiuesve të huaj për periudhën pellazge, greko-romake apo atë bizantine, sepse nuk e njohin, apo e anashkalojnë : gjuhën, historinë, besimet dhe kulturën e traditës së kombit shqiptar, faktorit shumë të rëndësishëm të këtyre periudhave historike.

Nuk mund të shprehemi për origjinën e gjuhës shqipe sepse nuk kemi shkrime ilire nga lashtësia

Kështu pohojnë edhe sot gjuhëtarët e institucioneve zyrtare të Albanologjisë. Një shprehje popullore thotë : « Nuk shikon syri, por mëndja ». Si vallë, studiuesit tanë, do të gjejnë shkrime ilire, kur në mëndësinë e tyre, shqiptarët nuk janë pasardhës të Pellazgëve që  më vonë u emërtuan Ilirë, apo më sakt Thrako-Ilirë ? Pr.E.Cabei, me ironi theksonte se: “Nuk do të mund të kënaqim ata, që ende sot kanë një besim të plotë mbi origjinën pellazgjike të gjuhës sonë. Përkundrazi, ka ardhur koha që, sëpakut nëpër shkolla, mos t’ia mbushin kokën fëmijëve me hipoteza të tymosura që i përkasin mesit të shekullit të kaluar! “ (f 23 N.V. )   Koha tregoi se Pr Cabei nuk kishte të drejte: „Në Muzeun Arkeologjik të Athinës hasim me një shtyllë shumë të lashtë, me një mbishkrim bustofedik të shkruajtur me alfabetin pellazgjik dhe me përmbajtje vajtimi ,zbuluar në ishullin Lemnos…deri më sot, nuk është lexuar…Forma e shprehjes është primitive, megjithatë, është për t’u habitur se si mund të zgjidhet e të kuptohet ky mbishkrim, mbas më se 3000 vjetëve me anën e shqipes së sotme“ (f31,N.V.F.)

Nuk mund të besohet se, i arsimuar në Perëndim, Profesori nuk kishte njohuri mbi studimet shkencore të gjuhëtarëve të huaj, që theksuan origjinën ilire dhe pellazge të gjuhës shqipe. Dua të sjell vetëm një fakt të dhënë nga studiuesi francez Eduard Shnaider në fund të shk.19.  Duke  studiuar  fjalët një-rrokëshe të shqipes, që dëshmojnë lashtësinë e një gjuhe, e që ruhen edhe sot, në fondin e saj bazë leksikor (785 të tilla, ndërkohë që në gjuhët e tjera europiane gjënden jo më tepër se katër-pesë rrënje, në greqishte 9 rrënje,  e në latinisht vetëm një) pohon se “i vetmi popull që mund të mburet se trashëgon vetitë, zakonet, traditat, tiparet dhe gjuhën e Pellazgëve, është populli shqiptar” (f.11 E.S.)

Duhej, gjithashtu të kishte dijeni edhe për studimet e bashkë-kombësve të tij si : Dhimitër Kamarda,  i cili në librin e tij « Një esse e gramatikës krahasuese rreth gjuhës shqipe” (1864) vërtetoi se gjuha e popullit shqiptar ishte ndër më të vjetrat e të gjithë popujve të Europës “ (f37 E.J.) Në mohimin e origjinës pellazge, të gjuhës dhe shqiptarëve, bashkoheshin edhe historianët Stefanaq Pollo dhe A.Puto të cilët « në Historinë e Shqipërisë,  janë shprehur se :”Nuk ekzistojnë elemente identifikimi të pellazgëve me shqiptarët” (f11 A.K.) A janë këto pohime si rrjedhojë e studimeve të tyre shkencore, apo të qëndrimeve të diktuara nga politika? Për këtë do të flasim më vonë.

Në « debatin shkencor » të flet-rrufeve Pr. E.Cabei shkon edhe më tej : « Në lidhje me autoktoninë, do të shtojmë ndërkaq edhe këtë që, gjuhësinë e intereson më fort puna e autoktonisë së popullit shqiptar, sesa ajo e autoktonisë së Ilirëve. »  (B. A.) Por, a nuk janë shqiptarët bijtë e Ilirëve ? Duke i ndarë prej tyre, ku do t’ua gjejë autoktoninë, albanologjia zyrtare?  Me qënëse origjina dhe autoktonia pellazgo-ilire e shqiptarëve nuk është objekt i shkrimit, nuk po zgjatem në këtë pikë.

Po ku “fshihet” gjuha e ilirëve?

Ajo gjëndet kudo në Europë, Afrikën Veriore, Azinë e Vogël dhe të Largët, ku ka shkelur këmba e popullit të parë europian: Pellazgëve.

“Në Shqipëri ka dokumente epigrafike të shumta, nga ato më të lashtat pellazgjike, deri ato të periudhës ilire dhe të kohëve më të vonëshme…Por nuk shpjegohet se përse duke patur në dispozicion një pasuri aq të madhe dokumentash epigrafike brënda kufijve të Shqipërisë, ai (Mahir Domi) nuk i është vënë edhe studimeve të tyre. (f48 N.V.)  Një “biblioteke” e pasur për albanologjinë janë edhe shkrimet e fiseve etruske (Itali, etruskët gjithashtu janë fise ilire) por edhe te fiseve te tjera pellazge në Portugali, Greqi, Kroaci,Serbi, Rumani,Turqi e në shumë vënde të tjera

Francezi Zacharia Mayani, në vitin 1970 botoi tre vëllime me këto dëshmi “Etruskët filluan të flasin”, “Etruskët Flasin” dhe “Fundi i misterit Etrusk”. Vërtet Etruskët  folën shqip, por a i dëgjuan albanologët tanë zyrtarë, zërin e tyre?

Folën shqip, jo vetëm gurët e Etruskëve të lashtë, të zbuluar prej arkeologëve. Emërtimet e disa maleve, lumenjve, fshatrave dhe qyteteve, gjireve, ishujve,deteve në vënde të ndryshme të Europës e më gjërë, gjithashtu flasin me gjuhën tonë. Edhe emrat e Perëndive të Olimpit ,që e gjithë Historiografia botërore zyrtare i ka pagëzuar me ujin e shënjtë “grek”, nuk kanë asnjë kuptim me greqishten, por shpjegohen vetëm nëpërmjet gjuhës së  Albanëve, prandaj edhe studiuesit e emërtuan si ”gjuhën e perëndive”. « Në se Pellazgët krijuan këtë fe dhe u dhanë emra perëndive, ashtu siç thonë shkrimtarët e vjetër, atëhere kam në dispozicionin tim një fjalor interesant pellazgjik » shkruan i enthuzjazmuar studiuesi arvanitas, Aristidh Kola (f.11A.K)

Do të ishte gabim, të mendohet se mangësia e formimit shumë-disiplinor i albanologëve zyrtarë shqiptar, është faktori kryesor i « ngrirjes» 237 vjeçare në studimet mbi origjinën dhe gjuhën e  shqiptarëve.

 

Që në krijimin e shtetit Shqipetar, mbas Luftës së Dytë Botërore, studiuesit u veshën me uniformën e ushtarit të Partisë.

Më kot priti Spiro Konda që kishte ardhur nga Italia në Konferencën e parë Albanologjike (Tiranë 1962) kur paraqiti tezën e tij mbi  paraardhësit e shqiptarëve (“Shqiptarët dhe problemi pellazgjik”), të zhvillohej një debat shkencor.

Sipas dëshmive të flet-rrufeve (1967-8),  drejtuesit e Albanologjisë (komisarët e Partisë), udhëzonin “që shkencat tona albanologjike duhet të bazohen mbi shkencën marksiste-leniniste”(E.Hoxha në mbledhjen e Byrosë Politike të K.Q. PPSH 3.11.1969) “që të shikojmë çdo gjë me syrin politik » për të shpëtuar nga « presioni i shkencës borgjeze ». Duhet « të shkarkohemi nga të huajt» në mënyrë që « ndjenja e inferioritetit të zhduket. Enver » (Fjalët e pjerta janë nga shënimet e Pr.E.Cabeit, nga mbledhjet me drejtuesit) (B.A.)

I vetmi studues që doli hapur në “debatet shkencore” të flet-rrufeve (1967),kundër këtyre udhëzimeve, qe gjuhëtari Selman Riza, i cili u shpreh se filozofia Marksiste nuk mund të zbatohej në gjuhësi. Për këtë problem të metodikës, Pr. Riza u akuzua për çfaqje të huaja e armiqësore dhe u surgjynos në Berat.

Si «  presione borgjeze » u cilësuan jo vetëm studimet e autorëve me kombësi të huaj, por edhe të atyre me gjak shqiptar, por që jetonin jashtë kufijve të 1913-ës. Veprat e tyre, që i çuan më tej, pohimet e albanologëve të shk 18 dhe 19, u shpallën si « herezi » dhe nuk u lejuan të botoheshin. Nuk u përfillën as studimet e arbëresheve te Italisë si : G. De Rada, Angelo Masci, Vincenzo Dorsa, Bernardo Bilota, Marchano etj. Studimet e tyre u përcaktuan si «Hipoteza romantike, pa baza shkencore, të frymëzuara nga motive politike » (Myzafer Korkuti, « Parailirët-ilirët-arbërit » Internet).

Katedrat gjuhësore  në Universitetet më të njohura si në Angli, Portugali, Sh B.A, Kinë, Kolumbi, Cekosllovaki, Spanjë, Itali, dhe Kosove etj. e pritën me një interesim shkencor studiuesen shqiptare Nermin Vlora Falaskin, që zbërtheu shumë shkrime të lashta me anën e gjuhës shqipe, por nuk u pranua në vëndin ku kjo gjuhë ishte e popullit dhe e shtetit, në Shqipëri.

Kështu edhe një studiues i shkollës vjeneze ,siç ishte Prof.Cabei, megjithëse pohon se  « Autoktonia e popullit shqiptar në viset e sotme, (eshte) vërtetuar me anë të vazhdimësisë (kontinuitetit) të emrave të vendeve në trajtën e tyre antike e në të sotmen » në të njejtën kohë nxjerr përfundimin se  : « shqipja është e vetmja që është në gjendje të spiegojë emrat e dy vargmaleve me rëndësi të Europës qendrore-lindore, Karpatet e Beskidet… Kjo për prehistorinë e popullit shqiptar do të thotë se pellgu i Karpatevet, në mos një djep relativ i të parëve të tij, ka qenë pakmos një stacion në shtektimin e tyre për në Europë jugore… Veçse koha e këtij shtektimi dhe e vendosjes së tyre në Gadishull nuk mund të caktohet më qartë as historikisht as me mjetet e arkeologjisë » (B.A.)Ky përfundim i Pr. E.Cabeit, u bë shkak që emri i tij është bërë nga më të preferuarit për pseudo-historianët sërb.

“Kërkimet, studimet … të organizuara në trojet shqiptare që nga Jovan Cvijiqi, Selishqevi, Atanasie Urosheviqi, Milica Gërkoviqi, Jovan Ristiqi etj., tubimet shkencore si “Iliri i Albanci”, “Serbia i albanci kraj XIX veka”, të organizuara nga Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Serbisë” – së fundmi edhe në simpoziumin shkencor - “Sllove­nsko porijekla stanovnishtvo u Albaniji”, mbajtur në Cetinë më 1990,  këmbengulet tek “ prejardhja jo ilire e shqiptarëve dhe jo autoktonia e tyre në trojet e sotme etnike dhe shtetërore” (Begzat Balliu, “Antroponimia identitare e Kosovës”).

 

 Sot, me gjithëse veshi « xhinset » perëndimore, Albanologjia zyrtare vazhdon « ngrirjen » 237 vjeçare, për origjinën e gjuhës sonë.

Pa e lodhur veten, për të na bindur me rrugë shkencore dhe pa pranuar të bejë asnjë debat, Albanologjia zyrtare mohon çdo studim, të kohëve të kaluara dhe të ditëve të sotme, për origjinen pellazgo-ilire (emertim qe nuk duhet ndarë) të gjuhës sonë, duke u fshehur prapa teksteve shkollore të historiografisë europiane, që heshtin për këtë fakt.

Ky solidaritet, tregon se problemi i origjinës së gjuhës sonë, nuk është thjesht i shkencës dhe politikës zyrtare shqiptare, por edhe i shkencës zyrtare dhe i interesave politike ndërkombëtare.  Kur flasim për origjinën dhe rolin tek gjuhët europiane dhe më gjerë, të gjuhës pellazgo-shqipe, rrjedhimisht vërtetojmë  origjinën, shtrirjen teritoriale dhe rolin e kombit shqiptar në Kontinentin Europian e më gjere, një e vërtetë historike që “fitimtaret” dhe “të ardhurit e vonuar” , luftuan ta varrosin. “Duke mos u drojtur nga një përgënjeshtrim prej historisë dhe duke qënë i sigurtë se nuk do të akuzohem se kam dëshirën për ta zmadhuar, meqë nga pikpamja e kombësisë i takoj të njëjtit popull, mund të them se populli shqiptar dikur ishte një popull i madh që banonte ne dy kontinente, të Azisë e të Europës, nga Triestja deri në Sivas...(f242 S.F.v2)

Problemi i origjinës, autoktonisë dhe meritave historike të një popullsie, ështe   shfrytëzuar historikisht për qëllime dominimi psikollogjik, ekonomik dhe politik.

Cështja e origjinës, autoktonise dhe ngjarjeve të lavdishme të të parëve, krijon ndjenjën e përkatësisë, të bashkimit dhe arësyen për të qënë krenar, ndjenja që të jepnin forcë në luftra, sa të drejta, aq edhe pushtuese. Ja përse kapitalizmi europian i shk 18 e më vonë, filluan garën për të zbuluar lashtësine dhe “të ndërtojnë gjuhët e popullit” të shteteve të tyre. Cdo shtet kërkonte “madhështinë” e origjinës dhe historisë së tij, për të ruajtur psikollogjikisht perandoritë koloniale dhe supremacinë në kontinentin europian. Të mos harojmë, se me këtë “madhështi” u ushqye politika më famëkeqe e njerëzimit: Racizmi, që zbatoi genocidin më të egër në Historinë njerëzore. Shëmbulli më i freskët është lufta në Kosovë, në emër të “djepit” të sërbëve , që synoi krahas zhdukjes së popullsisë shqiptare, zhdukjen edhe të çdo  dokumentacionit dhe të objekteve historike. Historiani Walter Barberis, thekson se këto veprime kryen nga shkaku se: “Një shoqëri pa rrënje të përbashkëta, popuj pa histori apo kujtime të familjes, kanë një sjellje të veçantë të diktuar nga një tendencë drejt individualizmit dhe intolerancës.” (f4 W.B.)

Kur flasim per “zbulimin e rrënjeve” për interesa politike në Europën e shk 18-19, nuk duhen ngatëruar këtu, folkloristët dhe gjuhëtarët e Rilindjes europiane, që hodhën bazat e Gjuhësisë krahasuese dhe historike dhe frymëzuan ndjenjën kombëtare. Interesat politike ndaj së kaluarës, janë çfaqur që në lashtësi.  “ Ramsesi i III-të ua  kaloi gjithë paraardhësve, duke përvetësuar monumentet e tyre: i grreu gjithë emrat e tyre dhe gdhëndi emrin e vet në vënd të tyre” (f18 F.N.)

Shumë histori të popujve dhe origjina e vërtetë e figurave te lashta u “varosën”, për të rishkruar histori të plotësuara me ngjarje, dhe me emëra të deformuar apo të rinj, të heronjve të kohës (“Etruskishte-Toskerishte” Niko Stillo).

“Legjendat dhe mitet historike greke janë të mbushura me këto lloj treguesish të rremë” (f42 A.Mati) .  Zhdukja e arritjeve të  brezave të mëparshëm, për të ligjëruar ata që erdhën më vonë, vijoi gjatë të gjithë historisë njerëzore. “Në se do të lexonim Platonin, do të mësonim se ata (priftërinjtë ortodoks) gjatë të gjithë kohës përkthenin veprat pellazge në gjuhën artificiale dhe zhduknin origjinalet. Në këtë mënyrë mbas shumë shekujsh arritën të krijojnë kulturën që nuk ishte aspak e tyre, por ajo e pellazgëve hyjnorë”(Ali Eltari « Republika » 7.01.2010)

Sidomos gjatë mesjetës, u shkatruan arkivat unike të objekteve fetare. “Ekzistonin dokumente të çmuara në manastirin e Shën Naumit … Murgu Serafim, autor i këtij vandalizmi, i thoshte më 1856 peshkopit Popov…Patriarku më ka urdhëruar tre herë rradhazi… Nëse në këtë kohë nuk janë djegur të gjitha arkivat, ti do të zëvëndësohesh, dhe atë që nuk do ta bësh ti, do ta bëjnë të tjerët. Vetëm atëhere arrita në përfundimin që të bëja një pirg me to, para manastirit dhe tu vija flakën. Por sa keq më vinte ! » (f334 Zh.F.)

Por edhe Albanologjia zyrtare shqiptare, nuk mbeti prapa në këtë punë :”Po të krahasojmë dy botimet e Iliadës, të 1965 dhe të 1979, do të dallojmë  se (në vargun 328 – 332)…është zëvëndësuar emërtimi i fisit të akejve me emërtimin e fisit të danajve, kur dihet se akejtë  vinin nga ishujt e Egjeut dhe danajt nga veriu kontinental.” (Genc Hoti, albanovaonline.com). Për “madhështinë” e kujt u bë kjo padrejtësi Homerit?

Megjithëse në rrethet shkencore, njihet ky barbarizëm mbi dokumentet e lashta, si dhe pasojat shkatëruese nga ngjarjet historike, albanologët tanë zyrtarë, ngulmojnë se : “Për të përcaktuar origjinën dhe lashtësinë e gjuhës, kriteri i vetëm është dokumenti i shkruar !”. Përfundimisht, në tekstet shkollore (si shqiptare dhe të huaja) gjuha “mëmë” e europianëve të sotëm  si dhe prejardhja e gjuhës shqipe mbeten “pa përgjigjje”.    

Tekstet tona mësimore luftojnë të na bindin, se sa shumë ka marrë gjuha jonë nga grekët, dhe latinët në lashtësi, dhe nga sllavët e ardhur veçse në shk VI – X të erës sonë.  Studimet shkencore gjuhësore tregojnë se greqishtja është një gjuhë më e vonë, sikurse  edhe sanskritishtja, latinishtja apo gjuhët ballkanike sllave, të cilat kanë marrë  (dhe jo dhënë, siç vlerësohet në tekstet mësimore)  nga fondi gjuhësor i pellazgo-shqipes.  “Ndikimin e shqipes në gjuhën sërbo-kroate, e vënë në dukje pa kursim linguistët sërbokroatë, se ajo është një gjë që nuk mbulohet (Dr Ivan Popoviç-Historia e gjuhës sërbe)” (f110 V.S.)

Huazimet nga gjuhët e tjera, të pellazgo-shqipes, kanë qënë të kufizuara, për faktin se fiset pellazge ishin në një nivel më të lartë zhvillimi shoqëror, kulturor dhe gjuhësor. „Ilirija fillonte nga Danubi dhe shtrihej deri në Azinë e Vogël, por pjesa më e zhvilluar e saj ishte Ilirija e jugut, që mund të themi se përfshinte trojet nga Kosova deri në Camëri“ (f.272N.V.F) Me qënëse helenët në kohën e dyndjes së tyre në Europë ndodheshin në gjëndjen e barbarisë, pranuan besimin e pellazgëve dhe muarën shumë gjëra nga gjuha e këtyre. („Duke provuar të vërtetën“ 1878, gazeta “Terxhuman-i Shark nr.86 S.F.v1.)

 Studiuesi S.Kulishiç në vitin 1954  pohon se: “Sllavët ishin nevojtar për të gjitha: sepatën, drapërin, thikën, briskun, grepat e peshkimit, gjëlpërën për të arnuar, rrjetat, ngojcat e kuajve,zilet e këmborëve të bagëtive të cilat s’kanë ndryshuar që nga koha e bronxit deri më sot, dhe i kemi ashtu siç na i dhanë ilirët”” (f.125 V.S.)

As“Iliada”(Zëmrimi i Akilit), dhe as emrat e heronjve të saj, nuk mund të kuptohen nëpërmjet gjuhës greke. Filozofi dhe gjuhetari Sami Frasheri më 1886, vëren se “Po t’i lexohet grekut vetëm një gjysëm-varg i Homerit, që është shkruar para tetë shekujsh, ai ose do te mohoj se Homeri ka qënë grek, ose do të refuzojë se vetë është grek (f.71 S.Fr.)

Të kapur me fanatizëm pas një metode të vjetëruar, në studimin e origjinës së gjuhës dhe të popullit shqiptar, gjuhësisa zyrtare në vënd të fakteve shkencore, bën vlerësime “objektive” antikombëtare. Studiuesja e gjuhës dhe komunikimit në Universitetin e Illinoisit U-C  USA, Eda Derhemi shkruan se: “Si shumë të tjerë nëpër Ballkan, kemi bindjen qesharake dhe provinciale (që buron pikërisht nga të jetuarit nën trysni të vazhdueshme fanatizmi) se, po qe se ne nuk kemi gjuhën më të vjetër, rrënjët më të lashta, e nuk i kemi të gjithë heronjtë e gadishullit me gjak krejt a pjesshëm prej tonit, atëherë s’kemi pse jetojmë më: s’na ngelet “nder”, as vlerë, as vend në këtë planet.” ( "Medalja e lashtesise”, Forumi “Zeri yt” Media Sociale Shqiptare 3.03.2011)

Në rast se edhe figurat më të shquara të gjuhësisë europiane të shk.19 dhe 20, që pohuan lashtësinë e gjuhës pellazgo- shqipe dhe ndikimin e saj mbi gjuhët e tjera, jane“qesharakë” dhe “provincialë”, atëhere edhe ne shqiptarët, e meritojmë këtë “medalje”.

                   C’farë të rejash, kanë sjellë studimet mbi origjinën e gjuhës shqipe?

« Studiues dhe institucione shkencore të huaja që u angazhuan me shqipen, konkluduan se vetëm nëpërmjet shqipes së sotme mund të arrihet tek trungu Indo-Europian i 225 gjuhëve dhe dialekteve që fliten sot në hapsirën Euro-Aziatike (f9 S.Tepelena « Iliriana » Athinë,2005)  (Duhet të kemi parasysh se gjuhën pellazgo-shqipe e flisnin shumë fise pellazge. Shqiptarët i përkasin degës thrako-ilire dhe sot janë të vetmit, që e flasin këtë gjuhë).

Studiuesi Eduad Shnaidër në veprën e tij “Pellazgët dhe pasardhësit e tyre” tregon se si lindi gjuha e kombit tonë, në kohën kur njeriu filloi të shkëputej nga bota shtazore:  “sa për gjuhën që ato popullsi primitive flisnin, ne e kemi shpjeguar se ajo është akoma gjallë. Ajo është ruajtur pothuaj e paprekur në malet e vëndit të Shqiptarëve, me atë thjeshtësi fillestare, harmoninë e saj imituese, kuptimin sillabik të plotë të saj, si dhe lakonizmin, të tillë siç e kishte krijuar njeriu i parë nga admirimi i natyrës” (f44  E.S.)

E verteta shkencore, dëshmon se Arbërit-Shqiptarë, si  një popull autokton,  ka të drejtën e ligjshme të krenohet, si pasardhës i drejtpërdrejt i njeriut të parë europian, Pellazgëve hyjnorë, dhe jemi populli i vetëm, që flasim gjuhën e trashëguar prej tyre. Gjuha dhe Kombi, kanë qënë përherë për Arbërit jo vetëm burim krenarije, por edhe një DETYRIM  për t’u përcjell brez pas brezi (dhe jo racizëm apo “nacionalizëm shqiptaro-madh”, ndaj popujve të tjerë, siç përflitet) dhe vazhdimisht është derdhur gjak për mbrojtjen e tyre.  

Në shk 21,  për Kombin Shqiptar është i papranueshëm inkuizicioni 237 vjeçar ndaj origjinës dhe rolit të gjuhës shqipe.  Përse duhet te flijohet një e vërtetë historike, vetëm e vetëm se cënohen pretendimet pa baza shkencore, të disa shteteve të tjera ? Emri i Pr. E.Cabeit do të mbetet gjithëmonë i nderuar për  kontributin e tij të madh në gjuhësinë shqiptare, por nuk mund të “lidhemi me zinxhir” mbas atyre tezave të tij, që faktet shkencore i kanë hedhur poshtë. Rruga e “dogmatizmit mesjetar” , rrefuzimi i  debatit,  pengon zhvillimin e shkencës albanologjike.  Cdo brez i shqiptarëve, ka të drejtë (jo me tetë rrjeshta) por me një pasqyrim të plotë: TË MËSOJË ORIGJINËN DHE ROLIN  HISTORIK TË  GJUHËS QË FLET !

Gjuha pellazgo-shqipe, është Muzeu i vetëm dhe më i lashti në historinë europiane, që padrejtësisht nuk emërtohet si pasuri e kulturës botërore dhe nuk gëzon përkujdesin e UNESCO-s, për fajin tonë në rradhë të parë, dhe  të historiografisë zyrtare ndërkombëtare që kërkon flijimit të saj, për interesa politike.

 

Fatbardha Demi

   

F.N.- Fan Noli “Portrete dhe Skica” Shtepia botuese enciklopedike, Tirane 1995

B.A. – Ben Andoni “Si mbrohej Cabei” Revista MAPO (internet)

Xh.K. – Xhuzepe Katapano “Thoti fliste shqip” Botimet Enciklopedike,Tirane 2007

E.J. - Edwin Jacques « Shqiptarët » Fondacioni Abraham Linkoln1995

R.J. - Romilly Jenkins “Bizanti dhe bizantizmi”

N.V.F.- Nermin Vlora Falaski ““Pellazget-Ilirët-Etruskët-Shqiptaret” Prishtinë 2002

N.V.- Nermin Vlora Falaski “Prona Gjuhesore dhe Gjenetike” 1997

S.F.-    Sami Frasheri  Tirane,1989

S.Fr- Sami Frasheri “Gjuha” Logos  Shkup,2002

V.S.- Veis Seiko « Mbi elementet e perbashketa ne epiken shqiptaro-arbereshe dhe serbokroate » v.2002

A.K.- Aristidh Kola “Gjuha e Perendive” Plejad 2003

A.Mati- Arif Mati “Mikenet = Pellazget” Plejad  2008

A.M.- Arif Mati “Shqiperia, Odisea e pabesueshme e nje populli parahelen” Plejad 2007

E.S – Eduard Shnaider “Pellazgët dhe pasardhësit e tyre” 2009

Zh.F. - Zhan Klod Feveiral “Historia e Shqiperise”2004

 

Begzad Baliu: GJENDJA E STUDIMEVE ALBANOLOGJIKE DHE PERSPEKTIVA E TYRE

Begzad Baliu

 

                         GJENDJA E STUDIMEVE ALBANOLOGJIKE DHE PERSPEKTIVA E TYRE

 

1. Çështje të historisë së kërkimit

Një shekull më parë, saktësisht në vitin 1897, Faik Konica tër­hiqte vërejtjen për varfërinë letrare të letrave shqipe, duke shtuar se ajo nuk kishte më shumë se pesë a gjashtë libra cilësor[1].

Ky konstatim për letërsinë shqipe nuk do të dukej shumë i rën­dësishëm për kohën tonë, sikur të mos ishte përpjekja e parë për të sjellë sintezën e plotë të pasurisë histori­ko-letrare në letrat shqipe dhe sikur ky vlerësim të mos na bëhej sino­nim i mendimit tonë kritik për gjendjen shkencore të studimeve alba­nologjike, sot, një shekull më vonë.

Pas këtij konstatimi të Faik Konicës, përpjekjet për të vlerësuar shkencën dhe kulturën shqiptare nuk kanë munguar, por ka munguar për­pjekja për të organizuar atë në nivel të institucioneve shkencore kombëtare dhe të instituionalizuara. Në vitin 1940, bëhet përpjekja e parë për të themeluar një institucion shkencore, i cili do të merrte për­sipër jo edukimin arsimor, misionin e të cilës e kryente Normalja e Elbasanit, po kërkimin shkencor, përkatësisht institucionalizimin e tij në shkallë kombëtare. Po në këtë vit organizohet ne Tirane një Kon­gres i Studimeve Shqiptare, në të cilin merrnin pjesë, përveç shqip­tarëve, edhe albanologë të shquar, sado për fat të keq, vetëm të pro­veniencës italiane. Nga ky kongres lindi Instituti i Studimeve Shqip­tare me qendër në Tiranë[2].

Pas Luftës së Dytë Botërore, janë bërë përpjekje sistematike për formimin e institucioneve arsimore dhe shkencore në fushë të alba­nologjisë. Në të njëjtën kohë janë organizuar takime shkencore për të caktuar orientimet teorike, metodologjike dhe madje ideologjike të së ardhmes së shkencës shqiptare.

Në vitet 1948–1952, në Tiranë dhe në Prishtinë, janë bërë për­pjekje për të parë gjendjen e studimeve (më shumë ideore) brenda in­stitucioneve shkencore në Tiranë dhe në Prishtinë, me theks të ve­çantë të ardhmen e shqipes standarde.

Në vitin 1962 organizohet Konferenca e Parë e Studimeve Al­banologjike, në të cilën bardi shkencor dhe ideologjik i kryeprojekteve albanologjike kombëtare Androkli Kostallari përvijonte në krye­referatin e tij sintezën e madhe, drejtimet, fushat dhe kufijtë e stu­dimeve alba­nologjike, ndërsa veç tjerash premtonte se do të bëheshin objekt studimi edhe vepra e “atyre shkrimtarëve të njohur të së kaluarës, si Gjergj Fishta, Faik Konica, Zef Skiroi etj.”[3] Pavarësisht nga ky prem­tim, sikur dihet, veprat e disa krijuesve dhe rezultatet e disa pro­jekteve jo vetëm nuk do të studiohen, por do të bëhen objekt harrese dhe sulmi. Institucionet shkencore në Tiranë do të bëhen strumbullar i disa prej projekteve të mëdha shkencore, si: Kongresi i Drejtshkrimit, Konferencat e studimeve ilire etj., por nuk do të arrijnë të dalin nga gëzhoja ideologjike e sistemit, dhe më shumë se reflek­tuese ato u bënë refuzuese të arritjeve të reja.

Në këtë rrjedhë, në Tiranë institucionet shkencore, arsimore dhe kulturore shënojnë një mbyllje të jashtëzakonshme brenda kufijve po­litik dhe ideologjik, duke përjashtuar madje edhe letërsinë e shkruar në Kosovë nga Historia e letërsisë shqipe e gjysmës së dytë të sheku­llit XX[4], ndërsa të njëjtin mision kryejnë edhe studiuesit shqiptarë në Europë dhe Amerikë. Ndonëse vërehen hapa të rëndësishëm bashkë­punimi dhe komunikimi, sidomos në përpjekjen e përbashkët për shqipen standarde, pikërisht në këtë dekadë vërehen hapa tepër të veçantë për projektimin separatist të kulturës shqiptare. Mirëpo, rea­gimet edhe kësaj here nuk kanë munguar. Në fushë të gjuhës shquhet insistimi i Profesor Idriz Ajetit që në Seminaret e albanologjisë të projektojë kontekstin ballkanik[5] dhe ai i Profesor Rexhep Qosjes për projektimin evropian të gjuhës, letërsisë dhe përgjithësisht kulturës shqiptare. Profesor Rexhep Qosja, që në vitin 1969, veç tjerash kishte shkruar traktatet për studimet albanologjike, in­stitucionet dhe perspektivën evropiane të tyre[6], që mund të quhen edhe përgjigje koncepteve të Androkli Kostallarit të paraqitura në Kon­ferencën e parë të studimeve albanologjike (1962).

Po në këtë periudhë, në Kosovë bëhen përpjekje individuale dhe kolektive për të dalë nga rrethimi. Në vitin 1968 rihapet Instituti Alba­nologjik dhe po këtë vit organizohet Konsulta Gjuhësore e Prishtinës. Në vitet ’70 themelohet edhe Universiteti i Prishtinës, ndërsa në vitin 1974 fillon punën Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare. Në fushë të ndërkombëtarizimit të albanologjisë Seminari paraqet institucionin më të rëndësishëm nacional, përmes të cilit bëhet i mundur popullarizimi i albanologjisë si shkencë dhe histo­risë e kulturës shqiptare si pjesë e kulturës universale. Po në këtë kohë hapet edhe Akademia e Shkencave në Prishtinë dhe në Tiranë.

Përpjekjet për të vlerësuar e rivlerësuar studimet albanologjike dy dekadat e fundit janë bërë kryesisht në fushë të historisë dhe të letërsisë, me qëllim të çlirimit të saj nga konceptet ideologjike[7].

2. Vendet dhe institucione:

Duke iu kthyer edhe njëherë identifikimit të hapësirës ku janë krijuar institucionet shkencore dhe arsimore në fushë të albanologjisë, duam që njëkohësisht të bëjmë edhe një sistemim të tyre historik dhe kronologjik. Sikur është konstatuar shumë herë deri më tash, nga gjysma e dytë e shekullit XX, institucionet e kërkimeve albanologjike nga hapësira e kolonisë se arbëreshëve të Italisë dhe nga hapësira gjermanofone e Austrisë dhe e Gjermanisë kaluan në hapësirën shqiptare: Tiranë, Prishtinë, Shkodër, Shkup e kështu me radhë.

Në Tiranë, tashmë një gjysmë shekulli, ku më parë e ku më vonë, janë themeluar:  Universiteti i Tiranës, Akademia e Shkencave e Shqi­përisë, Qendra Enciklopedike, Instituti i Gjuhësisё dhe i Letërsisë, Fa­kulteti i Gjuhëve të Huaja, Instituti i Folklorit, Instituti i Historisë, In­stituti i Arkeologjisë dhe revistat shkencore: Buletini i Universitetit të Tiranës, Studime historike, Studime filologjike, Iliria, Kërkime folklorike etj. Një qendër po kaq e organizuar në fushë të albanologjisë, madje me një traditë të fortë gati njëshekullore në fushë të filologjisë, po në të njëjtën kohë u bë Shkodra. Në këtë qytet të Veriut të Shqipërisë me kohë u themeluan Universiteti “Luigj Gurakuqi”, Biblioteka “Marin Barleti” dhe më vonë Seminari i Albanologjisë, Muzeu i Shkodrës, Seminari ndërkom­bëtar “Shkodra në Shekuj”. Brenda tyre u botuan disa revista dhe kolana shkencore: Kolana e botimeve të trashëgimisë, kryesisht e botimeve para Luftës së Dytë Botërore e Kishës Katolike, Buletin shkencor, Pheonix, Hylli i Dritës, Kolana e seminarit “Shkodra në shekuj” etj. Pas rënies së komunizmit shkollat e larta pedagogjike u kthyen në universitete. Në Elbasan u themelua Universiteti “Aleksandër Xhuvani”, dhe filloi botimi i Buletinit të Univer­sitetit; në Korçë u themelua Universiteti “Fan Noli” dhe filloi botimi i Buletinit të Universitetit, ndërsa tash së fundi po punohet për themelimin e një qendre të studimeve ballkanike; në Gjirokastër u themelua Universiteti “Eqrem Çabej” dhe filloi botimi i Buletinit të Uni­versitetit, ndërsa në Vlorë u themelua Universiteti “Ismail Qemali” dhe filloi botimi i Buletinit të Universitetit.

Të një moshe me disa nga institucionet e larta arsimore dhe shkencore me të Tiranës janë edhe disa nga institucionet arsimore dhe shkencore të  Prishtinës. Nga fillimi i viteve ’50 në Prishtinë kanë filluar të themelohen disa nga institucionet më të rëndësishme shkencore: Universiteti i Prishtinës, Akademia e Shkencave dhe Arteve e Kosovës, Instituti Albanologjik i Prishtinës, Instituti i Histo­risë së Kosovës, Arkivi i Kosovës, Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare. Brenda tyre janë botuar dhe kanë fituar moshën e pjekurisë edhe disa nga revistat më të mira shkencore në fushë të albanologjisë: Studime, Vjetari, Filologjia, Kosova, si dhe seria e revistave Gjurmime albanologjike dhe Gjuha shqipe.

Ndonëse të përshkuara nga një trysni e skajshme politike, në Shkup, e më pas edhe në Tetovë, janë bërë përpjekje për të organizuar institucionet shkencore dhe arsimore. Brenda Universitetit të Shkupit që nga vitet ’50 funksionon  Katedra për Gjuhën dhe Letërsinë Shqipe, ndërsa brenda saj janë të organizuara drejtimet studimore për  pedagogji dhe për përkthyes e inter­pretues në gjuhën shqipe dhe maqedonase. Në gjuhën shqipe dhe në gjuhën maqedonase studiohet dy dekadat e fundit edhe në Universitetin e Tetovës dhe në atë të Europës Juglindore në Tetovë e tash së voni edhe në Shkup. Në të tri qendrat nuk ka ndonjë aktivitet të dendur shkencor në fushë të albanologjisë edhe pse në Universitetin e Europës Juglindore funksionon një Qendër e Kërkimeve Shkencore, ndërsa kohëve të fundit ka zënë të organizohet Seminari i Gjuhës Shqipe edhe nga Universiteti i Tetovës. Në këtë rrjedhë duam të theksojmë se brenda hapësirës ish-jugosllave albanologjia studiohet edhe ka një traditë të mirë sidomos në Seminarin e Albanologjisë në Beograd, themeluar nga linguisti i njohur i përmasave ballkanike Henrik Bariq, pastaj në Podgoricë sapo është themeluar Fakulteti i Mësuesisë, e në Ulqin ka një revistë (Lemba) themeluar më shumë se sa një dekadë më parë, e cila albanologjinë e ka bërë mision dhe vizion në këtë hapësirë. 

Studimet albanologjike sot, as nga aspekti historik as nga aspekti i arritjeve shkencore nuk mund të merren me mend pa njohjen e kërkimeve shkencore në hapësirën italiane dhe gjermane.

Në Romë që nga mesi i shekullit XX funksionin Katedra e Gjuhës dhe e Letërsisë Shqipe e Universitetit tё Romёs (1957) dhe pranë saj Instituti i Studimeve Shqiptare, ndërsa rol të rëndësishëm zë njëra prej revistave shkencore dhe kulturore e mjeshtrit të madh të letrave shqipe Ernest Koliqit, Shejzat (La Pleidai). Në Palermo vepron Katedra e Gjuhës dhe e Letërsisë Shqipe, themeluar në vitet 1930–1931, nga historiani i letërsisë Gaetano Petrotta. Brenda saj ndërkaq dalin tri kolana botimesh: Albanica me 27 vëllime; kolana Studi i testi albanesi me katër vëllime; kolana e sapohapur Balcanistica me dy vëllime të botuara. Brenda këtij institucioni rëndësi të posaçme ka projekti BESA për mbledhjen dhe digjitalizimin e leksikut të veprave të autorëve arbëreshë; si dhe të projekteve të hartuara në kuadër të ligjit të miratuar në vitin 1999 mbi “Mbrojtjen e të drejtave te pakicave gjuhësore në Itali.” Në Napoli kemi Universitetin e Napolit “L’Orientale”. Brenda tij kemi katedrën e gjuhës shqipe në të cilën ligjërohet lënda e gjuhës dhe e letërsisë shqipe dhe filologjia shqipe. Titullari i lëndëve Profesor Italo Costante Fortino është edhe drejtor i Departamentit të Evropës Lindore, ku bëjnë pjesë të gjitha gjuhët e lindjes: shqipja, hungarishtja, rumanishtja, serbishtja, maqedonishtja, greqishtja, rusishtja, bullgarishtja, çekishtja etj. Puni­met shkencore botohen në kuadrin e departamentit. Posa­çërisht për shqipen del revista voluminoze Albanistica. Një lektorat i gjuhës shqipe gjendet edhe në Kozencë, ndërsa në Universitetin e Leçes albanologjia është organizuar në shkallë të Katedrës.

Studimet albanologjike janë formuar, janë organizuar, janë bërë shkencë më vete dhe kanë arritur përmasat e studimeve europiane, që nga mesi i dytë i shekullit XIX me shkollën austro – gjermane. Sot ajo studiohet në Munih (Munich) pranë Institut für Vergleichende und Indogermanische, Sprachwissenschaft sowie Albanologie, Departement II für Sprache und Kom­munikation, Fakultüt für Sprach- und Literaturwissen­schaften. Ludwig – Maximilians - Universität München. Në Munih botohet edhe vjetari shumë i pasur me studime albanologjike: Indogermanische Forschungen, një nga kolonat më të rëndësishme të historisë së albanologjisë të shekullit XX. Edhe në Leipzig (Lajpcig) gjuha shqipe mësohet në kuadër të Katedrës së Ball­kanistikës, ndërsa në Vjenë (Wien), albanologjia është mësuar e vazhdon të mësohet në Institutin e Indoeuropeistikës të Universitetit të Vjenës. Në Vjenë botohet në gjuhën gjermane revista për histori, kulturë, letërsi e politikë Dardania, të cilën e drej­ton ish-lektori i gjuhës shqipe në këtë qendër Skënder Gashi.

Ndryshe nga shumë qendra ku shqipja mësohej dhe studiohej në përmasa të studimeve ballkanike dhe europiane, por se sot aktivitetet rreth saj janë zbehur, në qendrat universitare dhe shkencore në  Poloni, ky interesim shkon duke u zgjeruar. Në këtë vend shqipja ekziston si lektorat sot në tre institucione edu­kuese në Poloni: në Universitetin e Torunjit “Mikollaj Kopernik”, në Universitetin e Varshavës, pranë Shkollës së Gjuhëve Lindore është mësuar për dy vjet në filialin e Universitetit “Adam Mickievic” tё Poznanjit, i cili quhet Collegium Europaeum Gnesnense, dmth. Kole­gji Europian në Gniezno. Në këtë shtet, vendin e mëparshëm të bardëve të albanologjisë: Cimohovskit, Profesoreshës Savicka etj., po e zë një brez i ri, në mesin e të cilëve edhe një shqiptar, Rigels Halili. Po kështu mund të thuhet edhe për qendrën e studimeve albanologjike në Universitetin e Sofjes. Në këtë institucion të lartë universitar ekziston Dega e Ballkanologjisë, e krijuar në vitin 1994 në Fa­kultetin e Sllavistikës së Universitetit të Sofjes “Shën Klementi i Ohrit” pranë Katedrës së Gjuhësisë së Përgjithshme nën udhëheqjen e Profesoreshës Petja Asenova. Albanologët e kësaj qendreje, drejtuar nga Profesoresha Rusana Bejleri, kanë krijuar edhe web-faqen elektronike, ku botohen studime, recensione dhe tekste letrare, në gjuhën shqipe dhe në gjuhën bullgare. Në këtë krah të studimeve albanologjike bie edhe njëra nga qendrat më të fuqishme të studimeve albanologjike dhe ballkanologjike në Shën Petërsburg (Sankt-Peterburg), ku shqipja është organizuar në nivel të Katedrës së Gjuhës dhe të Letërsisë Shqipe dhe ku vendin e bardëve të studimeve albanologjike, si Agnia Desnickaja e brezi i studiuesve të saj, po e zë një brez i ri në krye me studiuesin e përmasave ballkanike Profesorin Rusakov.

Ndonëse në përmasa më të vogla dhe madje kryesisht në nivel lektoratesh të mësimit të shqipes standarde, albanologjia studiohet edhe në disa qendra të Europës qendrore, perëndimore dhe në Amerikë. Gjuha shqipe mësohet në Londër, pranë Degës së Studimeve Sllave dhe të Europës Lindore, ndërsa po në këtë qytet punë të mirë në  hulumtimin, studimin dhe botimin e veprave në fushë të albanologjisë bën Instituti i Studime­ve Shqiptare, drejtuar nga studiuesi dhe editori Destan Bejtullahu. Gjithashtu, lektorati i gjuhës shqipe funksionon edhe në Universitetin e Arizonës, ndërsa Katedra e Gjuhës Shqipe edhe në Paris. Deri më tash, në Budapest për më se një gjysmë shekulli kurset e shqipes i ka organizuar filologu i përmasave ballkanike Ishtvan Shvits (István Schütz).

Një shtrirje më vete ka marrë mësimi dhe studimi i gjuhës shqipe edhe në institucionet arsimore e shkencore të Greqisë. Në Selanik, pranë Institutit të Gjuhëve Ballkanike, krahas gjuhës serbe, bullgare, ruse dhe rumune, mësohet edhe shqipja. Në Janinë dhe në Follorinë kemi lektoratet e shqipes, ndërsa në Athinë ka zënë rrënjë të mira Shoqata shkencore “Lidhja Filologjike Shqiptaro-Greke”, brenda së cilës del edhe revista shkencore Albanogrekica.

3. Orientimet

Shkenca e albanologjisë i ka tejkaluar tashmë disa çështje, që vetëm disa dekada më parë i konsideronte themelore në projektet na­cionale të saj.

3.1. Në fushë të historisë:

albanologjia problemin e dikurshëm të gjenezës së popullit shqiptar e konsideron të mbyllur dhe të pranuar në institucionet ndër­kombëtare pa domosdoshmërinë e mitizimit të saj; çështjen e formimit të kombit shqiptar tashmë e diskuton në kontekst të identitetit të saj evropian; projektimin e historisë së popullit shqiptar e konsideron jo si një histori të Shqipërisë, që në të vërtetë ishte histori e kufijve shtetë­ror e politik, po si një histori kombëtare e popullit shqiptar në kufijtë e saj etnografik. Brenda këtyre kritereve metodologjike pritet të rea­lizohet projekti i ri i historisë së popullit shqiptar, enciklopedisë së po­pullit shqiptar etj., ndonëse për shkaqe të caktuara në periudhën tran­zitore të kësaj kohe në Tiranë kanë përfunduar të ashtuquajturat pro­jekte kalimtare Historia e popullit shqiptar deri në vitin 1912 dhe Fjalori enciklopedik shqiptar.

3.1.1. Tema të reja:

rihapja e çështjes shqiptare; studimet për historinë dhe çështjen çame; rikthimi i epokës së Skënderbeut (në 600-vjetorin e lindjes); mbështetja në literaturën ballkanike (përkthimet); kërkimet e Robert Elsies në arkivat dhe bibliotekat e proveniencës Perëndimore, kërki­met e Musa Ahmetit në Arkivat e Vatikanit, kërkimet e Iliaz Rexhes në Arkivat e Turqise, kërkimet e Dhori Qiriazit në Arkivat e Greqisë, kërkimet e Oliver Shmitit në arkivat italiane dhe austriake, paraqesin kontribute të veçanta në kërkimet e kësaj fushe.

3.2. Në fushë të gjuhësisë:

albanologjia ka tejkaluar studimin me çdo kusht të problemeve gjuhësore me karakter historik dhe madje me metodologji historiciste, ndërsa gjithnjë e më shumë merret me çështje pragmatike të nevojave të saj: fjalorët elektronikë, fjalorët terminologjikë, diskutimin e stan­dardit gjuhësor në kontekst të rrethanave të reja, problemin e standar­dizimit të onomastikës etj. Qendrat e studimeve albanologjike në Pri­shtinë tashmë janë pjesë e projekteve mbarëkombëtare, sikur është Komisioni Ndërakademik për Gjuhën Shqipe, në të cilin tash sa kohë po diskutohen jashtë prirjeve ideologjike dhe dogmatike disa çështje të standardit të shqipes, ndërsa pas disa vitesh pune një komision eksper­tësh në shkallë Kosove i ka dhënë fund draftit të parë të standardizimit të emërvendeve të Kosovës.

3.2.1. Botimet:

botimi i Atlasit Dialektologjik; përfundimi i botimit të veprave të Çabejt në fushë të etimologjisë; seria e botimeve albanologjike në gjuhën shqipe dhe gjuhë të tjera (anglisht e gjermanisht) të cilat nën drejtimin e Profesor Rexhep Ismajlit po botohen në Akademinë e Shkencave dhe Arteve të Kosovës; seria e botimeve të trashëgimisë al­banologjike drejtuar nga studiuesja Ledi Shamku në Tiranë; fillimi i botimit të veprave të Jup Kastratit (Bibliografia albanistike I)[8]; veprat studimore në fushë të fonetikës së shqipes nga Profesor Kolec Topalli; studimet gjuhësore në fushë të shqipes nga Profesor David Luka; botimi i veprave të Kole Ashtës Leksiku historik i gjuhës shqipe, dhe sidomos botimi e ribotimi i shumë fjalorëve dygjuhësorë: anglisht-shqip, italisht-shqip, gjermanisht-shqip, greqisht-shqip e anasjelltas, paraqesin disa nga arritjet më të rëndësishme në fushë të gjuhësisë shqiptare etj. Një fjalor i madh hungarisht-shqip, i Profesor Ishtvan Shvic (Istvan Schvici), i cili pritej të botohej shpejt, tashmë edhe pas vdekjes së autorit ende gjendet në dorëshkrim. 3.3. Në fushë të letërsisë:

përveç kthimit të autorëve të ndaluar, në Tiranë është zgjeruar metoda shkencore e studimit, ndërsa në Prishtinë gjithnjë e më shumë, madje edhe nga brezi i ri i studiuesve, po provohet i ashtuquajturi “studim personal” i autorëve dhe veprave letrare. Studimet letrare në Tiranë shkojnë drejt ristrukturimit brenda teorive bashkëkohore të kërkimeve evropiane, ndërsa në Prishtinë drejt prirjes për të ndërtuar prirjet e studiuesve të veçantë, sado ato edhe më tej mbeten në nivel të përsiatjeve dhe sikur thuhet të “kërkimit të esencave”.

3.3.1. E veçantë:

studimet tekstologjike për letërsinë arbëreshe të Matteo Mandalasë dhe projekti BESA për mbledhjen dhe dixhitalizimin e veprave të autorëve arbëreshë, drejtuar nga Profesor Françesko Altimari; kërkimet e dr. Zymer Nezirit në Fondin e Eposit të Uni­versitetit të Harvardit, etj. Mbi tridhjetë vëllime me ligjërata e studime të Seminarit Ndërkombëtar për Gjuhën Letërsinë dhe Kulturën Shqip­tare paraqesin arritjet më të reja në fushë të studimit, konferencave dhe kërkimeve postkomuniste në fushë të albanologjisë.

4. Revistat

Kanë përfunduar “misionin” e tyre letrar: Jeta e re, Nëntori, Jehona, Fjala, Drita etj., dhe vendin e tyre kanë zënë: Përpjekja, Mehr Licht!, Poeteka, Sfidë, Ars, Fjalа, Aleph. Është rikthyer edhe Hylli i Dritës.

5. Perspektiva e kërkimeve albanologjike

Nëse perspektiva e studimeve albanologjike varet prej per­spektivës së kërkimeve shkencore në vende dhe arkiva shkencore, si dhe prej metodës së studimit të tyre, atëherë kërkimet albanologjike, përveç në hapësirën e njohur shtetërore dhe shkencore të Shqipërisë, Kosovës, Maqedonisë dhe Malit të Zi, duhet drejtuar edhe në hapë­sirën etnike, gjuhësore dhe etnografike të banuar nga shqiptarët në Greqi; në arkivat mesjetare dhe antike greke; në hapësirën etnografike dhe gjuhësore e shqiptarëve në Itali, si dhe në arkivat shtetërore, kishtare, shkencore dhe kulturore të tyre; në arkivat shtetërore dhe kishtare të zonës bregdetare të Kroacisë; në Arkivat Shtetërore Turke dhe në Arkivat e Vatikanit, ku po bën kërkime kryesisht studiuesi Mu­sa Ahmeti. Pranë Arkivave të Vatikanit dhe Arkivave të Turqisë është me shumë interes që të themelohen edhe Institutet shkencore na­cionale, të cilat do të merreshin vetëm me kërkimet e kësaj natyre.

Në gjuhën, letërsinë, folklorin, historinë dhe etnografinë shqip­tare ka shumë interes të bëhen kërkime në disa qendra shkencore të Evropës Qendrore: Vjenë, Grac, Mynhen dhe sidomos në fondin “Ga­ngala” të Kopenhagës. Biblioteka Mbretërore e kryeqytetit të Dani­markës (Kopenhagë), në të cilen gjendet edhe Koleksioni “Gangala” (sipas lektorit të shqipes Giuseppe Gangala, 1898–1978), mund të për­mbysë konceptin për themeluesit gjerman të albanologjisë shkencore. Arbëreshët mund të bëhen jo vetëm prijës të letërsisë së romantizmit dhe mbledhës të folklorit e përshkrues të etnografisë shqiptare, por edhe themelues të shkencës së albanologjisë në gjysmën e parë të shekullit XIX, brenda të cilës hynë edhe teoria e prejardhjes ilire të popullit shqiptarë e të gjuhës shqipe.

Në kërkime të dorëshkrimeve të panjohura deri më tash apo të identifikuara ndërmjetshëm, përveç veprave të shkruara para Buzukut, në historinë e re, gjetja e dorëshkrimit të Fjalorit etimologjik të Nor­bert Joklit, sigurisht paraqet interes të madh për albanologjinë.

6. Rikthimi te Faik Konica

Pas reagimit të lexuesve për konstatimin e tij se “letërsisë shqi­pe nuk kishte veç se pesë a gjashtë vëllime të holla”, Konica “për­mirësoi” mendimin e tij, duke u përgjigjur se kur kishte konstatuar një vëllim kaq të varfër të letrave shqipe nuk kishte menduar për per­sonalitetet, por për veprat. “Kultura kombëtare kishte shumë per­sonalitete të rëndësishme që nga ana kombëtare shqiptare janë me rëndësi, – “por ne, – shtonte Konica, – patëm për qëllim të theksojmë vetëm ato vepra që kanë vlerë me vete.”[9]

Kush do të kundërshtonte sot mendimin e Konicës një shekull më vonë, po të përpiqeshim të bënim një vlerësim të kontributeve tona shkencore të karakterit nacional. Nëse sot konstatojmë se kontributet shkencore nacionale nuk janë veç se një numër më i vogël vëllimesh, se ato që kishte theksuar Faik Konica një shekull më parë dhe se në mesin e atyre veprave të rëndësishme nuk janë as veprat themelore: Fjalori i madh i gjuhës shqipe, e të mos flasim për Fjalësin kombëtar të shqipes (ndërkohë që në kohën e Konicës shqipja kishte në dorë­shkrim Fjalorin e Kristoforidhit dhe madje Fjalorin etimologjik të Gustav Majerit); se në vend të Enciklopedisë nacionale kemi Fjalorin e vogël enciklopedik; se në vend të Historisë së popullit shqiptar kemi gjysmën e parë të saj; se në vend të Historisë së letërsisë shqipe kemi disa pjesë të saj; se ende nuk kemi një vepër akademike për letërsinë popullore, etnografinë, muzikologjinë, arkeologjinë, se edhe Gramati­kën e shqipes standarde nuk arritëm ta botojmë të plotë; se edhe ai nu­mër i vogël leksikonësh të botuar deri më tash janë rezultat i punës individuale të disa “iluministëve”, po jo edhe punës shkencor të insti­tucioneve shkencore, të cilat janë themeluar pikërisht për këto synime, si do të reagonin sot individët dhe institucionet shkencore.

Duke e ditur që më parë se edhe ndaj këtyre konstatimeve reagime do të ketë edhe një shekull pas reagimeve që iu bënë Faik Konicës, dëshiroj të përgjigjem që më parë: në kohën tonë, kemi jo vetëm individualitete të shquara shkencore, kulturore, filozofike, letrare etj., por kemi edhe institucione shkencore kombëtare: akade­mike, universitare, shkencore, institute të specializuara etj., të cilat, kudo me emrin e tyre i nderojnë popujt e qytetëruar të botës, por edhe këtu fjalën e kishim për ato vepra themelore, të cilat i mungojnë shkencës së albanologjisë, dmth. shkencës nacionale.

8. Në vend të përfundimit

Nëse rezultatet e reja të studimeve albanologjike varen prej perspektivës së kërkimeve shkencore në vende të ndryshme dhe arkiva shkencore, si dhe prej metodës së studimit të tyre, atëherë kërkimet albanologjike, përveç në hapësirën e njohur shtetërore dhe shkencore të Shqipërisë, Kosovës, Maqedonisë dhe Malit të Zi, duhet drejtuar edhe në hapësirën etnike, gjuhësore dhe etnografike të banuar nga shqiptarët në Greqi; në arkivat mesjetare dhe antike greke, në hapë­sirën etnografike dhe gjuhësore e shqiptarëve në Itali, si dhe në arkivat shtetërore, kishtare, shkencore dhe kulturore të tyre. Në arkivat shte­tërore dhe kishtare të zonës bregdetare të Kroacisë, në Arkivat Shtetë­rore Turke, në Arkivat e Vatikanit, të Rumanisë, të Bullgarisë, të Aus­trisë, të Rusisë dhe të Egjiptit, Greqisë. Pranë Arkivave të Vatikanit dhe të Turqisë është me shumë interes që të themelohen edhe Institutet shkencore nacionale, të cilat do të merreshin vetëm me kërkimet e kësaj natyre.

RESUMETHE STATUS OF ALBANOLOGY AND ITS PERSPECTIVE

If the new outputs of Albanology depend on scientific research in other countries and on their archives, as well as on methodology, then, besides Albania, Kosova, FYROM and Montenegro, the Alba­no­logy research must be extended also in the Albanian ethnic, linguis­tic and ethnographic area in Greece, in the medieval and ancient Greek archives, in the Albanian ethnographic and linguistic area in Italy, as well as in their state, church, scientific and cultural archives. It is indispensable that research must be carried out in the Croatian Riviera, in the Turkish, Rumanian, Bulgarian, Austrian, and Russian state archives, as well as in the Vatican archives.It is of much interest the establishment of national scientific institution in the Vatican and Turkish archives, that would deal exclusively with this kind of research.

 

 

[1] Faik Konica, Letërsia shqipe, “Albania”, Bruzelles, 1897, V. I. nr. 2.f.1.

[2] Më 8 prill 1940 Sekretari i Pcrgjithshëm i Kryesisë së Këshillit të Ministrave miratoi krijimin e fondacionit "Skanderbeg" si dhe statutin e Institutit të Studimeve Shqiptare. Sipas këtij statuti, Insituti i Studimeve Shqiptare kishte për qëllim t'i jepte hov e të bashkërendonte lëvizjen intelektuale shqiptare në fushën e shkencës, të letrave e arteve. Të përkujdesej për pasurimin e kulturës kombëtare, duke marrë si shëmbull kombet e përparuara të Europës, por duke ruajtur njëkohësisht dhe karakterin kombë'tar sipas mendësi ve dhe traditave më të mira kombëtare (AQSH, F. 200, V. 1940, D. 10., sipas Gentiana SINOJMERI, Arkivi Shqiptar, Viti 5, Nr. 1-2, 2004.

[3] Androkli Kostollari, Gjendja e Studimeve Albanologjike në Shqipëri, probleme dhe detyra të reja, Konferenca e Parë e Studimeve Albanologjike, Universiteti Shtetëror i Tiranës – Instituti i Historisë dhe Gjuhësisë, Tiranë 1965, f. 57; 1969:

[4] Shih, Grup autorësh, Historia e letërsisë shqiptare e realizmit socialist, ASH e RPS të Shqipërisë - IGJL, Tiranë, 1978.

[5] Shih, Fjala e përshëndetëse e prof. dr. Idriz Ajetit, drejtor i Seminarit të

Kulturës Shqiptare për të Huaj, SKSHH 1, Universiteti i Prishtinës – Fakulteti i Filologjisë, Prishtinë, 1975, f. 7.

[6] Shih fjalën e tij “Studimet albanologjike dhe institucionet e tyre”  (1969), në “Nocione albanologjike”, Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 1984, f. 32.

[7] Po këtë temë, por në një aspect tjetër e kam trajtuar edhe në kumtesat: Studimet gjuhësore në Kosovë në gjysmën e dytë të shekullit XX: shkollat, domenet, problemet, metodat, në Simpoziumin Ndërkombëtar të Organizuar me rastin e 50-vjetorit të themelimit të Institutit Albanologjik, Prishtinë,ë 2003”, si dhe Gjendja e studimeve albanologjike në fillim të shekullit XXI, (fjala hyrëse), në Konferencën vjetore të Institutit Alb-Skenca, Tetovë, 2 shtator 2009.

[8] Prof. dr. Jup Kastrati, Bibliografi albanistike, I, (Përkujdesja dhe parathënia e mr. Begzad Baliut), Shb. ERA, Prishtinë, 2001.Për kontributin e Profesor Jup Kastratit shih gjerësisht monografine: Begzad Baliu, Vepra bibliografike e Profesor Jup Kastratit, Institutin Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 2005.

 [9] Cituar sipas, Jup Kastrati, Faik Konica, Gjonlekaj publishing Company, New York, 1995, f. 300-301.

 


Faqe 34 nga 40

Tidningen-Gazeta

Vem är Online?

Kemi 15 vizitorë n'linjë

Besökare

Shikimet e përmbajtjes : 1168230
SocialTwist Tell-a-Friend

Newsflash

                       KONFERECNA RAJONALE E ARSIMIT KUKES - ARSIMI NA PERKET TE GJITHVE

Synime per rritje cilesore ne arsim

          Konferenca rajonale e arsimit me teme: - “Arsimi na perket te gjithve”, u mbajt ne qytetin e Kukesit me pjesmarrje te mesuesve, drejtoreve te arsimit te detyrueshem nentevjecar, drejtor gjimnazesh, perfaqesues te komunitetit, kryetar komunash e bashkise, drejtues te OJF-se, nga Kukesi,Hasi e Tropoja, si dhe prefekti i Qarkut te Kukesit z. Elez Maci, dhe Zevendes Ministri I Arsimit e Shkences z. Halit Shamata.

     Ne fillim perfaqesuesja e MASH-se Znj. Nina Gjoci, prezantoi qellimin e kesaj conference. Ajo u ndal ne punen qe duhet bere ne te ardhmen, per te rritur dhe edukuar nje brez te devotshem dhe te gatshem per te cuar vendin tone ne arritje me te larta.

     Drejtori I Drejtorise Rajonale te Kukesit z. Ylli Metalia, u ndal ne arritjet e arsimit ne KUkes, Has dhe Tropoje, duke theksuar per zhvillimin e arsimit sa me cilesor.

     Ne fjalen e Zevendes Ministri I Arsimit e Shkences z. Halit Shamata, solli pershendetjet e Ministrit te Arsimit e Shkences Prof. Dr. Myqerem Tafaj. Une e njoh shume mire qarkun e Kukesit, vijoi z. Halit Shamata, sepse detyren time si mesues e kam filluar ne nje fshat te qarkut te Kukesit, ku kam mbresa dhe kujtime shume te bukura, une ju kam ndjekur ne vijimesi dhe ne arritjet qe keni patur dhe per kete ju pergezoj.

      Ndersa Dr. Mexhit Hajdari, Drejtues I filjalit te Universitetit Shtetrore ne Kukes, theksoi vijueshmerine e cilesise se punimeve te reja ne kete fakultet te studenteve te pranuar nga Kukesi, Hasi, Tropoja, Puka, Peshkopia dhe nga Kosova kryesisht nga rrethinat e Prizerenit.

     Per teknologjine dhe informacionin Znj. Ardiana Sula perfaqesuese e MASH-it, dha nje kumtese me mjaft kompetence profesionale dhe shkencore.

    Znj. Dafina Cenaj ne kumtesen e saj u ndal ne funksionimin e financave dhe planifikimin buxhetor ne arsim, e cila u ndoq me mjaft vemendje nga pjesmarresit e kesaj konference.

    Znj. Albina Buci pati mjaft interes kumtesa e saj per projektet ne mesimdhenie.

    Ne fund te konferences folen per eksperiencen e tyre shume vjecare ne fushen e arsimit dhe te edukimit, perfaqesues te kominitetit te prinderve shembullor, mesues dhe drejtues shkollash, perfaqesues te pushtetit vendor nga Kukesi, Hasi e Tropoja.

Ibrahim Hajdarmataj