Dituria

  • Rrit madhësinë e fondit
  • Madhësia normale e fontit
  • Ul madhësinë e fontit
Home Debattartiklar-Debatt artikuj
Debatt artikuj

Kadri Tarelli:DURRËSI PRET MIQ NGA SUEDIA

Nga Kadri Tarelli

Suedezët në Durrës

Durrës më 18. 10. 2011

                                                            DURRËSI PRET MIQ NGA SUEDIA

Javën që shkoi, duke filluar nga data 10 tetor, kolektivi i shkollës 9-vjeçare “Demokracia” në Durrës priti miq nga Sudia. Ishte një grup i madh prej njëzetepesë vetësh, ku prfshiheshin, drejtues institucionesh të pushtetit vendor, drejtues shkollash, mësues, njëmbëdhjetë nxënës dhe gjashtë prindër. Delegacioni kryesohej nga. z. Petter Lövberg n/kryetar i Komunës Bramhult në Borás. Një ditë më vonë grupit i u shtua edhe znj. Kadrije Meniqi, drejtore e shkollës Vushtri në Kosovë.

Drejtori i shkollës “Demokracia” z. Avdyl Buçpapaj, i cili shoqëroi miqtë gjatë gjithë kohës, që nga pritja në aerportin “N.treza” e deri në përcjelljen e tyre tregon: Para gjashtë muajsh një grup mësuesësh dhe nxënësish ishim për vizitë miqësore në Suedi, në qytetin Borás, ku u pritëm mjaft ngrohtë si nga komuniteti shqiptar, por edhe nga vetë suedezët. Iteresante ishte, dhe ne na pëlqeu, se vetë fëmijët suedez na kërkuan që të kishim marë më shumë nxënës nga shkolla jonë, për t’u njohur dhe miqësuar. Për ne ishte hera  e dytë që shkonim dhe kurioziteti i fillimit i a la vendin diskutimit dhe shkëmbimit të përvojës mësimore - edukative, organizimit të jetës së shkollës dhe elementëve  të sistemit arsimor, sidomos në mbrojtjen dhe zbatimin e të drejtave të fëmijëve, ku suedezët qëndrojnë në majat më të larta dhe duhen marë si model. Më vjen mirë ta shpreh, por edhe të falënderoj kolektivin e shkllës që u tergua shumë i gatshëm jo vetëm për t’i pritur, por edhe për t’u krijuar miqëve kushte pune dhe frymë bashkëpunimi. Interesi është i përbashkët: shkëmbejmë përvojë, kemi ç’të mësojmë nga njëri - tjetri. E them këtë, pasi mësuesit suedezë vëzhguan orë mësimi sidomos në matematikë, dhanë vetë mësim dhe si kolegë diskutonin lirshëm. Mbetën shumë të kënaqur.

Grupi suedez erdhi në Durrës me një synim dhe program të menduar mirë: shkëmbimi përvojes në zhvillimin e mësimit dhe të edukimit të fëmijëve në shkollë, zgjerimi i bashkëpunimit mes njëri – tjetrit dhe mes shkollave, njëkohësisht takimi me drejtues të pushtetit vendor, për të vazhduar më tej me takimet me drejtues të arsimit në Qark dhe në dikaster. Ata përpiqen dhe këmbëngulin të vazhdojnë projektin “Udha e shkronjave”, të hartuar në vitin 2007 dhe miratuar edhe në Program Kontoret në Stockholm që para katër vitesh. 

Z. Petter Lövberg n/kryetar i Komunës Bramhult në Borás, në fjlën e tij shprehet: Një arrësye më shumë për të ardhur në Shqipëri. Në Suedi sot jeton një komunitet i madh shqiptarësh, afërsisht 50.000 vetësh, vetëm në qytetin Boras jetojnë 2500 shqiptarë, të ardhur kryesish nga Kosova. Shteti dhe shoqëria suedeze u ka krijuar kushte për t’u integruar sa më shpejt në jetën e vendit, sidomos duke nisur nga kujdesi për fëmijët, të cilët në shkollë mësojnë veç suedishtes edhe gjuhën shqipe. Ata duhet të ndjehen krenarë që janë shqiptarë, edhe pse jetojnë në Suedi. Ne po përpiqemi që të shtohen vizitat e ndërsjellta, me këtë rast të shtohet edhe numri i pjesëmarrësve. Me interes është edhe binjakëzimi me shkolla të tjera.

Z. Per Kettisen, drejtor i shkollës “Fjardingskolan” në Borås, i cili vjen për herë të dytë në shkollën “Demokracia” në Durrës, vuri në dukje se  projekti i tyre është i thjeshtë, si të thuash me “Tri këmbë”, por gjatë vizitës, gjatë bisedimeve me kolegët durrsak u bë me “katër këmbë”:

E para: Shkëmbm përvoje në matematikë, pasi shkolla shqiptare ka arritje më të mira. Forma e punës së mësuesëve dhe e kërkesave ndaj nxënësit është vërtet interesante dhe me vlerë.

E dyta: Të drejtat e njeriut. Suedia është vendi që ka 200 vjët që nuk ka njohur luftë, ndaj edhe demokracia ka ndjekur udhën e zhvillimit të pandërprerë, sidomos në mbrojtje të të drejtave të fëmijëve dhe të grave. Mjafton të përmendet se vetm në shkollën “Fjadingskolan” ku mësojnë rreth gjashtëdhejtë fëmijë shqiptarë, veç suedishtes, fliten dhe mësohen tridhjetëenjë gjuhë të komuniteteve të emigrantëve nga e gjithë bota.

E treat: Mbrojtja e Mjedisit. Suedia është kampione e mbrojtjes së mjedisit, dhe mund të meret si model, pasi e gjithë shoqëria është e interesuar për një mjedis të patër e të shëndetshëm. Ky shtë një problem mjaft i mprehtë dhe shqetësues për gjithë vendin këtu në Shqipëri, e sidomos tek ne në Durrës si qytet turistik.

E katërta: Vlerësimi i nxënësve. Një fushë që ha shumë diskutime, sepse ka dallime mes dy sistemeve shkollore. Problemi i thjeshtë në dukje, por me vlera, sidomos në cilësinë e të nxënit dhe të njohurive që merren në shkollë.

Gjatë këtyre ditëve pati veprimtari të shumta si për mësuesit, për nxënësit, dhe sidomos për drejtuesit, aq sa nuk premtonte koha.

1 -Takime me qverinë e nxënësve të dy shkollave respektive. Me interes ishte diskutimi mbi rolin që luan ky organizëm në jetën dhe veprimtarinë e shkollës: Sa dëgjohet fjala e tyre nga drejtoria dhe mësuesit ? Sa merret parasysh mendimi i nxënësve në vendim-marrje. Përvoja suedeze është me interes.

2 -Për herë të parë nxënësit nga Suedia ishin pjesëmarës në koncrtin “Fest Loja 2011”, të zhvilluar nga QKF e Durrësit. Një veprimtari që zhvillohet çdo vit, ku marin pjesë grupe fëmijësh nga vendi dhe bota. Miqtë ekzekutuan pjesë muzikore dhe u duartrokitën.

3-Takim me kryetarin e Bahkisë së Durrësit.

4-Takim me drejtuesit e DAR-së së Durrësit, ku u pritën nga Drejtori Z. Filip Gjonçi. Diskutimet mes kolegësh dhe problemet që u ngritën gjetën mirëkuptim, sidomos binjakëzimi i shkollës 9-vjeçare “Bajram Curri” me shkollën “Sandaredskolan” në Suedi.

Një ditë para largimit nga vendi ynë, në mjediset e MASH-it, miqtë nga Suedia u pritën nga Ministri Z. Myqerem Tafaj në një takim miqësor.  Grupi suedez kryesohej nga z. Petter Lövberg n/kryetar i Komunës Bramhult në Borás, ndërsa pjestarë të tjerë ishin, z. Per Kettisen, drejtor i shkollës “Fjardingskolan” në Borás, Znj. Tuulla Elfstrom, drejtore e shkollës “Sandaredskolan” dhe mësuesët: Anette Ekelund, Sonja Persson dhe Sokol Demaku. Grupi u shoqërua nga Drejtori i DAR Z. Filip Gjonçi dhe z. Avdyl Buçpapaj drejtor i shkollës “Demokracia” Durrës. Në fjalën e tij mikpritësi z. Tafaj u shprehu falënderim miqve suedez me rastin e vizitës në qytetin e Durrësit, respektivisht shkollën 9-vjeçare “Demokracia” të Durrësit, me të cilën shkollë “Fjärdingskolan” nga Borås i largët është e binjakëzuar prej katër vitesh. Z. Tafaj në fjalën e tij tha se është i impresionuar nga ajo që ka dëgjuar për punën që bëhet në Suedinë e largët kur është fjala për zhvillimin e arsimit dhe demokracisë në shkollë. Në përfundim të fjalës, Ministri shprehu mirëkuptimin e tij dhe shprehu gatishmërinë e Ministrisë që ai drejton të mbështesë këtë projekt dhe të ndihmojë shkollat shqiptare, që edhe tjera të jenë pjesë e projekteve të tilla, kur fjala është për bashkëpunim me shtetin Suedez.

Miqtë nga Suedia, në këto dit të bukura të Tetorit 2011, zhvilluan edhe vizita turistike në qendrat historike në qytetin e Durrësit dhe në Krujë. Një mundësi më shumë për reklamimin e bukurive dhe vlerave turistike të vendit tonë.

Në fund një kafe në Tiranë me mikun shkrimtarin Viron Kona, autorin e librit të përkthyer në suedisht “Eh, More Bubulino” dhe librin e botuar pak ditë më parë “Bukuri Suedeze”.

U larguan duke falëndruar për mikpritjen. Premtuan se më shumë vizita të ndërsjellta do të ketë në të ardhmen.

 

Begzad BALIU : ANTROPONIMIA IDENTITARE E KOSOVËS

ANTROPONIMIA IDENTITARE E KOSOVËS

Shkruan: Begzad BALIU

I. 1. Onomastika si fat

Ballkani, si me historinë ashtu edhe me gjuhësinë paraqet një pasuri të madhe dhe shumështresore të Evropës Juglindore. Më parë sesa mikrostrukturat e tij, problemin e inventarizimit të toponimisë të tij dhe rrjedhojave të saj, në këtë proveniencë të Evropës, e paraqet vetë emri i tij: Gadishulli Ilirik, Gadishulli Helenik, Rumelia, Ballkani, Evropa Juglindore dhe tash së fundi një tendencë e re për ndarjen e tij: Ballkani Perëndimor, brenda të cilit hyn edhe areali etnolinguistikë e kulturor shqiptar.

Lexo ma...
 

Gentiana Zagoridha: ENERGJIA ALTERNATIVE DHE PRESPEKTIVAT PËR VENDIT TONË

Gentiana Zagoridha

                               ENERGJIA ALTERNATIVE DHE PRESPEKTIVAT PËR VENDIT TONË

Gjatë dekadave të fundit Toka ka pësuar ngrohje.Kjo si rezultat mbi të gjitha i aktiviteteve njerëzore.Këtë e dëshmojnë më së miri shkrirja me shpejtësi e akullnajave jashtë çdo parashikimi të shkencëtarëve.Aktualisht në atmosferë ka më shumë dioksid karboni se ka patur 650.000 vjet më parë.Ky karbon mbetet në atmosferë dhe vepron si një mbulesë e ngrohtë që mban nxehtësinë e tokës,prandaj dhe merr emrin “ngrohja globale”.Arsyeja pse ne ekzistojmë në këtë planet është se toka në mënyrë të natyrshme”bllokon”mjaftueshëm nxehtësi në atmosferë për ta mbajtur temperaturën në një luhatje shumë të vogël.Kjo krijon kushtet që na japin ne ajër për frymëmarrjen,ujë të pastër dhe motin nga i cili varemi për mbijetesë.Qeniet njerëzore kanë filluar ta prishin këtë ekuilibër.Me makinat,fabrikat,centralet elektrike ne e kemi mbingarkuar atmosferën me gaze që e “mbërthejnë” nxehtësinë.Nëse nuk fillojmë ta trajtojmë problemin tani,ne do të përballemi me ndryshime shkatërruese për planetin tonë siç janë: temperatura ekstreme,rritje të nivelit të deteve,stuhi me forca shkatërruese të paimagjinueshme.Zgjidhje ka,por ato varen shumë nga ndërgjegjësimi, angazhimi dhe bashkëpunimi mes nesh.Ndërkohë që rezervat e naftës e derivateve të saj  janë duke u pakësuar gjithnjë e më shumë e si rrjedhojë dhe çmimet e tyre duke u rritur,si dhe shqetësimet rreth ngrohjes globale si pasojë e çlirimit prej tyre të një sasie mjaft të madhe të dioksidit të karbonit në atmosferë, kanë bërë që shfrytëzimi i burimeve të pastra të prodhimit të energjisë,si energjia diellore, energjia e erës,etanolit,hidrogjenit,si dhe energjia gjeotermike të dalin si domosdoshmëri e kohës pasi përdorimi i kësaj energjie përveçse nuk mbaron kurrë por edhe ndihmon në ruajtjen e mjedisit nga ndotja. Tashmë të gjtha vendet e botës janë bërë të ndërgjegjshme për këtë fakt dhe po punojnë fort për ta minimizuar këtë problem.Po vendi ynë a ka potenciale që ti bashkohet kësaj nisme mbarë botërore.Sigurisht që po. Por duhet një vullnet më i fortë politik dhe angazhim i të gjitha instancave përgjegjëse.Fillimisht le të sensibilizohemi rreth dobive dhe përpjekjeve të deritanishme që janë bërë e vazhdojnë të bëhen në vendin tonë dhe sigurisht më pas të reflektojmë dhe të marrim përsipër përgjegjësitë që na përkasin.Energjia diellore që hyn në tokë prej diellit në një mimutë,mund të plotësojë nevojat e energjisë elektrike të njerëzimit për një vit.Ky fakt duhet të merret në konsideratë për shfrytëzimin sa më shpejt të kësaj lloj energjie.Lidhur me vendin tonë  vlen të theksohet domosdoshmëria e shfrytëzimit të  energjisë diellore në zonat e Fierit,Vlorës.Durrësit,Sarandës etj si rajone me rrezatim vjetor të lartë.Edhe Kosova cilësohet si rajon me rrezatim të lartë diellor,krahasuar me rrezatimin në Evropë.Teorikisht burimet e përgjithshme janë të mëdha por praktikisht vetëm një pjesë e sipërfaqes së vendit mund të mbulohet nga grumbulluesit e rrezeve diellore.Në Shqipëri ashtu sukurse dhe në Kosovë përdorimi i energjisë diellore është ende në hapat e parë dhe aktualisht gjejnë përdorim kryesisht në sektorin privat vetëm për ngrohjen e ujit sanitar.Për herë të parë në Shqipëri përdorimi i energjisë diellore është aplikuar nëpërmjet një projekti pilot në Porto Palermo të qytetit të Vlorës për ndriçimin e një fshati turistik.Kompleksi turistik prej 10 kabinash e siguron energjinë elektrike për ndriçim dhe për ujin e ngrohtë nëpërmjet paneleve fotovoltaike diellore.Janë 60 llamba tip LED që realizojnë gjatë natës ndriçimin e mjediseve të brendshme e të jashtme,të gjitha të ushqyera nga energjia diellore e akumuluar. Ndërsa në qytetin e Durrësit ekziston një lulishte pranë befotrofit e ndriçuar tërësisht me energji diellore e mundësuar nga Qendra Rajonale e Mjedisit e financuar nga Ambasada e Mbretërisë së Vendeve të Ulëta.Sistemi i ndriçimit të kësaj lulishteje përbëhet nga 40 llamba LED 3 ëatt, 3 panele diellore 165ëp, 1 bateri 12 volt 160 A dhe një panel drejtimi elektronik për sistemin.Panelet diellore gjatë ditës e kthejnë energjinë diellore në energji elekrike që depozitohet në baterinë e këtij sistemi.Ndërkohë që në mbrëmje dritat ndizen automatikisht duke u ushqyer nga bateria që ka energji të mjaftueshme për të mbajtur dritat ndezur gjatë gjithë natës dhe me zbardhjen e ditës dritat fiken automatikisht.Gjithashtu dhe Rrjeti i Agjensive Rajonale të Zhvillimit (NETRDA) ka realizuar me sukses projektin “Instalimi i sistemeve fotovoltaike portabël në komunitetet e largëta të barinjve në Gadishullin e Karaburunit dhe të Thethit”.Nëpërmjet këtij projekti me shpërndarjen e 10 sistemeve fotovoltaike portabël të cilat japin mbi 10 orë dritë të mjaftueshme për të kryer punët e zakonshme në stanet e largëta si dhe të japin mundësinë e ngarkimit të baterive të aparateve celularë për të qëndruar në kontakt të vazhdueshëm me familjarët e tyre. Një projekt tjetër i quajtur “Energjia Diellore” i financuar nga REC ALBANIA dhe Qendra EDEN ka përfshirë 2 çerdhe,atë nr 1 dhe nr 8 në Tiranë duke mundësuar kështu instalimin e sistemit ngrohës në këto dy çerdhe me 66 panele diellore për ngrohjen e ujit sanitar.Projekt tjetër që vlen të përmendet është ai që po realizohet në spitalin “Nënë Tereza” në Tiranë..Por ato që vlejnë të përmenden më së shumti janë inisiativat private të vetë firmave private shqiptare ndër të cilat përmendim Firmën” Megasol Albania” e cila cilësohet si e para firmë në Trojet Shqiptare që mori një hap të tillë pra përdorimin e energjisë alternative në të mirë të mbrojtjes së ambientit.Gjithashtu në Nehemias-Buçimas të Pogradecit funksionon një qendrër ndërtimi e termoizolimit e cila siguron energji elektrike të vazhdueshme me anë të përdorimit të energjive të rinovueshme duke siguruar një izolim optimal për reduktimin e nevojës për ngrohje, ndërsa pjesa tjetër plotësohet nga panelet diellorë.Nëpërmjet pajisjes fotovoltaike dhe impiantit hogjenerues garantohet një furnizim i vazhdueshëm i energjisë elektrike me tension konstant duke garantuar një nivel të ulët shpenzimesh për energjinë çdo vit dhe çlirimeve minimale të lëndëve të dëmshme dhe kursimin e burimeve të energjisë me origjinë fosile duke ofruar kështu standartin e sotëm të banimit si në vendet e industrializura.Edhe kompania “Edil Energy” cilësohet si ndër të parat kompani e prodhimit të energjisë elekrike nga burimet diellore në Shqipëri.Impiantet e para të saj janë vendosur në disa objekte shkollore të qytetit të Beratit dhe synohet shtrirja e tyre në të gjithë vendin për vetë natyrën e pasur me diell gjatë gjithë vitit.Edhe në Kosovë prodhimi i energjisë diellore është potencialisht i mundshëm.P.sh  Prishtina ka 250 ditë me diell në vit.Edhe sikur këto ditë të ishin të rradha,energjia diellore mund të jetë e realizueshme, pasi qelizat më efikase të energjisë diellore  janë qelizat plastike që përdorin nanoteknologjinë.Ato janë qelizat e para diellore që janë në gjendje të shfrytëzojnë rrezet infra të kuqe të diellit të cilat përndryshe janë të padukshme,gjë që do të thotë se panelet mund të krijojnë energji edhe në ditët me re. Kohëve të fundit energjia diellore ka gjetur një interesim të madh edhe në Kosovë.Kështu p.sh Ministria e Energjisë dhe Minierave në konviktin nr 5 ka realizuar projektin e parë për prodhimin e kësaj lloj energjie,ku janë instaluar 40 panele diellore,të cilat do të shërbejnë për ngrohjen e ujit për 700 studentët e këtij konvikti.Një tjetër projekt pilot do të financohet nga Ministria e Transportit dhe Telekomunikacionit për përdorimin e energjisë diellore për ndriçimin e rrugës kryesore  në komunën e Prizrenit,e përfshirë në prodhimin e bionaftës.Madje dhe disa kompani që punojnë për shitjen e pllakave diellore deklarojnë se numri i shitjes së tyre vjen duke u rritur.Kjo dëshmon edhe një herë se kjo është një arritje e madhe për vendin tonë si fillim sepse shfrytëzimi i energjisë diellore,pakëson shumë probleme në fushën e gjetjes së burimeve të tjera alternative.Po bëhen përpjekje dhe për shfrytëzimin e energjisë së erës e cila mund të shfrytëzohet si për prodhimin e elektricitetit por edhe për pompa të cilat shtyjnë ujin drejt shtëpive nëpërmjet shumë mullinjve me erë.Pozita gjeografike e Shqipërisë e favorizon shfrytëzimin e kësaj lloj energjie pasi drejtimet kryesore të erës në vendin tonë janë:veriperëndim-juglindje dhe jugperëndim-verilindje me drejtim dominures drejt tokës,duke patur gjithashtu parasysh faktin se shpejtësia e erës rritet me rritjen e lartësisë dhe për pasojë dhe fuqia e saj.Për shfrytëzimin e energjisë së erës në Shqipëri janë identifikuar disa zona atraktive si: Shkodra (Velipojë,Cas) Lezha (Ishull Shëngjin,Tale,Bulldre) Durrës (Ishëm,Porto Romane) Fier(Karavasta,Hoxhara1,Hoxhara 2) Vlorë (Akerni)Tepelena,Saranda. Kompania HERA po planifikon projektin e saj në Kapshticë dhe Bilisht,në malet e Terpanit në Berat. Kompania HALGEST po planifikon projektin në fshatin Kryevidhi rreth 50km larg Tiranës. Ndërsa përsa i përket Kosovës të dhënat teorike lidhur me shfrytëzimin e energjisë së erës nuk janë fort premtuese por përpjekjet nuk mungojnë.Kështu p.sh një obsion i mundshëm mund të jetë ISTOGU i cili ka erërat më të shpejta në Kosovë,ose VUSHTRRIA e cila qëndron në lartësi prej 1,200m. Kështu kompania “Belenergy” nga Belgjika ka zgjedhur komunën e Deçanit për të investuar rreth 300 milionë euro për ndërtimin e 150 fluturakeve që prodhojnë energji nga era.Këto janë disa investime modeste për vendin tonë, por që mund të thuhet pa frikë që janë një fillim i mbarë.

Ndërsa përsa i përket shfrytëzimit të energjisë gjeotermike,ajo nuk është shumë e favorshme për vendin tonë për shkak të vështirësive të shfrytëzimit të kësaj lloj energjie dhe kostos tepër të lartë të vënies në funksionim të saj.Energjia gjeotermike i referohet energjisë që vjen nga vetë toka si e tillë ajo cilësohet si një nga burimet më të besueshme të energjisë së ripërtëritshme pasi nxehtësia e tokës mund të shfrytëzohet gjatë gjitë kohës pavarësisht nga kushtet atmosferike.Ajo konsiston në shfrytëzimin e temperaturave që qendra e tokës rrezaton në drejtim të periferisë së saj .Falë përdorimit të sondave gjeotermike dhe pompës së nxehtësisë është e mundur të merret kjo nxehtësi në dimër për të ngrohur ambientin dhe të lëshohet ajo e ambientit gjatë verës,për ta rifreskuar atë.Megjithatë po bëhen përpjekje dhe janë përcaktuar të paktën këto hapësira gjeotermike që mund të shfrytëzohen si Elbasani,Ardenica,Kruja,Peshkopia, mali i Postanit në Leskovik. Madje në Kozan të Elbasanit po punohet për një projekt pilot nga CO-PLAN lidhur me shrytëzimin e kësaj lloj energjie në këtë zonë.

Megjithë këto përpjekje modeste për shfrytëzimin e energjive alternative dhe këtyre burime potenciale të mundshme në vendin tonë mbetet akoma shumë për të bërë.Shfrytëzimi jashtë standarteve dhe i prerjeve të jashtëligjshme të pyjeve për dru zjarri,përdorimi i naftës dhe nënproduktet e saj,gazit,funksionomi i hidrocentraleve dhe termocentraleve në vendin tonë,pa diskutim kanë ndikimet e tyre negative në mjedis,ajër,tokë,ujë e biodiversitet.Pra këto aktivitete ndikojnë negativisht dhe dëmtojnë mjedisin nga njëra anë,por pakësojnë dhe pasuritë natyrore e ato të kultivuara nga ana tjetër.Prandaj politikat duhet të përqëndrohen më shumë në këtë drejtim,që të fillohet të hiqet dorë sa më shpejt të jetë e mundur nga këto “vese” të akumuluara dhe të shkohet drejt së ardhmes duke shfrytëzuar sa më shumë e sa më shpejt të jetë e mundur energjitë alternative që na mundëson vendi ynë.Jemi ende në kohë,paçka paksa të vonuar.Mbi të gjitha ,kemi arsye të nisemi në rrugën e energjive të pastra, tani më shumë se kurrë!

 

Përparim Hysi: Poetit të madh të Rinisë, Migjenit në 100-vjetorin e lindjes

Të ketë vdekur,Migjeni?!...

 

                                                    Poetit të madh të Rinisë, Migjenit në 100-vjetorin e lindjes

 

                                                                                          (esse)

 

Nga   Përparim  Hysi

 

 

Të shkruash për Migjenin është sa e lehtë,por dhe aq

e vështirë. Këto "alternative me ose" që ai i kish për zëmër,vijnë dhe

më vënë në mëdyshje që në fillim. Se fillimi,mbi të gjitha,është i

vështirë. Kam një informacion të bollshëm për Migjenin (sa,për këtë

esse modeste,më del e më tepron) ,por kur angazhohesh për të folur për

të,nuk është fare e lehtë. Vuan kompleksin e pazotësisë se është vërtet

një majë mali që nuk i ngjitesh kollaj. Kam lexuar e stër lexuar për

Migjenin dhe, në u vura në ngasje,për të folur për të,ka vetëm një

fakt:shtypi shqiptar,sado që data 13 tetor kur Migjeni mbush

100-vjeç,pothuaj,erdhi,ende nuk është bërë i gjallë që të

heqë,sadopak,cergën e harresës për të.

I kam kaluar gazetat në sitë,pothuajse,të tëra. Vetëm  gjeta një

shkrim të Behar Gjokës tek një gazetë. Po duhet thënë se ashtu siç i

çorri mushkëritë Migjeni duke demaskuar realitetin e kohës,ashtu ka

bërë dhe Behar Gjoka që ka përzënë"dimrin e harresës për Migjenin" dhe

e ka sjellë të freskët dhe krejt si behar Migjenin. Behari ka sjellë

behar.

 

                                         *     *   *

Lexoja diku që shkodran,den baba den,nuk e dinë ku është varri i

Migjenit. Kam replikuar dikur me atë priftin katolik (nuk po e citoj me

emër,se prifti ka vdekur),që u lëshua me anatema kundër Migjenit. Këto

anatema shkuan deri atje,sa prifti konkludoi:-Mirë bani që vdiq i

ri,se a kenë kundra Zotit,kundra kishës! Në se do e gjej poezinë time

replikë,do e vendos këtu. Dihet,mandej,se dikur ia copëtuen pllakën e

varrit;dikur iu prish dhe shtëpia muze dhe,pikërisht,aty ku duhej të

dukej në plan të parë,busti i madh i Migjenit,aty ndalojnë furgonat

dhe dëgjon britmat butofarike të shoferëve:-A po vini në...?

Nuk ka gjë më neveritëse,se sa të nëpërkëmbësh ata që duhet të

jenë,shekujsh,krenaria jo vetëm një qyteti me tradita të lashta

kultuore,si Shkodra,por njerëz si Migjeni janë krenaria e vëndit.Është

poeti dhe prozatori më i bukur,më i arrirë,më reali,më kritiku i atij

brezi që quhet,e viteve '30-të.

Siç e shihni,pyetja ime është pakëz retorike.Për të qenë i

ndershëm,këtë titull e "vodha".Është e një qytetari të thjeshtë

shkodran që kur e pyetën:-Ku është varri i Migjenit?Ai flakë për

flakë,u përgjigj:-Pse ka vdekur Migjeni?! Kjo përgjigje,flakë për

flakë,flet shumë.Shkodrani anonim si njeri me kulturë që qe,tha atë që

e dinë të gjithë:-Njerëz si Migjeni nuk vdesin.Ata kanë vetëm

ditëlindje.Dhe pyetja e tij është si një kambanë për ta dëgjuar të

gjithë ata që nuk kanë veshë apo ata që i kanë zënë veshët me

dyllë.Kambana bie për ata që drejtojnë kulturën në vënd.Se është e

pafalshme,- them unë(vallë,vetëm unë?!)-.që kur dhe një javë na ndajnë

nga kjo ditëlindje e madhe dhe"qarqet e kulturës" kanë rënë në gjumë.E

pafalshme,për gjithë shtypin e shkruar,që nën ato rubrikat për

kulturën, që nga 1 tetori,t'i kish kthyer gazetat në borikushtrimi ku

të ravijëzohej portreti aq i bukur dhe aq tragjik,në ikjen aq"me

vrap",të këtij meteori të letërsisë së viteve '30-të.Për fat të

keq,askush nuk është kujtuar.Ka ndodhur si me atë personazhin e

estradës së Fierit,që pena e Pëllumb Kullës,e ktheu në

legjendë.Migjeni nuk duhet të jetë ai Lipe Shtogu dhe analogjia ime- e

pranoj- është pakëz vulgare.Po zënë e më hipin kacabujtë.

 

                                             *     *    *

Kacabujtë më hipin më tepër me ministrinë e kulturës që,këtë tetor të

paktën,ta kishte quajtur muaj i Migjenit në kluturë dhe të shpallte

një nismë:për prozën e shkurtër më të mirë;për essenë më të mirë;për

poezinë më  të mirë?Për fat të keq,asgjë nuk kam parë gjëkund.Dhe ja

përbri ministrit(ky,i tanishmi është shkodran!),ja tek vjen shëmbulli

i gjallë që quhet Mhill Velaj që ,me kohë,pa pritur që të digjen

etapat kohore,ka një muaj (afati është deri në janar 2012) që bën apel

për një konkurs me poezi për të evokuar Poetin,gazetarin dhe

Atdhetarin Tahir Desku.Dhe Mhill Vela nuk është  ministër i

kulturës,por është dashamir i një njeriu që i ka dhënë

Atdheut,Kosovës:me penë  me pushkë.S'ka nismë më të bukur dhe gjej

rastin ta përshëndes,Mhillin,por sa entuziast bëhem me nismën e

Mhillit,aq revoltues,bëhem me aparatçinjtë që merren me kulturën.Jam

prudent dhe di të kërkoj ndjesë,në ministri dhe aparati  i asaj

ministrie kanë programe shumë impresionuese për DITËLINDJEN E MIGJENIT

dhe,unë,profani,as nuk di gjë.Por nuk ka se  si mos jem dyshues,se

paraardhësit e kanë treguar me vepra se sa i kanë shërbyer

kultuturës:Mjafton t'u referohem dy paraardhësve të tij:i pari,në një

takim funebër(thonë që  stdujon shumë,ka një bibliotekë të pasur;ka

dhuruar libra etj..),po sa para bëjnë të tëra,se sa fakti tepër

kokëngjeshur:kur qe ai ministër kulture,veç tjerash,vdiq Prici i

Lirikës Shqiptare,që quhej Frederik RReshpja.Ministri as mori pjesë në

funeralin e të ndjerit,por dhe"harroi" të bënte qoft dhe një meshë,siç

bëri-dhe bëri shumë mirë- për të ndjerët,I.Kodra,K.Kodheli dhe

V.Korreshi.Homazhi u bë më 28 shkurt 2006 dhe Princi nuk kish asnjë

javë që kish mbyllur sytë.Sa tragjik dhe diabolik m'u duk atëherë ky

ministër.Pas tij erdhi Pango që nuk la asnjë gjurmë kulture,përveç

atij basoreliefit ku murosi emrin etij,pasi kish përzënë shkrimtarët

nga Lidhja.Tjetri?Ky qe ,vërtet,për t'u qarë.Qe aq i "ditur",sa një

nxënës i 9-vjeçares do t'i nxirrte gjuhën.Qe ai që"do sillte eshtrat e

Ismail Qemalit nga Italia!!!!Mundohej Blendi Fevziu,i jepte dhe i

merrte,se janë në Shqipëri.Po qe ministër kulture,i biri i botës.Tek

shkruaj s'kam si mos ndjej keqardhje për kryemenistrin,që,sado nuk

është shkrimtar,letërsinë e ka pasion dhe mund të vëjë me shaptula në

mur,këdo që debaton për letërsinë,se ka një kujtesë brisk.Qe

ky,kryeminstri,që e skuqi atë atasheun kulturor të Rusisë,kur i

recitoj rusisht,"Vasil Tjorkinin" e Surkovit.(të më falin rurosfilët

në emrin e autorit të poemës,e kam cituar gabim).

Siç e shihni,e humbas fillin se kam njohur dhe një tjetër ministër(ky

qe i krahut të majtë.Për vete kam thënë që jam i djathtë),që,kur erdhi

në tubimin e një libri,mori fjalën dhe tha:-Libri i  iksit ka vlera

dhe mesazhe,sado që unë librin nuk e kam lexuar!!!! A ka fjalim më

luajal?! A nuk duhet të sjellësh këtu,për bri,ato vargjet aq  dhe me

aq vlerë të sheperiotit të pavdekshëm,K.TH.Spirit që thoshte:"...se

këtu,në vëndin tim/edhe koqe ka kuptim." Pak banaele,domosdo,por

kështu është.Bilez,u çudita që Spartak Ngjela këtë fjalën që fillon

me"k" e kish  zhdërruar në kungull.Kungullit,të tillë,i marrin të

keqen.

 

                                                      *     *     *

Migjeni,poeti i dhimbës krenare,i shekullit të ri,i vulneteve të

ndrydhura,i Poemës së mjerimit,i recital i një malësori,është jo vetëm

poeti më i bukur,më i drejtpërdrejtë,po më i paarritshmi:me vargjet,me

mesazhet dhe me metrikën e re që përdor në vargje.Për poezitë e tij

mund të flasësh tërë kohës dhe gjithmonë do t'u kthehesh dhe t'u

rikthehesh.Dhe në prozë,vetëm ai dhe Kuteli,janë majat më të larta të

prozës që nuk arrihen lehtë.

Ai bëri,siç thonë me të drejtë "vizatime letrare",shkroi skica dhe,po

kështu edhe prozën e gjatëDhe kudo i bukur dhe i

papërsëritshmë.Malësorja tek"a do qymyr ,zotni? Ajo qe

"qershiave".Dila tek "Puthja e cubit",për të vazhduar me Luken

tek"Bukën tonë të prditshme,falna Zot! Nushi tek"Studenti në shtëpi"

Oso Bakalli që"Çel arkapija",po vallë a mund t'i harrosh?Pa

dyshim,që"Bukuria që vret" është më rrënqethsja;më e guximshmja që

barabitet me atë guximin qytetar (cili tjetër e pati përveç

Migjenit?!) "Recital i malësorit",ku goditja ndaj sistemit është e

drejtpërdrejtë.Bash për midis ballit,kur thonë në veri.

Natyrisht, me këtë esse modeste s'është se mund t'i them 

gjitha.Por nuk kam se si mos ndalem në dy-tri skicat e tij.

 

                                                       *     *    *

Skicat që do citoj janë shkruar kur ka qenë në Pukë.Atje e njohu Lulin

e vocërr.Atje"tollumbat e këtij varfanjaku" hapën gojën dhe sikur po e

gllabronin mësuesin.Pas këtij,ja tek vjen dhe"Zeneli".Me

këtë,"Zenelin" do merrrem pak më gjatë.Zeneli është ai fëmija

malësor,shumë i zgjuar dhe shumë kurreshtar si fëmijë.Migjeni është

psikolog i madh dhe unë çuditem si kritika e kohës nuk ka vënë re një

fakt shumë domethënës.Me "Zenelin" dhe me të "Korrat" Migjeni fiton

atributet e një gjeniu.Për gjenitë,- thuhet,- që paraprijnë.Dhe

Migjeni paraprin.Ai thotë për "Zenelin" që asht tokë pjellone dhe,duke

vazhduar arsyetimet  e veta(këtu shuqhet gjeniu.Lexuesi të më falë (

që,për mungesë origjinali,nuk lakoi në ligjëratë të drejtë)

,por,siodoqoftë,e kam të freskët atë që thotë:  "...pjesa

jeme,fataliste e ndërgjejges,më thotë:lanie  Zenelin të  baj jetën e

tij stërgjyshnore,se,kur  ka me pa njerëzit e vet në shtrngesë,ka me u

hedh në greminë!!! Kështu tha mësuesi për nxënësin e vet aq të

zgjuem.Por le ta ndjekim dhe ca,këtë.Zenelin.Ja tek e gjejmë nga një

bashkëkohës i Migjenit,që dhe ky kishte një penë të fortë.E gjejmë

Zenelin,tanimë,në duart e  të famshmit  Nonda Bulka.Në skicën

letrare"Dy Zenelat" ai na prezantoi atë nxënësin kurreshtar nga

Puka.Po ka dhe më,ky pukjan,arriti të bëhet kuadër dhe,kur pa të

afërmit e vet në atë gjindje që s'i nidhmonte dot,bëri vetvrasje.I

biri,që ka qenë gazetar dhe ka nxjerr edhe libër për këtë  Zenelin që

e ka baba,e paraqit me version ndryshe.Mua nuk ma ha buza atë lloj

kulaçi,sado i "pjekur" nga i biri.Se,po ky,thotë se Zenli është Luli i

vocër,kur ndryshe,fare ndryshe është e vërteta.Zenleli është Zenli dhe

Luli asht Luli.Dhe këtij,Lulit,dikur se ku ia gjeta "gjurtmë",por

kujtesa më la në provim në vjeshtëPor,themelore,mbetet parashikimi

gjenial i MIgjenit.

Dhe tjetra"Të korrat".A ka më parashikim gjenial se sa skica aq

domethënëse e këtij gjeniu.Merrni me mënd:Ai nuk është soditës i një

realiteti dhe aq.Jo ai e demaskon këtë realitet se do që njerëzimi mos

ketë plagë.Aluzionini se në tokat e fshatarëve,nuk është pjekur gruri

që mbollën,por gruri ka vajtur dëm,se arat janë mbushur me

topa(hekur),eshtë aq domethënës dhe aq gjenial sa të çudit.Ende nuk

kish filluar lufatt botërore;ende nuk ishte pushtuar Shqipëria,por

mëndjagjeniale e Migjenit duke lëshuar atë emfazën"Ne këtë farë s'e

mbollëm dhe thanë nuk asht se çfarërë mbjell,korr" apo dhe ca më

tej,malësorët u thonë fëmijëve:"Qeshni,ju,qeshni,por do mësoheni me

ngranë hekur".Dhe fëmijët me atë naivitetitin  etyre të

pafajshëm,këndojnë si në kor:Do mësohemi me ngranë hekur! Do mësohemi

me ngranë hekur".Është një finale tragjike,alarmante.Një bori e

vërtetë alarmi jo vetëm për Shqipërinë,por dhe për botën.Se Poeti

dinte të shihte në pasqyrën e madhe të kohës.Kur vdiq Migjeni në gusht

të vitit 1938,vetëm  Abisisnia qe pushtuar nga Italia,por siç duket,ai

 lexonte,para kohe,në kaleiodoskopin e historisë dhe,siç duket,i

shihte si falangat e Hitlerit aq dhe të Musolinit.

Dhe gabimisht shkrova.Kur vdiq,Migjeni.Jo.Ai nuk ka vdekur dhe,po të

marrë hua një varg prej tij,atë s'mund ta shkulin nga kujtesa"paçavrat

që zunë myk ndër tempuj".Këtë radhë analogjia ime,s'është në vijë të

drejtë me të,por tek"ata mëndjemykur" që nuk e dinë apo bëjnë sikur

nuk e dinë se kush është Migjeni.

 

                                               *      *   *

 

Nuk e gjeta dot atë polemikën që kam bërë me priftin që anatemoi

Migjenin,megjithatë si kompnesim të"thatë" po vë për leuxesit një

poezi timen për Migjenin që e kam përfshirë në librin tim me

titull:"Njerëz që dua"

 

                       Në ditëlindjen e Migjenit

 

Sot,në ditëlindjen tënde,unë kam zënë e meditoj

Qaj,s'do mënd,se kam dhimbje;edhe vdekjen e mallkoj

Që të mori aq të ri dhe i le këngët përgjysmë

Nuk qe vdekje,po stihi;të rrëmbeu kur nuk e prisnim.

 

 

Por më tutje shkon mendimi:po të rroje kur qe "djalli"

Vallë,si do të shkonte filli?S'do të hante për së gjalli?!!!

Se një shpirt si ti,i brishtë,a s'do ngrihej rebelim?

Djalli i zi dhe i pistë:o me burg,o pushkatim.

 

 

Se nuk ndjente dhembshuri;qe katil e qe sadist

Më mirë"që shkove i ri";s'njohe ferrin komunist.

Se Golgota ka qenë pak;Ferri i Dantes nuk qe ferr

Ky sadist e ky xhelat;qe zeheri mbi zeher!

 

S'do këndoje për xhahilin(a nuk qe ti kundër miteve?)

Ai tak dhe xhebraielin; edhe shpirtin do të marrte.

Siç ia mori Ajkës së Kombit;shpata e tij mbi intelektualë

Ky xhelat- turpi i Kombit,sa e sa ka lënë pa varr.

Kriminel qe i pashoq;siç mendoj s'ka qenë i vetëm

Jo. Jo,Nuk shkruaj kot;ah,sa varre janë pagjetur!

Ne të qajmë,Poet i dashur,se ti ike shumë i ri

Në po shkruaj me buzë të plasur,të kujtoj me dhembshuri.

               13 tetor    2009

                5 tetor     2011

 

Rezarta Pode: NJË HISTORIK I SHKURTËR PËR PREZENCËN E KANUNIT DHE ELEMENTËT PSIKO-TERAPIKË PËR MINIMIZIMIN E FENOMENIT TE GJAKMARRJES

NJË HISTORIK I SHKURTËR PËR PREZENCËN E KANUNIT DHE ELEMENTËT PSIKO-TERAPIKË PËR MINIMIZIMIN E FENOMENIT TE GJAKMARRJES

Nga Ma. Rezarta  Pode, pedagoge në UNIVERSITETIN ‘KRISTAL” TIRANË,

 

Në traditat popullore shqiptare, në atë kompleks e ka emrin etnokulturë, si trashëgimi vlerash të ruajtura e të zhvilluara në vargun pambarim të katër gjyshërve tanë, dalin në dukje të drejtat e detyrat e njeriut në bashkësitë e shoqërore: në fshat, në krahinë apo marrëdhënie ndërkrahinore .
Në bashkësitë e lira fshatare te kohëve të shkuara ka mbizotëruar mendësia, psikika e njeriut të lirë e të pavarur në tërë qenien e veprimet e tij pavarësisht nga rangu e pozita që zinte në jetën shoqërore. Po nga ana tjetër u nënshtrohej, në tërë qenien e tij disa rregullave, disa kodeve, të cilat ishin të detyrueshme për të gjithë për t’u zbatuar, qofshin këto kryeparë të fshatit apo të krahinës.
Këto rregulla kishin natyrë detyruese-juridike, por dhe morale shpeshherë ato merreshin atribute të besimeve të lashta vendëse. Të tëra këto së bashku siguronin ekuilibër shoqëror. Ligje të forta, sidoqoftë arkaike e patriarkore mesjetare, mbronin apo vinin në vend të drejtat e njeriut, qoftë ky njeriu me i thjeshte e me pa vlerë. Ekzistonin mjetet detyruese për të vënë në vend të drejtën e njeriut të dhunuar, duke u ndëshkuar fajtori. Këto mjete dënimi ishin të ashpra, arkaike, mesjetare e të egra, por njeriu e ndiente veten disi të kënaqur nga që dinjiteti i tij nuk nëpërkëmbej.
Këto rregulla të bashkëjetesës fshatare, me të drejta të barabarta për çdo njeri, janë të dhëna në të drejtën dokesore shqiptare, në pjesët më mirëfilltësore të këtij ligji popullor. Po, natyrisht, në këto norma, në shtresat e ndryshimet e tyre, sidomos në zbatim të tyre, vërejmë një diferencim social, një patriarkalizëm mesjetar, një burim konfliktesh, që po vazhdojnë edhe kësaj dite të trashëgohen dhe janë evidente.
Po ç’është kjo e drejtë doksore shqiptare? Si ka vepruar ajo në jetën shoqërore të krahinave fshatare?
Në rrjedhojë të shekujve e deri aty nga Lufta e Parë Botërore, në bashkësitë e lira fshatare, përgjithësisht në malësitë shqiptare, po diku-diku edhe në ultësira, ka vepruar një e drejtë doksore, para një ligji popullor, një kompleks normash tepër t ë përcaktuara e të detyrueshme për të gjithë, pavarësisht nga gjendja sociale a shtresa përkatëse e njeriut.
Ky kanun në parim pësonte ndryshime e risime të normave të veçanta të tij, vetëm me vendime të kuvendeve popullore të përgjithshme – burrë për shtëpi. Më i ruajturi ka qenë në malësitë e Shqipërisë së Epërme, nder Alpe, por duke përfshirë këtu Kosovën, trojet shqiptare në Mal të Zi, e në Maqedoninë Perëndimore, në Malësitë e Shqipërisë së mesme dhe n ë Jug: në Labëri e Çamëri. Kjo e drejtë ishte e ndarë në variante, si ai i” dialekteve” dhe “të folmes”, sipas veçorive krahinore a ndërkrahinore të viseve të ndryshme.
Me këto norma dokesore rregullohej bashkëjetesa dhe marrëdhëniet sociale e pronësore në mes të banorëve të maleve, ku ai ishte themeli i njëfarë vetëqeverisjeje, të thuash një “autonomi” në këto vise, ku ligjet e sistemit feudal e të pushtuesve të ndryshëm nuk mundën t ndërhyjnë e të zënë vend në mënyrë të qëndrueshme. Kjo e drejtë dokësore zëvendëson mungesën e një ligji ndërkombëtar të kultivuar.
Duke ditur se këto norma ligjore të traditës kanë qenë ngulitur kaq thellë në mendësinë e banorëve të maleve edhe pas Luftës së Dytë Botërore. Studiuesja angleze Edith Durham, eksploruese e maleve shqiptare në fillim te shekullit xx, thotë se malësorët shqiptarë besojnë e respektojnë më shumë ligjet e Lekë Dukagjinit, pra këtë të drejtë doksore, sesa dhjetë Urdhërimet e Zotit . Pra ky ligj popullor kish hyrë thellë ne psikikë, në mendësi dhe në gjykimet e popullit, ishte bërë njësh me jetën e tyre….
Kompleksi i këtyre normave ligjore dokësore është njohur në popull përgjithësisht me emrin “Kanuni i Maleve”, “Doket e maleve”, por dhe me emrat krahinore, si: “Kanuni i Malësisë (në Alpet shqiptare)”, “Kanuni i Lek Dukagjinit” (ku përfshihet zona e Pukës, Dukagjinit, Lumë, Mirditë dhe Kosovë). “Kanuni i Skanderbegut” (në Shqipërinë e mesme, Dibër), “Kanuni i Labërisë” (Labëria ne Jug). Gjecovi, duke shprehur mendimin se kjo e drejtë e themel ka shtrirje mbarëkombëtare, shënon se në Labëri në krahun e saj, në anë të Gjirokastrës, thuhet: “Me ba kuvend mbas kanunit të Pirrit”, pra e quanin “Kanunin e Pirros” e kjo ka një domethënie të qartë historike, ruajtur në mendësinë e banorëve të maleve të Labërisë.
Për njësi më të vogla krahinore kemi ”Kanuni i Pukës”, “Kanuni i Lumës”, “Kanuni i Mirditës” (variante të K.L.D ), “Kanuni i Musë Ballëgjinit”, “Kanuni i Çermenikës”, “Venomet e Himarës”(variante të “Kanunit të Labërisë”) e kështu me radhë.
Kjo e drejtë popullore nuk ka qenë e shkruar e aq me pak e kodifikuar, por është e trashëguar brez pas brezi me besnikëri, nëpërmjet pleqnarëve (gjykuesve popullorë ), nëpërmjet të moshuarve e kreut të çdo familje, por edhe nga çdo njeri i këtyre bashkësive fshatare: kjo është e lidhur ngushtë me jetën e tyre, me praktikat e veprimtarisë së përditshme, me detyrat dhe të drejtat e çdo njeriu e pozitën e tij në familje e shoqëri . Këtu ne gjejmë norma (ose ndryshe nene të veçanta) për çdo rast konkret ose me anë të përngjasimeve e të motërzimeve a me anë të zgjidhjeve logjike, bazuar në botëkuptim të përcaktuar, në mendësi të shoqërisë fshatare me tradita patriarkale; aty gjejmë norma për çdo dukuri a element të veçantë të së drejtës familjare, të së drejtës civile, të së drejtës së pronës, te së drejtës administrative dhe të asaj penale.
Gjithashtu, në të drejtën dokësore, përgjithësisht në të tëra variantet, të Shqipërisë Epërme dhe në Jug, në ato norma juridike, që janë më të mirëfillta e të traditës vendase më të hershme, kanë si parime themelore: barazinë, lirinë, atdhetarizmin, nderin, burrërinë, besën, mikpritjen etj; ndjeshmëri të theksuar të përkatësisë në bashkësinë sociale përkatëse. Këto mendësi e psike të ngritura ne kult mbizotërojnë në tërë materialet dëshmuese kanunore. Në këto gjykime përshkohet fryma se njerëzit janë të barabartë, pavarësisht nga gjendja sociale. Çdo burrë “peshon 400 dërhem në kandarin e tij ” e nuk ke të drejte ta nënvlerësosh e ta nëpërkëmbësh. Në norma disa herë bëhet fjale për barazinë në gjak, pra brenda farefisit, po në përmbajtje të përgjithshme del se, secili ka një vend të caktuar e të nderuar në bashkësinë shoqërore krahinore. Në të vërtetë në banorët e maleve ka mbizotëruar te secili ndjenja e krenarisë, pavarësisë në veprimet vetjake e në vlerësimet për veten dhe t ë tjerët: çdo njeri bënte përpjekje të sillej e të vepronte, të fliste me fisnikëri, duke e konsideruar veten të barabartë me të tjerët. Ne jetën shoqërore krahinore të traditës të quheshe”burrneshë” a “burrneshë e dheut” , “burrë” a “burrë i dheut”, duhet të ishte i mençur, që flet gjithnjë fjalë të peshuara, i besës, mikpritës, i punës, pa dredhi etj.
Pra njeriu nuk lind i pavlerë, por bëhet i pavlerë nga veset dhe veprimet e tij të panjerëzishme.
Në kanun dhe në mendësinë e popullsisë, ku vepronte kjo e drejtë e traditës, mbrojtjes së nderit i jep një vend tepër te veçantë e çdo cenim i nderit te një njeriu dënohej rëndë sa shpeshherë kalonte deri në marrjen e jetëve, tragjedi mjaft e dhimbshme.
Çdo lloj fyerje publike ishte marrje e nderit, ta zëmë: t’i thuash burrit se ti”gënjen” në sy të burrave të mbledhur në kuvend, ta pështysh, ta shtysh, t’i biesh me grusht, t’i prekësh besën, t’i dhunosh (ngacmosh) mikun, t’i thyesh shtëpinë a vathin e bagëtive, t’i heqësh kapakun e vegshit për të shikuar çfarë ka brenda etj (KLD fq. 65-66, neni 601). Nderi i gruas ruhet në mënyrë të veçantë, sipas gjykimit se “shtëpia, e mirë a e keqe asht e mbajtur nga gruaja”, “shtëpia asht gruaja, se burrat janë miq në shtëpinë e tyre”. Të tjera këto shndërrime dënohen, dikush me lehtë e dikush me rëndë, me ndërmjetësi, por ato qe rëndonin më shumë e që detyrimisht i ndante vetëm gryka a pushkës ishin: t’i pritej në besë miku, t’i përdhunohej gruaja, a vajza, t’i merrej arma. Këto nuk kishin ndërmjetësi e paguheshin vetëm me vrasje. Vrasja e babës a e vëllait edhe mund të falej, po miku, gruaja e arma kurrsesi. Të dhunuarit e gruas shndërronte, jo vetëm familjen e saj, por edhe tërë fshatin e miqësinë, po kështu dhunimi dhe vrasja e mikut. Me këto ligje dokësore miku e gruaja ishin të siguruar në udhëtimet dhe punët e tyre jashtë shtëpisë. Këto ligje i përkasin një botëkuptimi mesjetar, por për ato kohë kishin siguri e ekuilibër social me peshë në jetën e bashkësive të lira fshatare.
Besa, fjala e dhënë, betimi në kanun e në mendësinë fshatare të lirë kanë pas një forcë tepër të madhe ligjore, morale dhe hyjnore. Vlera e besës është e sintetizuar edhe në fjalët e urta të popullit: “Ka del fjala, del shpirti” , “Kur jep fjalën, jep jetën”, etj, pra qe nuk mund të thyhen kurrë, “Burri lidhet për fjalë dhe demi për brirësh”.
Instituti i besës ka ndikuar shumë, për kohën, në pajtime e harmoni shoqërore, në shfajësime, në lidhje krahinore dhe ndërkrahinore, ka qenë një forcë kohezioni me natyrë ndërkombëtare.
Vetëm duke njohur mirë këtë histori- psikologjike të përvijuar nga ne më sipër, duke njohur elementët psikik-moralë ne mund të ndërmarrim nisma më të guximshme terapive për  sensibilizuar opinionin dhe për të arritur pikësynimin madhor: Minimizimin e fenomenit të gjakmarrjes.

Tiranë , qershor

 

 

Ksenofon M. Dilo: Mbresa Zagorie

ATA QE  MORALIN  DHE   POLITIKEN  I TRAJTONE VECMAS , 

                         NUK DO KUPTOJNE AS NJEREN PREJ TYRE” RUSOI 

    

Nga Ksenofon M.  Dilo

 

Mbresa   Zagorie  Vlera njerezore

      

Dikur, ndalej veshtrimi…te ajo  Kokojkè !…    

                                                                     

Asnjehere nuk  ishte pare ne Zagori pamje si  e Kokojkes,…pershendetete dhe kurbetllinjte … Me 1936-tè poeti Anastas Duka tere gezim shkroi :  ” Balli i fshatit  Sheper  mori pamje europiane” Mjaft qe te keshe sy te dalloje ndryshimet.  Tere ambienti, veçanerisht ai qe rrethon shtepine e Ilia Dilo Sheperit nje arkitekture e rralle…

                                      “…Te çdo bulè e kuqe gjaku

                                            Do mbijne qershi Kokojke,

                                            E ç’ka ne bote me te dashur

                                            Se nje grusht i kesaj toke?!”…

AGIM SHEHU  “MEMEDHETARI  i NDRITUR” (Balade pèr  ILIA DILO SHEPERIN     Page 9 DIELLI  Aprille ) 

Askush nuk mund ta imagjinoje bukurine e kesaj panorame :me  qindra e qindra peme frutore qe u sherbehej me nje agrokulture te larte e ne vazhdimesi pèrmiresohej variacioni i tyre. Nje park madheshtor formonte kjo Kokojke se togu me vreshtat, rrethuar me tere ata lisa te mbjellè nga dora e te zoteve…                                                                                          

Mund   ta krahasonje me  ç’ ke pare ne Europe  Kokojken mal me lule.

Bukuria e saj marramendese… Zemra e saj”- shpirti atdhetar qe brumosi Ilia Dilo Sheperi me  te shoqen,. Kjo e  ben dhe mè te veçante kete Kokojke. Vinin nga shkolla   , edhe pse nuk e ndanin librin nga dora do degjohej ne kete KOKOJKE kazma, sharra, gershera e Males qe i jepte molles,apo ndonje peme tjeter formen e duhur ---

C’do prerje –nje domethenie…  C’do sharrim… percjell ndjenja ose mendime…

C’do peme e lulezuar,krasitur bukur dhe me pasion…njè mrekulli e vogel…njè” pamje europiane” Njerezit filluan e  thithin ide te reja…

“ Ketu tregon me gisht vellezerve ,Oresti me gezim e  kenaqesi  -vendin ne Kokojke- do ndertoj kliniken time dhe do tu sherbej -une  doktori i ardheshem gjithe kesaj krahine – “  Realizoi enderren e tij u be doktor: Doktor i shkencave mjekesore   ,aq i njohur ne profesion te tij-, m’u  ne zemren e vendit me te qyteteruar te botes,ne  Amerike –shkruan dhe enciklopedia amerikane per  Te. Por,  Dr. Orest Dilo, Ai qe kish aq dashuri te madhe per Atdheun e, shqiptareve u sherbente gratis ne megrim  te detyruar politik,kurre nuk mundi enderren e tij te madhe ta realizonte : –te sherbente ne Sheperin e tij,ne Shqiperi !  edhe pse  mekuar qe ne vogeli :  Gjithçka per Shqiperine . Vlera qe nderon njerine : shijo jeten me tension patriotik .   

  ate Kokojke,  ne Sheper -Zagorio vihej- llogjika dhe zemra,dhe shpirti e sakrifica dhe dashuria pèr dhene- e Atit, MEMEDHENE. Faktor vendimtar - vullneti per te ecur perpara:  me pune te ndereshme duke  perqafuar shpirtin dhe mendjen e Rilindasve

                                                              Nje fund ..dhe nje fillim…

Pranvera stine e gezueshme..…ndjen qe diçka largohet e diçka po vjen ne ate park madheshtor… Sa force shprehese kane  tani keto peme ne kete Kokojke ! I shikon  dhe…mendja udheton ne kohe dhe hapesire ne keto troje…ndjen te duash dhe te adhurosh njeriun e punes .

Sa krenare e hije ka! kjo toke shqiptare ! ZOTI na i ka bere aq te mrekullueshme pèr bijte e shqipes . Filizat e rinj  ne kete vater familjare ushqehen  me edukate pune, benin shkollen patriotike me ndjenat e shqiptarizmit Puna shoqerohet me kulture europiane

Nje bukuri e nje pune te tille jep Lavdi dhe Nder .  Vetbesimi  sheperjot si individ , anetar i rregullit dhe i korektesise  pasqyron kudo ,jep respekt. Celnikos karakterin, vullnetin  e njeriut qe me gjak-ftohtesi merr fryme –vetem pèr qellimin drejt te cilit ecen. 

Valle kjo dhurate piqet me moshen   dhe u sponsorizon me bujari bijve, dhe atdhetareve me gjere- u meson se,cilèsite e karakterit ,jane shkallè qe te ngjitin ne lartesine  e ATDHEUT

                                                               KOKOJKA   MAL  ME  LULE !

I tere ky lulezim i gezohet Diellit freskise,cicerimave…ne pranvere.   Ketu  tjeter eshte ne mengjes , tjeter ne dreke dhe ne darke ndryshe   ! Kush e ka ndjere padurimin… sa te shohe  te ziret nje peme (sidomos  fidanet te  marra nga jashte …)  shpresen e sythave te pare qe dalin tek ajo ,kenaqesine e perditeshme qe diçka  gjallon,  merr jete nga kujdesi i tij mendon : C’do flete gjetheje, nje pergjigje e punes se vemendjes qe ka treguar  , ç’do lule nje “faleminderit !”  Ndersa lekundja e  degeve te pemes nga flladi i pranveres  -  nje pershendetje miqesore  nga kjo mrekulli e vogele  per ç’do vizitor! . ..

Gumezhijne bletet n’ate jeshillèk e lule me lule qe i gezohen nektarit ne to , ngrohtesise Diellit …cicerimave te zogjeve qe, s’kane te pushuar  !  n’ato qershi,molle, bajame ,vadheza, rifeza, zerdeli etj… Ja thone kenges tyre dhe s’dine te pertojne…   fluturojnù nga nje dege te tjetra  dhe, ngjan sikur u bejne  shenje miqesie te palodhurve …  Momentalisht u ndalin syte dhe larg te … nje mace e zeze … Shqetesuar nxjerr turiçken neper gjembat e atij gardhi qe rrethon kète Kokojke… Nxitimthi leviz nga nje cep te tjetri  me sy te kuq te zgurdulluar .mjaullin e egersuar…kthen koken pas  dhe veshtron nga dajkua duke lèpir jarget qe i ka  leshuar dhe… perseri si me pare   … Ka vene re ndryshimet (   mendon…ta ktheje Kokojken  mal me dhimbje) ne tokè shqiptare, po… dhe, kush dreqin e di ç’fare mendojne macet…?!   Djali  i madh, Themua,  me ate moral èngjellor ,sjell humor si te tine “..ç’hyn ne goje nuk ndyn dhe njerine, ( zbret ne bark dhe pastaj…nxirret jashte po,…)ç’del nga goja kjo e ndyn ;  

Sido qe te jete ata perpiqen ta mendojne  “keq-veshtrimin”e saj jo si nje  ligesi  …ku  kasaphana e hordhive barbare do kaloje ç’do kufi te imagjinates e …viktimè do jete dhe kjo Kokojke …!… po,si nje krijese Zoti fat-keqe qe ka nevoje pèr ndihme dhe, do insistojne ta pèrçmojne  sa me pak…si dhe pasanikun me shpirt te verbuar. Mbi te gjitha kane  keshillen  kembengulese  te prinderve:“Vlerat Njerezore , virtytet shqiptare  u bejne  nder ne jete!

E qarte! ,edhe zemra harrin  te mesohet apo jo? Asgje nuk e lind miresine, dashurine me shume se dashuria.” “Hapni mire syte dhe zemren tuaj! -  vazhdimisht u fliste  Mema

                                                  Sava  Ruci  Dilo

                                     Bashkeshortja e Ilia  Dilo  Sheperit

 qe ç’do vit e le pak me  te lodhur  po, para Saj ,gjithnje femije e per hir te se vertetes nuk e flaken kete thesar pèr gjithe kohen qe Deda jetoi   shihni se  kudo i pafuqishmi ka nevoje pèr nje fjale te mire, dashuri, mendim dhe kujdes …Te ligut largoju..tu vije keq per te ,i tillè  gatuar“

Porosite  e prinderve  ata perpiqen ti vene ne jete me kembengulje stoike  dhe,kur ndokush prej tyre sado pak nga to nuk ja kursejne  verejtjen ne sy . Te shoket e miqte e tyre per te tjeret-gjithmone kujtojne- ç’fare te mire kane  dhe, ç’fare mund ti beje interesante.

Kuptohet kjo, jo qe ti mburrin po, ne natyre  kane te thone te verteten qe nxit e  mobilizon  .“Si e lindi natyra dhe e poqi Atdhetarizmi kjo familje ju ngrit Zagorise- shkroi shkrimtari , Agim Shehu-  si nje lis me dege te gjera,te hijsheme ,njera me e bukur se tjetra”          E tere kjo pamje te ben te adhurosh Njeriun. Nje pervoje e veçante.  Pak veta po e ndertojne po shume  ta gezojne. E tillè kjo punè ne ate Kokojke tere shkurre  e gure me pare qe, nuk u fillua puna per lavdi personale dhe,aq mè pak pèr fitime.

U nis per te bere nje detyre … Veper  Frymezimi… 

Ne menyre te ndergjegjeshme sakrifikoheshin te gjitha forcat e te gjitheve . Te tille do ta dorezojme-mendojne – te brezat qe do vijne ..Pershtypja me jetesore qe ruhet nga ç’po bejne te 10 –te femijet e Dilo-s ne ate KOKOJKE ku dhe brezaret e vreshtave kane skicim  panorame mbi vete   :  eshte njeriu-Njeri krijohet nga  perpjekja  dhe jo nga aftesia qe  dhuron natyra…

Nga kenaqesia tundej  vendi nga kenga… Eshte zeri i jetes qe  oshetin e jehon fort,   lodhjen largon, e fiton njeriu entusiazmin qe te ben te shohesh boten me te madhe :

”Edhe  ketu, ku njerezit bashkohen me malet, me pune behemi si EUROPA 

E tere kjo madheshti,ku nje muaj i flet tjetrit dhe,nje vit tregon te  tjetri mènçurine ,djersen dhe dashurine per dhene e Atit , deshmi Kokjka . S’ka goje as fjale dhe zeri nuk i degjohet po eshte nje dhurate mirenjohje . Drita ketu  madheshtore ; largohesh   nga telashet dhe, per te qene te sinqerte ja vlen te rrish dhe pak ketu ..-mendohej.  Ddeshmia e heshtur e saj e fuqishme: …Hijeshon si nje nuse  kur del ne leme dhe heq valle zagorite po, krenare  si nje burre i fuqishem ecen ne rrugen e nisur qe,macet ,zvarriniket i fshihen ferrave.  Nuk ke ç’i thua MADHESHTISE se  nje shembelli  ne natyre qe jepte dje mesazhin :” Ja ç’ben puna e djersa per ATDHE !”

Dhurate  e nje qyteterimi shpirteror zagorit,  kontribut i nje edukate prinderore me kulture te admirueshme europiane,veper e bijve  te Ilia Dilo Sheperit qe , kur dhe koha e te kuqit hante mish njeriu me artin e barbarise te te pareve te Hormova ( si flet  nga ajo kollone e gurtè nen ate Kokojke, Kostandinèja e beses se madhe ,qe me frymen e  zagorites mbante hapur porten Dilo  “ze qe nuk vritet” dhe sot nen ate Kokojke ,  mbishkrim  Neneje  Shqiptare aq i ngjashèm me spartanet-… ne mbrojtje te ketyre trojeve, ku abuzimi kalon çdo kufi te imagjinates nga sulmi barbar … e,    natyra  Kokojke perballet me mizoren …”na ishte nje here natyra sheperjote!”, -    ) ata,   s’u tunden nga ideali  ndaj,  me mirenjohje  –thote,  kenga labe :

(Foto Sheper1935,4 nga djemtè e Ilia Dilo Sheperit , Jani(ulur) Margariti, Malja dhe Oresti  )

”.. Fjala juaj ninull djepi

     Oshetime oqeani …

     Bijte e Dilo-s lavdi plote

S u tunden nga IDEALI “te gjithe me Janin fanua(si thone ne Zagori) shkelqejne  me madheshtine qe perben edhe nje nga kryeveprat e Ilia Dilo Sheperit sa populli  i thote :

“O Illi , ILLI i YLLTE

   U dhe gjithe miresite…”    

Vlerat e  se kaluares,  vyrtytet njerezore te burrave te vyer te Kombit ,i japin me teper kuptim te sotmes  ,   te drejten  nuk e lene burgosur , te persekutuarin ,qe eshte dhe kraharori i demokracise e qe dje e rrethonte muri Spaçit e sot  muri i korrupsionit nga komuniste te verbuar nga etja per pasuri e pushtet, nuk e lene te persekutuar. Marrin  fund  deshperimet qe kane pushtuar njerine demokrat “pa demokraci” ,nuk lejojne  te ecet mbrapsht . Ato jane nderi  i shkelqyer i races shqiptare  se, 

“Malet mbeten MALE  edhe kur i zene me gure… “ (Etien Dilo “NE NJE BOTE QE LIND E NUK LIND DOT” fq.18)   

Ndaj, le te na vine shpesh ne mendje  e te na mbushin plot optimizem . Edhe pse  sakrilegjin,çvarrimin e ILIA DILO  SHEPERIT  stalinisti nudo e quajti progres  episodin me te turpeshem te luftes se klasave.  Ndersa ne menyre artistike ju pergjegj kesaj masakre çnjerezore dhe me ton burreror,  poeti   qe kish si mision te bente  pèr dije-  jete   pas   vdekjes  :

“ ..Zbuluar te mbeti balli

     Brezat te shohin ne sy. 

     MBI  DHEMBEL  , KOHA   STERRALLIN
     PO  E  PJEK  NE  BRONX  PER  TY .”       ( AGIM SHEHU  )     

 

     Shpresojme te marrim me vehte ca nga dituria,dashuria e kesaj jete  shqiptare pèr tua percjelle brezave te sotem me ritme shume  me te shpejta ate dinjitet zagoriti me  ate bukuri shpirti si te tyre  e te ç’do shqiptari  me dashuri pèr Shqiperine e  plote qe  e thene me fjalet e burrit te kombit  -“Te jemi krenare qe jemi lindur ne token shqiptare”

E kaluara dhe e nesermja  kane kenaqesine e  tyre por, kurre nuk duhet lene te fluturoje e mira dhe kur kjo  thellè…jep drite  .

Vetem keshtu, asnje hije nuk mund ta erresoje qofte dhe sado pak ndriçimin e drites   DEMOKRACI  PERENDIMORE.

                                                                    

                                                                                          Ksenofon M.  Dilo

 

Gentiana Zagoridha: BURIMET E UJËRAVE TERMALE KURATIVE NË SHQIPËRI

Gentiana Zagoridha

BURIMET E UJËRAVE TERMALE KURATIVE NË SHQIPËRI

Ujërat termale apo llixhat janë nga më të rrallat në botë kur bëhet fjalë për fuqinë e tyre shëruese. Përveçse mund të shërojnë një numër të madh sëmundjesh,ato shërbejnë dhe për relaks e çlodhje. Shëndeti është baza për një jetë më të mirë,por është akoma më mirë kur kujdesi për të pasur një shëndet të mirë, alternohet me kënaqësi. Edhe në Shqipëri si në shumë vende të tjera të botës shfrytëzohen këto burime natyrore në shërbim të popullsisë.

Vlen të përmenden ujërat termale të Bilajt në Fushë-Krujë,të pasura me sulfat dhe lëndë minerale,të cilat kanë efekte kurative të reumatizmit, lëkurës dhe sistemit nervor. Këto burime termale dalin nga depozitimet e lagunës së Ishmit. Ato ndodhen pranë kryeqytetit në rrugën nacionale Vorë_Fushë-Krujë në fshatin Bilaj,pranë urës së Gjolës.

Gjithashtu edhe burimet e ujërave të Bënjës kanë vlera të veçanta për trajtimet e lëkurës. Këto burime gjenden 14 km larg qytetit  jugor të Përmetit në komunën Petran,vetëm 3 km larg nga vendi ku lumi Vjosa bashkohet me përroin e Lëngaricës. Janë gjithsej 6 burime. E veçanta e tyre është se këto janë burime të hapura në natyrë. Temperaturat e tyre janë 26-32 gradë Celsius. Njëri burim shërben për trajtimin e sëmundjeve të stomakut, një tjetër për  trajtime të lëkurës. Trajtime të tjera janë për sëmundjet kronike të reumatizmit. Shfrytëzimi i parë i këtyre ujërave është bërë që prej vitit 1964. Shfrytëzimi i këtyre ujërave sot bëhet në mënyrë ambulatore.

Llixhat e Peshkopisë ndodhen pranë qytetit verilindor të Peshkopisë. Ato burojnë nga fondacionet e gipseve të malit të Korabit. Janë dy burime sulfurore me temperaturë 35-43,5 gradë Celsius dhe me prurje prej 14 litrash për sekondë. Llixhat e Peshkopisë përmbajnë kalium dhe sulfate, efektet e të cilave trajtojnë sëmundjet në rrugët e frymëmarrjes,reumatizmat,sëmundjet e lëkurës dhe problemet gjinekologjike.

Ujërat termalë të Vronomeros gjenden 10 km në jug të qytetit të vogël të Leskovikut. Ato janë burime të pasura me kripëra të ndryshme,të cilat trajtojnë disa lloje sëmundjesh. Temperatura e ujërave këtu është 29-40 gradë celsius.

Vlen të përmenden gjithashtu dhe banjat e avullit të Postenamit, si dhe ujërat kurativë të pijshëm siç janë: Kroi i Bardhë në komunën e Selitës në Mirditë, Kroi i Nënës Mbretëreshë në parkun kombëtar të Qafë Shtamës.

Por unë do të doja të ndalesha më së shumti tek Llixhat e Elbasanit për të vetmen arsye se i kam vizituar dhe më kanë lënë mbresa të mëdha. Këto llixha janë të njohura dhe të përdorura që gjatë periudhës së romakëve. Mosha e këtyre ujërave termale llogaritet në rreth 5 shekuj,por vetëm në shekullin e XIX-të mund të thuhet se shfrytëzimi kurativ i zonës nisi të hyjë në rrugën e shkencës mjekësore. Hoteli i parë në këtë zonë është ndërtuar në vitin 1932 nga sipërmarrës privat. Ujërat e këtyre burimeve shquhen për vlera të larta terapeutike. Këtë e kanë vërtetuar analiza të shumta të kryera dhe nga specialistë të huaj.  Aty trajtohen :

-sëmundje të rrugëve të frymëmarrjes

-sëmundje të sistemit nervor

-sëmundje të ndryshme të lëkurës

-sëmundjet e stomakut

-gurët në tëmth

-anemitë

-sëmundjet reumatizmike

-probleme te ndryshme gjinekologjike

-probleme kozmetike

Veç burimeve natyrore,e tërë zona përfshihet në 178850 ha me pyje ku rriten më së shumti dushk,frashër,shkozë,shqopa murrizi dhe kryesisht pisha e kultivuar. Ndër kafshët e egra përmenden lepuri i egër,dhelpra,kunadhja si dhe shpendët : mëllenja, harabeli, pëllumbat e egër, qukapiku, kumria e thëllëza. Rrugës për në Llixha të shoqëron një erë e fortë squfuri që gati gati të bëhet e bezdisshme,por shumë shpejt ambientohesh me të. Në vendin e quajtur “Llixhat e vjetra” ndodhen 15 burime me ujë të stërmbushur me squfur. Ai vjen nga thellësitë e tokës, atje ku gjërat janë ende në gjendje të përflakur. Temperatura e ujit arrin deri në 65 gradë Celsius, Uji që vjen nga burimet me anë tubash depozitohet në disa vaska të mëdha. Prej burimeve nxirret balta, e cila ruhet një muaj, më pas ajroset për dy ditë më radhë dhe kështu është e gatshme për përdorim. Në vaskat me ujin termal nuk duhet ndenjur më shumë se 5 maksimumi 7 minuta përndryshe efekti kurues shndërrohet në veprim vrastar. Fshati i vërtetë në fakt shtrihet në të majtë të një përroi që ndan qendrën me hotelet nga pjesa më e madhe e shtëpive të cilat janë të lidhura me njëra-tjetrën me shumë tuba plastikë për arsye se pjesa më e madhe e shtëpive janë shndërruar në qendra kurative private. Një pikë tjetër llixhash janë dhe llixhat Hidraj të cilat ndodhen rreth 2 km e gjysmë larg qendrës së komunës. Fshati më i afërt këtu është Shelcani. Këtu ndodhen tri burime të vendosura në vijë të drejtë në një distancë prej 500 m. Burimet e ujërave termale në llixhat e Elbasanit janë përqendruar në zonën e poshtme (fshati Tregan) ndërsa burimet e sipërme (fshati Hidrait). Burimet e zonës së poshtme kanë pasur një prurje rreth 20 litra për sekondë, nga të cilat rreth 11 litra në sekondë i ka pasur burimi “ Nosi “.Ujërat termale të llixhave të Elbasanit klasifikohen si burime shumë të nxehta sulfurore që burojnë nga thellësi shumë të mëdha të nëntokës. Thellësia e formimit të tyre është afërsisht 12 km. Sasia mjaft e madhe e gazrave të rrezikshëm për shëndetin e njeriut,bën të pamundur përdorimin e ujit termal ashtu siç del nga burimi. Reduktimi i gazit do të sillte dhe reduktimin e elementëve kimikë, e për pasojë do të ulte cilësinë kurative të ujit. Për këtë arsye,trajtimi bëhet nëpërmjet banjave me vaska. Për të arritur temperaturën optimale të ujit termal, i cili arrin në impiant në temperaturën rreth 53 gradë Celsius, gjatë natës, një pjesë e sasisë së ujit depozitohet në basenet e ujit të ftohtë,ku ftohet deri në temperaturën e ambientit. Kjo sasi përzihet me ujin e nxehtë që vjen direkt nga burimi,në një sistem deposh që ndodhen ngjitur me baterinë e vaskave të banjës me ujë termal dhe kështu arrihet një temperaturë e afërt me atë të trupit të njeriut.

Para vitit 2000 llixhat e Elbasanit kishin vetëm 3 komplekse. Ndërsa sot veprojnë rreth 50 operatorë. Tregues ky që vërteton më së miri rritjen e kërkesave të popullsisë për këtë lloj shërbimi sa kurativ aq dhe shlodhës e relaksues.

 

Luan Çipi : KUJTOJMË DR.ARISTIDH SOPIQOTIN

KUJTOJMË DR.ARISTIDH SOPIQOTIN

 Nga Luan Çipi

Sot shfletova Ditarin tim të Viteve të Fëmijërisë dhe aty u ndesha me disa ngjarje dhe emra shokësh protagonistë, disa prej të cilave më ngjallën dëshirën për të shkruar më gjatë.Kjo më kujtoi Dr. Aristidh Spiro Sopiqotin, shokun tim, që tani nuk rron më. Kështu, unë qëndrova te kjo fletë e ditarit tim dhe meditova fluturimthi për shokun e vjetër...   Ai mu shfaq në të gjitha përmasat dhe me madhështinë e tij të dikurshme dhe vetvetiu, padashur më rrodhën dy pika lot. Duket vitet e pleqërisë më kanë dobësuar aqsa nuk i vetkontrolloj dot më emocionet. Aty për aty mendova: Sa e padrejtë është kjo botë!?Ai, thuajse moshatari im, doktor në mjekësi e radiolog në zë, që ka shpëtuar nga vdekja dhe u ka zgjatur jetën dhjetëra qytetarëve, deri shokë e bashkëmoshatarë, ka afro 4 vjet që nuk rron më. Ai, njeriu i mirë, i qeshur e i gëzuar, fjalë ëmbël e gojë mjaltë, që  edhe pse ti ishe i drobitur e i sëmurë, të “ngrinte më këmbë” e të shëronte me diagnozën e saktë, me mjekimet dhe medikamentet e përzgjedhura, me kujdesin e pandarë dhe me buzëqeshjen e përhershme, tani është i ngurosur dhe i heshtur.Ai, shoku i dashur, që për ne gjithnjë ngjallte shpresë e optimizëm dhe që nuk të linte për asnjë çast në shqetësim e depresion. Ai, që dhe në raste dëshpërimi e mërzitje, kur ti, si çdokush në jetë në momente të caktuara, ishe i sëmurë, apo i mposhtur nga hallet dhe vështirësitë e jetës, se ndjeje varfërinë dhe boshllëkun jetësor, dinte të shihte dritë  edhe në fund të tunelit, ta ndriçonte plotësisht atë dhe të të kthente sërish në jetë. Ai, njeriu që dinte të shfrytëzonte gëzimet e çastit dhe të përfitonte të mirat shoqërore rastësore, njeriu i këngës dhe i valles, i rakisë, duhanit dhe i ahengut. Pse pikërisht ai, më i miri, më i afti, më i dashuri,  iku  nga kjo botë para nesh? Ky largim dëshpërues e i parakohshme është një keqardhje dhe dëm e mungesë e madhe për të gjithë ne, që nuk e mendonim dhe nuk e kishim në dorë, për shokët, gruan e tij  më të re, të dhembshur dhe aq shumë e lidhur me të dhe për të dy djemtë e  tij të dashur. Këtë gjëmë nuk e zhbënim ne dhe as që e ndalnim dot. Në se do mundemi, le ta kujtojmë dhe nderojmë atë,  siç e meriton:Aristidh Sopiqoti lindi në qytetin e Vlorës, më 13 dhjetor 1932, në një familje të ardhur këtu 200 vjet përpara,  nga Sopiku i Gjirokastrës. Takimet e para  të afërta e miqësore me Aristidhin i kam regjistruar në “Ditar” në shtator të vitit 1945, menjëherë pas çlirimit të vendit, si bashkënxënës në ciklin e ultë të Shkollës  së Mesme Tregtare në Vlorë. Kjo, e vetmja  shkollë e  mesme e qytetit, ishte vendosur në godinat me dy kate të ish Hipodromit të Qytetit të Vlorës, pranë Varrezave Ortodokse, aty ku më pas u vendos Shkolla e Mesme Mjekësore dhe Shkolla Pedagogjike. Ajo, pozicionohej në krahun e majtë të rrugës Vlorë- Skelë,  në një sipërfaqe të konsiderueshme toke, me palestër e terrene sportive, si dhe me klasa dhe salla të bollshme. Shkolla Tregtare e Vlorës ishte me tetë vjet. Tre vitet e para ishin ato që quheshin unike dhe pas përfundimit të tyre merrje “semimaturën”. Drejtor shkolle qysh në fillim, u caktua Harilla Kuçuli, një bregas energjik, autoritar, simpatik e patriot, i shkolluar në Itali, me aftësi të shquara pedagogjike dhe administrative. Gjuhën shqipe dhe letërsinë e jepte nartjoti pasionant, studjusi i thelluar i gramatikës shqipe, Jorgo Ceko; mësues matematike kishim fterjotin Xhevdet Kofina, metodist i mirë dhe filozof popullor, si dhe Ilia Gumën, nga Qeparoi i Vlorës; në frëngjisht ishin Jorgo Pilika dhe Jani Ziguri; në gjeografi shkodrani Kel Gashi dhe korçari Kostaq Balldadori; në biologji Marika Bezhani. Ishin tre paralele të klasave të para. Veç shokëve të vjetër, që kishim në shkollën fillore 5 vjeçare të Skelës, na u shtuan dhe shumë shokë të rinj, ardhur  nga shkollat fillore të lagjes Muradije, Vrenez e Varosh. Më shumë shokë u bëmë me Aristidh Sopiqotin në Shtëpinë e Pionierit të Qytetit të Vlorës, në grupin e korit dhe të veglave muzikore, ku ishim nën drejtimin dhe kujdesin e mësuesit tonë të muzikës, të riun e talentuar shkodran Tish Daija, që më vonë u bë kompozitor i shquar dhe drejtuesi shume vjeçar i Ansamblit të Madh të Këngëve dhe Valleve Popullore Shqiptare dhe Anëtar i Akademisë Shqiptare të Shkencave.Edhe në kryeqytet, kur ai me shokun e tij të pandarë Engjëll Isaraj vazhduan Shkollën e Mesme Mjekësore, me ta ne takoheshim shpesh edhe pse unë isha në Teknikumin Financiar, po shkollat  e konviktet i kishim afër njeri tjetrit. Politeknikumin Mjekësor Aristidhi e mbaroi me rezultate te  mira    muajin korrik te vitit 1952. Na u desh secilit të ndaheshim për disa vjet për të kryer Shërbimin e Detyruar Ushtarak, për t’u takuar sërish në Tiranë, në Universitet dhe më pas në qytetin e lindjes, në Vlorë.  Aristidhi e përfundoi Fakultetin e Mjekësisë të Universitetit Shtetëror të Tiranës në vitin 1961. Ai, menjëherë fillon punën si mjek patolog dhe shpejt specializohet nga Fakulteti i Mjekësisë i U.Sh. Tiranë si mjek ftiziatër, duke u vendosur për gjithnjë në Dispanserinë Antituberkulare të qytetit të Vlorës. I dalluar për aftësi profesionale dhe drejtuese, në vitin 1969 emërohet Drejtor i Shërbimit Antituberkular i Rrethit të Vlorës. Gjatë kësaj kohe evidentohen aftësitë e tij të veçanta si radiolog i aftë dhe njohës i mirë i specialitetit të ftiziatrisë, si klinicist  i talentuar, sidomos i sëmundjeve të mushkërive, duke kontribuar për diagnostikimin, parandalimin dhe luftimin e sëmundjeve të TBC, që në ato viti kishin përhapje masive. Komunikimi i tij i ngrohtë me pacientët dhe marrëdhëniet e shkëlqyera me mjekët e njohur të kohës si Hasan Shehi dhe Ylvi Pustina, më të vjetër në moshë e  më me emër në profesion,  marrëdhënia e afërta e tepër e kujdesshme  me mjekët e rinj të sapo ardhur nga shkollat si dhe aftësitë e tij drejtuese dhe organizative, tërhoqën vëmendjen e autoriteteve të shëndetësisë në kryeqytet, që propozuan  dhe realizuan shpejt vlerësimin e dr. Aristidh Sopiqotit për shpërblimin nga Kuvendi Popullor me dekoratën “Për Shërbim të mirë të Popullit”.   Qytetarët Vlonjatë kujtojnë me mirënjohje jo vetëm aftësinë  dhe sjelljen njerëzore të buzagazit Aristidh Sopiqoti,  Drejtor shumëvjeçar i Dispanserisë Antituberkulare, por dhe gjithë atë plejadë mjekësh, vlonjatë dhe të ardhur nga mbarë Shqipëria, që shërbyen me devotshmëri e humanizëm të thellë në rrethin e Vlorës në Spitalet e Vlorës, Selenicës, Himarës, Llakatundit, Bratit, Kuçit dhe Sevasterit, si dhe në të gjitha Qendrat e tjera Mjekësore, Farmacitë, Ambulancat, Maternitetet dhe Klinikat e shumta të Shërbimit Mjekësor, pa përjashtuar Klinikat Dentare, deri te ato në Qendrat e Punës e të Prodhimit, në Spitalin Neuropsikiatrik, si qendër të specializuar mbarëkombëtare, apo në Degën e Institutit të Kontrollit Shëndetësor dhe Laboratorin Obstetrikë dhe Epidemiologjik, në Seksionin e Shëndetësisë pranë Komitetit Ekzekutiv të Rrethit, etj.  Nuk gjen se cilin të vendosësh të parin në radhë, nga mjekët e famshëm që kanë shërbyer në Vlorë, po pa u trembur se gabojmë, le të përmendim  me këtë rast me nderim emrat e  Petraq Popës, që qysh në vitin 1920 vullnetarisht u largua nga Turqia për të ndihmuar luftëtarët vlonjat të Luftës  heroike të Vlorës në ekipin e Spitalit të Llakatundit; apo Sezai Çomon, që krijoi qysh në vitin 1921 Spitalin  e Parë Psikiatrik të Vlorës; të famshmin Ali Mihali dhe pasuesit e tij emërmëdhenj Azduriani, Dhimitri, Agalliu, Dervishi, Flloku, Kauri, Hysenbegasi, Kallfa, Shyti, Ashiku, Angjeli, Myrzabegu, Kutulla, Mehmet Mihali, Isaraj, Beltoja,  çifti Andoni, Osmani, Pavli, Gjidede, Gjoka, Nekiu, Iljazi, Konomi, Jazaj, Çela, Harizi, Papajani, Bisholla, Tetova, Gjodede, Gega, Dredha, Kapo, Kojdheli, Koçi, Muhameti, Islami, Mati, Hysi dhe dhjetëra të tjerë.

 Përveç kontributit profesional si mjek si rrallë kush, gjatë 41 vjetëve, Aristidh Sopiqoti, ishte dhe një njeri me botë të madhe shpirtërore, që e shprehte në punë, në kontaktet me kolegët dhe pacientët, ku ishte gjithnjë human e i papërtuar, për të ndihmuar në çdo kohë me qetësi, shaka e buzëqeshje. Edhe në shoqëri, midis nesh, ishte gjithnjë në humor, i afruar dhe i gatshëm për çfarëdolloj ndihme dhe pa me të voglin interes.                  Dr. Aristidhi ka grua Dedin, financiere në profesion, grua e kulturuar dhe bashkëshorte e denjë për gjithë jetën dhe që u shqua për virtytet e saj të rralla me shërbimet e treguara edhe më shumë, në vitet e fundit të jetës së tij,  kujdes që i largonte dhimbjet dhe lehtësonte vuajtjet. Të dy djemtë e çiftit Sopiqoti, Eduardi dhe Rudini janë djem të mbarë dhe që, për korrektësi e ndershmëri ndjekin shembullin e babait të vetë të nderuar. Në kujtim të shokut tim të dashur, do veçoja dy aspekte nga jeta e përbashkët, që dhe ato flasin  për karakterin e tij human e gazmor:  Takoj që aty nga vitet tetëdhjetë, për festimin e një ngjarjeje të veçantë, të ishim mbledhur ne, një grup shokësh fëmijërie, në familjen e Sopiqotëve në lagjen Varosh të qytetit të Vlorës, në një shtëpi tip Elbasançe, afër Kishës së Shën Todrit.  Ishim shokët prej shumë vitesh, bashkëmoshatarët: dr. Engjëll Isaraj, kimisti Yzeir Nona, mësuesi Milto Shuka, gjeologu Sezai Hoxha. Bashkë me ne ishin dhe djemtë tanë Edi, Ani dhe Blendi edhe ata shokë në të njëjtën klasë. Ky fakt i tërhoqi vëmendjen Napolon Sopiqotit, më të moshuarit të shtëpisë. Ai,  burrë i nderuar i familjes së Sopiqotëve dhe financier me emër në qytetin e Vlorës, më thërriti për t’i ndenjur pranë dhe më tha i gëzuar: Sa e çuditshme është jeta e njeriut. Ju shoh juve dhe më behet zemra mal. Shokë dhe miq baballarët tanë, shokë shkolle dhe pune unë me Enver Çipin, vëllain tuaj, shokë  fëmijërie e shkolle ti me Aristidhin dhe po shokë të ngushtë djemtë tuaj, Edi dhe Ani. Kjo shoqëri e pandarë në shumë breza është  traditë vlonjate dhe provë lidhjeje dhe besnikërie që nuk do shuhet kurrë. Djemtë tanë, shokë klase të një shkolle për shumë kohë, për disa vjet mësonin anglisht jashtë shkolle me profesorin poliglot, fort të mirë e të përkushtuar, Nestor Nepravishta. Ata, si tekst bazë kishin 3 metodat klasike, shumë të përdorura nga të gjithë dashamirësit Anglofonë, thuajse klandestinë të asaj kohe. Për çdo përfundim metode, profesori i nderuar, për ti dhënë seriozitet ngjarjes, i merrte rregullisht në provim nxënësit e tij, me teza të përgatitura dhe  me komision. Më kujtohet dr. Aristidhi prezent, kur ai i përjetonte si të ish vet nxënës emocionet e provimit të djemve tanë dhe i gëzuar e “rroftë sebepi” në përfundim shtronte dreka e darka. Ai, shpejt futej në botën e tij të gëzueshme dhe shpërthente në këngë e valle, si  dhe tregonte në ambientin e improvizuar festiv, barsoleta tërheqëse dhe shaka me kripë. Tani im bir, Ani, ka shkuar larg dhe ushtron detyrën e mjekut human në Çikagon e Amerikës, po shoqëria dhe lidhjet me Edin, djalin e madh të dr.Aristidh Sopiqotit, janë të pandara. Kudo ku ka lëvizur Edi, deri emigrant në Greqi, apo së fundi, biznesmen në Picerinë “Aulona” te “UJI i Ftohtë” i Vlorës, jo vetëm nuk ka shterur miqësia, po  ata lidhen thuajse për ditë, duke ndërruar përvoja, përjetuar ngjarje dhe duke përcjellë shaka e batuta të përditshme, nëpërmjet bisedave kompjuterike me internet në  “Messenger” e “skajp”. Kështu im birr, emigrant në “fund të botës” e ndjen veten si të jetë çdo ditë në Vlorë, ndërsa Edi,  qëndron në shoqëri të vazhdueshme me Anin dhe  në njohje  të plotë  për çdo ngjarje, deri në ecurinë e përditshme, në kontakt reciprok edhe me gratë e fëmijët e njeri tjetrit. Duke  i mbyllur këto kujtime, si një qytetar i zakonshëm vlonjat, jam i bindur se nuk arrita lartësinë e duhur, por bashkëqytetarët në të ardhmen do më plotësojnë për të kompletuar si e meriton emri dhe veprimtaria e Dr, Aristidh Sopiqotit.  Ndërkohë jam i qetë se kreva një detyrë që më mundonte prej kohësh dhe diçka shkrova për këtë shokë të dashur dhe mjek të shquar të  gjerdanit të artë të mjekëve të qytetit të Vlorës.

Vlorë,30.09.2011

 

Begzad Baliu: TIPOLOGJIA E KONTRIBUTIT TË PROF. JUP KASTRATIT NË STUDIMIN E BOTËS MATERIALE DHE SHPIRTERORE ARBERESHE

Begzad Baliu

TIPOLOGJIA E KONTRIBUTIT TË PROF. JUP KASTRATIT NË STUDIMIN E BOTËS MATERIALE DHE SHPIRTERORE ARBERESHE

(Studime, vepra, komunikime, imazhe, vlerësime, dokumente, dorëshkrime) (Fragmente nga një studim më i zgjeruar) 

Janë shumë rrethana që e arsyetojnë interesimin tonë për t’u marrë me studimet arbëreshe të Profesor Jup Kastratit, në një konferencë si kjo që i kushtohet Kontributit të studiuesve shkodranë për arbëreshët e Italisë. Vepra e tij është e gjerë në shumë anë të saj: si materie (disa mija faqe studimi, dokumente, letërkëmbim, fotografi etj.); si fusha studimi (gjuhësi, albanologji, letërsi, folklor, histori, pedagogji, publicistikë etj.); si lëndë (e botuar, në dorëshkrim, e përkthyer, e transliteruar, e përshtatur) etj. Ngado që të merren studimet e tij, ato paraqesin një mal të madh materialesh, problemesh e trajtimesh.Në një hyrje për Studimet arbëreshe të Profesor Jup Kastratit, sinteza e thelluar shumëdimensionale as që mund të mendohet, por njëkohësisht ajo mund të paraqitet e plotë përmes një pasqyre të dendur dhe të plotë për lidhjet e Profesor Jup Kastratit me arbëreshët dhe me kontributet e tyre historike, gjuhësore, etnokulturore dhe letrare në përgjithësi. Sikur mund të shihet prej arkivit të tij, prej botimeve të tij dhe aktiviteteve të tij kulturore, arsimore dhe shkencore, ato janë të natyrës historike, kulturore, profesionale, personale dhe madje intime.Sot, po të shikohet vepra shkencore dhe intelektuale e Prof. Jup Kastratit në linja sado të ngushta, studimet arbëreshe dhe deradiane gjithsesi do të nxjerrin krye, pavarësisht prej veprave të mëdha që ka dhënë në fushë të albanologjisë, të gramatologjisë, të letërsisë dhe të bibliografisë. Për disa dekada me radhë, nuk është zhvilluar asnjë manifestim, sado i vogël apo i madh qoftë, në të cilin të mos ketë qenë edhe Profesor Jup Kastrati. Për disa dekada me radhë, zor të gjendet një redaksi e botimit të letërsisë arbëreshe e sidomos veprës letrare dhe shkencore të Jeronim de Rades, në të cilën Profesor Jup Kastrati nuk e ka pasur vendin më të rëndësishëm, madje jo vetëm në Shkodër e Tiranë, por edhe më gjerë ndër arbëreshët e Italisë[1]. Sot është vështirë të gjendet një fushë hulumtimi, botimi a studimi në fushë të studimeve arbëreshe, e cila nuk lidhet me emrin, me interesimin dhe më në fund me kontributin e Profesor Jup Kastratit.Është e kuptueshme prandaj, pse edhe në këtë rast, kur këtu ne paraqesim një hyrje në studimet arbëreshe në përgjithësi dhe studimet deradiane në veçanti, e shohim të arsyeshme që të paraqesim edhe një pasqyrë sado të përgjithësuar të veprës së botuar, veprës së hulumtuar, arkivit dhe veprës në dorëshkrim të Profesor Kastratit.Profesor Jup Kastrati ka shkruar shumë artikuj dhe studime monografike të karakterit shkencor, por në serinë e veprave të tij dhe sigurisht edhe në serinë e vëllimeve të botuara deri më tash vepra Studime arbëreshe mbetet jo vetëm një nga kryeveprat e tij, por edhe  kryevepra më e plotë e studimeve arbëreshe. Pse mund të thuhet kështu?Hulumtimet, studimet dhe sintezat e Profesor Jup Kastratit për arbëreshët e Italisë, nisin që në dekadën e parë të kërkimeve shkencore dhe kulmojnë me sintezat e mëdha me emrin e shkrimtarit më të madh të kolonisë shqiptare në Itali, Jeronim de Rada[2]. Prej këtij viti, për pesëdhjetë vjet me radhë nuk do të kalojë pothuajse asnjë vit e të mos botojë e ribotojë me dhjetëra artikuj brenda një viti, në të cilët dijetarët arbëreshë, veç e veç dhe historia, gjuha, letërsia, kultura, arsimi etj., si tërësi ose si sintezë nuk bëhen objekt kërkimi, studimi e vlerësimi[3], për të lënë edhe një mal dorëshkrimesh të pakrahasueshme në studimet e deritashme albanologjike.Jeta dhe vepra e personaliteteve arbëreshe, vepra e tyre etnohistorike dhe sidomos gjuhësore dhe letrare, konceptet e tyre për identitetin dhe veçoritë materiale, shpirtërore e sidomos  gjuhësore, etj, për më shumë se një gjysmë shekulli kanë qenë objekt studimi  e referimi në shumë institucione kulturore, arsimore dhe shkencore, të themeluara nga arbëreshët në Itali[4].Kjo është arsyeja pse edhe veprat në të cilat është trajtuar kultura, tradita dhe historia gjuhësore e letrare e autorëve në radhët e arbëreshëve ka qenë e përmasave të ndryshme: traktate (Histori e albanologjisë)[5], monografi (Histori e gjuhësisë shqiptare. Pjesa e parë (1497 – 1944)[6], Gramatologjia e gjuhës shqipe[7], Dhimitër Kamarda) studime (Mbi rolin e arbëreshëve të Italisë në periudhën e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit dhe Dr. Mikel Markianoi dhe ndihmesa e tij në folklorin arbëresh, Arbëreshët për ruajtjen dhe studimin e trashëgimisë kulturore të popullit tonë)[8], studime të thelluara shkencore e paraqitje fejtonistike në shtypin ditor, botime me karakter shkollor dhe botime me karakter shkencor, përkthime nga gjuhët në të cilat kanë shkruar shkencëtarët dhe letrarët arbëreshë gjatë disa shekujve të veprimtarisë së tyre në Itali etj.  Jeronim De Rada dhe fillimet shkencore të Jup KastrtatitNëse shënime për versionet dhe variantet e botimit të monografisë për Faik Konicën, si dhe botimin e veprës së tij, kemi pasur rastin t’i lexojmë për shkak se monografia e tij për Faik Konicën u botua atëherë kur Konica ishte një prej personaliteteve shumë të theksuara në jetën politike, shkencore dhe kulturore, shënime personale të tij rreth përpjekjeve për botimin e veprave të plota a të zgjedhura për Jeronim de Radën nuk i kemi gjetur, në mënyrë të veçantë, as nuk ia kemi dhënë rastin t’i tregojë në intervista ekskluzive ku ai do të sillte informacione më shteruese se sa shumë studiues në veprat e tyre shkencore. Sigurisht për shkak se veprën e plotë të Jeronim de Radës nuk arriti ta botonte të plotë, ashtu sikur e kishte planifikuar as në fillim të viteve ’50, as diku në fillim të viteve ’90, Profesor Jup Kastrati nuk ka shkruar apo sjellë përvojën e tij në mbledhjen, studimin, përkthimin, botimin dhe sintetizimin e veprës së Jeronim de Radës.Mirëpo nëse i qasemi Arkivit të Profesor Jup Kastratit nuk të mbetet gjë mangut, pavarësisht nëse ke të bësh me ndërtimin e personalitetit të tij, apo me zhvillimet albanologjike të kohës kur jetoi ai. Prej arkivit privat të tij do të mund të kuptojmë se historia e interesimit të Profesor Jup Kastratit për arbëreshët e Italisë është e lidhur me emrin e Jorenim De Radës, prandaj është e kuptueshme pse jetën dhe veprën e tij do ta trajtojë shumë herë dhe do ta trajtojë në shumë vepra të tij, madje të botuara e të plotësuara[9]. Pavarësisht nga botimi i parë i një monografie për jetën dhe veprat e Jorenim de Radës në vitin 1962 dhe botimit të dytë të plotësuar të vitit 1979, autori e ka përgatitur një dorëshkrim tjetër, i cili në shumë pika plotëson jetën e tij, trajton në mënyrë të plotë dhe të gjithanshme veprën e tij diturake, historike, gjuhësore, letrare, arsimore, publicistike etj., ndërsa duke ju referuar parathënies së librit, kuptojmë se autori njëkohësisht punon edhe një vepër për studimet gati njëshekullore deradiane 1903-1993. Po të vlerësohet vetëm kontributi i madh i punës së Profesor Jup Kastratit në mbledhjen dhe botimin e veprës së De Radës, do të mund të shihet se vetëm në studimin e jetës dhe veprës së tij, ai ka ngritur një trilogji, të cilën deri më sot nuk e kemi bërë për asnjërin prej shkrimtarëve tanë.Dorëshkrimi Studime për De Radën, për herë të parë trajton në mënyrë shteruese jetën, Autobiologjinë (autobiografinë) e tij, pikëpamjet kulturore, filozofike dhe sidomos politike, pa pengesat ekstrashkencore që i dilnin dikur, kontributin e tij për gjuhën shqipe: tezën pellazgjike të prejardhjes së popullit shqiptar e të gjuhës shqipe, te artikujt, Hyjni pellazge (1840), Identiteti i pellazgëve me shqiptarët (1846), Lashtësia e kombit shqiptar dhe afri e tij me helenët dhe latinët (1864), Pellazgët dhe helenët (1885), Konferenca mbi lashtësinë e gjuhës shqipe (1893), Pellazgo-shqiptarët (1897), Tiparet e gjuhës shqipe dhe përmendoret e saj në periudhën parahistorike (1899),  e cila njëkohësisht është edhe tezë kryesore e rilindjes kombëtare shqiptare në përgjithësi. Në këtë vepër autori ka trajtuar edhe disa probleme të toponimisë, një fushë gjuhësore e lëvruar kryesisht në gjysmën e dytë të shekullit XX, por me të cilën, sikur ka vënë re Profesor Jup Kastrati, sado me koncepte të paragjykuara është marrë edhe De Rada, tek studimet Toponimia historike shqiptare, Toponime për Lezhën në revistën «Fjamuri i Arbërit» (1885) etj.Ashtu sikur edhe rilindësit më të shquar jo vetëm të popullit shqiptar, por edhe të popujve të tjerë të Ballkanit, edhe De Rada do të merret me dy çështje themelore të gjuhës dhe të kulturës së popullit shqiptar: me alfabetin e gjuhës shqipe (Çështje të alfabetit të gjuhës shqipe), dhe me përpjekjet për të shkruar gramatikën e gjuhës shqipe (Gramatikë e gjuhës shqipe, 1870 dhe Fonetikë dhe gramatikë e gjuhës shqipe, 1894) me vlerat historike dhe gjuhësore të të cilave Profesor Jup Kastrati është marrë madje jo vetëm këtu. Përtej saj, Profesor Kastrati, do t’i qaset studimit të një vepre jo aq të njohur dhe jo aq të popullarizuar përgjithësisht edhe sot në studimet albanologjike (Fjalori i Rapsodive, 1884). Duke këmbëngulur që të japë një pasqyrë sa më të gjerë dhe më të thellë, si të zhvillimeve gjuhësore ndër arbëreshët e Italisë, të lidhura me veprën e De Radës, ashtu edhe me kontributin vetjak të tij, profesor Kastrati do të shkruajë për ngjarje me rëndësi historike, për gjuhën dhe kulturën shqiptare ndër arbëreshët e Italisë (Kongresi në Koriljano-Kalabro, 1895; Kongresi në Lungro 1897), ashtu edhe për artikuj që De Rada i shkruante në raste nga më të ndryshmet (Dinjiteti i gjuhës shqipe, 1861; Shqipëria përballë Evropës, 1880,  Shënime gjuhësore (1883 – 1884); Tri fjalë shqipe, 1884; Vërejtje gjuhësore, 1885; Gjurmë të vendbanimeve tona të lashta që rrojnë endè, 1887; Mësime për gjuhën shqipe, 1891), të cilët jo gjithnjë kufizohen brenda problemeve të ngushta linguistike. Kjo është arsyeja pse njërin prej studimeve të tij do ta përfundojë me këtë vlerësim: «De Rada ishte i pushtuar nga ideja fisnike që të ringjallte Atdheun e të parëve dhe kështu, nën shtytjen atdhetare, shkencën e ktheu në një fushë beteje, ku ai luftoi me zjarr, siç bën edhe rilindës të tjerë. Këtë ai e realizoi pothuajse në çdo vepër të tij. Pra, edhe në mes të lajthitjeve, vepra e tij gjuhësore do të mbetet në historinë e albanologjisë si një përpjekje fisnike e një shqiptari të madh, i cili, me gjithë mungesën e përgatitjes filologjike dhe linguistike, me gjithë mungesën e akribisë shkencore, me gjithë mungesën e anës materiale, me gjithë vuajtjet e mëdha shpirtërore dhe kushtet e disfavorshme, arriti të zgjojë kureshtjen e botës shkencore të dijetarëve të kohës. Veprat e tij historiko-filologjike hyjnë në fondin e artë të traditës së shekullit XIX. Ato bëjnë pjesë në korpusin “Trashëgimi ynë kulturor – Monumente të gjuhës shqipe”, në historinë e mendimit shkencor gjuhësor shqiptar»[10].«De Rada ka qenë jo vetëm mbledhës i këngëve popullore, por edhe studiues i hollë i tyre. Ky kontribut i vyer i tij në historinë e folkloristikës shqiptare nuk është vënë në dukje»[11]. Kështu e mbyllë kapitullin e studimit të tij për kontributin e De Radës dhënë folklorit shqiptar. Nëse ndihmesa e tij në këtë fushë deri më tash është parë kryesisht duke u nisur prej pasurisë etnografike dhe folklorike që sjellin veprat e tij letrare, studimi i Profesor Jup Kastratit, niset nga artikujt programatik të De Radës (Rapsodi të një poeme shqiptare, 1861; Rapsodi kombëtare, 1883; Hyjnizime etnografike, 1886), vlera e të cilëve këtu kuptohet edhe prej ekstrakteve të shpeshta, me të cilët pasurohet kapitulli për këtë temë.Rilindja kombëtare shqiptare, ka pasur shumë personalitete letrare e shkencore të cilët kanë qenë të përkushtuar ndaj arsimit kombëtar, por nuk besoj të kemi rilindës, i cili ka punuar me kaq përkushtim për organizimin jo thjeshtë të një mësonjëtoreje shqipe për çuna a vasha, por për një shkollë kombëtare me të gjitha nivelet e nxënies së gjuhës dhe dijes. Është e kuptueshme prandaj pse Profesor Jup Kastrati një kapitull më vete ia kushton ndihmesës së De Radës për shkollën shqipe, për tu ndalur pastaj në mënyrë të veçantë në aktivitetet konkrete të organizimit të shkollës shqipe nga De Rada dhe bashkëkohësit e tij (Themelimi i Katedrës së gjuhës shqipe, 1849; Kolegji arbëresh i Shën Adrianit, 1861; Manifesti i gjimnazit «Garopoli», 1868; Kolegji arbëresh dhe ministrat e Italisë, 1876, Kolegji arbëresh, 1884; Kolegji arbëresh në Shën Adrian, 1886; Kolegji i Shën Adrianit, 1887; Rivendosja e Katedrës së Shqipes, 1889), por edhe për ndonjë projekt të karakterit pedagogjik, sikur është ai: Kolegji arbëresh i Shën Adrianit, a do të jetë Seminar Korsini apo Gjimnaz-licé italo-grek, me ndonjë degë universitare kishtare?, 1891 dhe manifesti Katedra e shqipes në Shën Mitër Korone, 1892. E kësaj natyre është edhe Antologji shqipe, 1896, dhe Proluzioni: Ligjëratë për periudhën e vitit të ri shkollor,1902, me të cilat Profesor Jup Kastrati merret njëherë në mënyrë të veçantë me secilën dhe më pastaj me sintezën e tyre në përmbyllje.Ashtu sikur edhe me veprat më të mëdha dhe më të vogla të gjuhësisë edhe me veprat letrare artistike të Jeronim De Radës, Profesor Jup Kastrati do të merret në shumë aspekte. Ndryshe nga gjendje e gjertashme e studimit te veprës se tij letrare, ku studiuesit e periudhave të ndryshme kanë hulumtuar, trajtuar dhe bërë sinteza kryesisht vetëm për veprat letrare të shkruara në gjuhën shqipe, apo edhe të përkthyera a transliteruara, në veprën e tij Studime për De Radën, autori është marrë me veprat e shkruara në gjuhën shqipe, me veprat letrare të shkruara në gjuhën italiane dhe me veprat e shkruara në gjuhën shqipe e italiane paralelisht. Duke u mare me veprat letrare më të hershme (Odiseu, 1832, 1847; Krutani i mërguar, 1832 – 1833, 1841; Disa poezi dhe proza ritmike, 1834 – 1840), apo më të vona, më të vogla apo më të mëdha (Këngë të Milosaut, 1836, 1847, 1873; Serafina Topia, 1839, 1943); Një pasqyrë shtegtimi njerëzor, 1897), të botuara në një variant apo në më shumë variante (Skënderbeu i pafat,1872 – 1884), ai njëkohësisht është marrë edhe me ngritjen cilësore letrare e artistike të veprës letrare të De Radës, me kulturën letrare dhe gjuhësore të tij, me konceptet moderne të kohës në letërsi, me vlerësimet e kohës për poezinë e tij etj. Duke u marr me pikëpamjet letrare të De Radës, Profesor Jup Katrati njëkohësisht do të merret më gjerësisht se deri më tash dhe mbase për herë të parë në mënyrë të plotë edhe me pikëpamjet estetike të De Radës (Parime të estetikës, 1861) etj.Për të plotësuar botën diturake të Jeronim De Radës, Profesor Jup Kastrati në veprën e tij dorëshkrim Studime për De Radën ka hulumtuar dhe i ka bërë objekt trajtimi edhe dy gazeta të De Radës Fjamuri i Arbërit (1883-1887) dhe Shqiptari i Italisë (1848). Si gazeta e parë ashtu edhe e dyta dallohen për veçoritë e tyre historike, politike, kulturore dhe shkencore. Fjamuri i Arbërit, ka shkruar Profesor Jup Kastrati «është revista e parë letrare, kulturore, artistike, folkloristike, etnografike dhe publicistike në gjuhën shqipe. Organi luajti një rol të madh në fushën e politikës shqiptare, të lëvizjes sonë politike dhe asaj mendore»[12]. Më këto fletore De Rada i ka vënë vulë lëvizjes së përgjithshme të Rilindjes Kombëtare jo vetëm ndër shqiptarët e Italisë por edhe në lëvizjen e saj përgjithësisht. Aty janë botuar pjesë nga veprat letrare të De Radës dhe të shkrimtarëve të tjerë të kohës. Artikuj publicistikë, kulturorë e politikë të ardhur nga e gjithë bota shqiptare, prandaj është e kuptueshme pse vlerësimet shembullore për gazetat e De Radës vijnë jo vetëm nga shtypi shqiptar i kohës në Shqipëri, në Kolonitë shqiptare të Rumanisë, Stambollit e Egjiptit, por edhe nga shtypi i huaj i kohës.Vepra Studime për De Radën e Profesor Jup Kastratit mbyllet me kapitullin që ju kushtohet veprave autobigrafike të De Radës (Një autograf, 1885; Autobiografi, I, II, III, IV, (1898 – 1899); Testamenti politik, 1902). Ndonëse për autorin ato ishin vepra të njohura, prej më shumë se tri dekadash, veprat autobiografike të De Radës, nuk ishte e mundur as të botoheshin të plota, as të bëheshin objekt trajtimi në të gjitha aspektet e mundshme. «Autori ynë ishte, aso kohe, 89 vjeç. Mbas pesë muajsh, më 28 shkurt 1903, ai u nda prej nesh, duke na lënë dhjatën e vet, në të cilën ishte sintetizuar gjithë veprimtaria e tij atdhetare, politike, letrare, gjuhësore, folklorike, publicistike, historike në shërbim të çështjes shqiptare, të gjuhës amtare, të kulturës kombëtare, të çlirimit të mëmëdheut të vet të dashur e të shtrenjtë»[13].Ashtu sikur veprat tjera e madje edhe studimet, edhe dorëshkrimi Studime për De Radën mbyllet me Bibliografinë e veprave të De Radës, konsultuar, shqyrtuar e përdorur nga autori në monografi, e cila zgjeron interesimet e studiuesve për kërkime të reja në fushë të studimeve arbëreshe në përgjithësi dhe në fushë të studimeve deradiane në veçanti. Në kërkim të sintezave të mëdhaNjë vend të veçantë dhe të përhershme për arbëreshët e Italisë paraqesin kërkimet e tij sistematike dhe sistematizuese në vëllimet bibliografike[14]. Veprat dhe studimet e tij, tashti janë bërë literaturë e përhershme referimi edhe në meset shkencore të institucioneve arsimore, kërkimore e kulturore të arbëreshëve të Italisë. Profesor Jup Kastrati në dhjetë vjetshin e fundit të jetës së tij, qe bërë anëtar i shumë institucioneve kulturore të arbëreshëve të Italisë. Ka lexuar kumtesa në sesione shkencore, në mbrëmje përkujtimore (jubilare), konferenca albanologjike, kongrese gjuhësore, kuvende studimore dhe ka bërë gjurmime bibliotekare për tekstet e vjetra shqipe në Romë, Napoli, Torino, Firence, Salerno, Leçe, Kalabri, etj.Ai ishte anëtar shumë aktiv i veprimtarie të veçanta dhe të përhershme kulturore e shkencore, i organeve kulturore e shkencore që botohen atje, duke dhënë një kontribut shumë të rëndësishëm për ruajtjen e trashëgimisë etnokulturore e gjuhësore, zhvillimin e saj dhe çuarjen përpara të kulturës bashkëkohore të arbëreshëve të Italisë. Ishte anëtar i redaksisë së revistës Lidhja (L’Unione), Kozencë (1991 - 1992) etj. Punimet shkencore të Prof. Jup Kastratit janë përfshirë në përmbledhje dhe në  vëllime studimesh, të botuara nga Universiteti i Napolit, Universiteti i Kalabrisë, Universiteti i Salernos etj.Profesor Jup Kastrati në arkivin e tij ka sistemuar një letërkëmbim shumë të pasur me arbëreshët dhe madje me studiuesit Italianë të kulturës shqiptare në përgjithësi dhe të kulturës arbëreshe në veçanti, sikur janë: Giuseppe Ferrari, Giuseppe Schiro Juniori, Carmel Candreva, Francesco Salono, Carmine de Padova, Antonio Bellusci, Giuseppe Gradilone, Francesco Altimari, Italo Costante Fortino, Giovanni Battista Pellegrini, Giuseppe Retelli, Mario Bolognesi, Andrea Bellucci, Vincenzo Belmonte, Ernesto Tocci, Giuseppe Camillo De Rada, Francesco De Belsi, Emanuel Giordano, Agosto Mauro, Michele Rizzo, Addolanta Landi[15] etj.Ndonëse i penguar për shkaqe jashtëshkencore dhe pa mundësi për të botuar në mënyrë të rregullt në organet shkencore dhe kulturore të arbëreshëve të Italisë, Jup Kastrati ka botuar disa dhjetëra artikuj shkencorë dhe kulturorë ndër revista e periodikë që dalin në Itali nga shoqata dhe institucione shkencore, të cilat merren me studimet arbëreshe[16], si dhe në institucione arsimore, kulturore e shkencore të studimeve albanologjike në Shqipëri e jashtë saj[17]. Në Shqipëri ndërkaq, ai ka botuar dhe ribotuar disa vepra shkencore, të cilat i janë publikuar gjithashtu edhe në Kosovë, për t’u bërë ndër veprat më të referuara ndër studiuesit e kësaj ane.Dhe jo vetëm kaq. Hulumtimet e tij kurrë nuk kanë pushuar ndër arkiva të Ballkanit, Europës dhe veçanërisht ndër arkivat e arbëreshëve të Italisë, ndërsa pena e tij kurrë nuk ka pushuar së shkruari studime të ndryshme dhe së bëri sinteza nga më të mëdhatë për autorët, veprat dhe rezultatet shkencore të tyre. Ai ka një varg veprash studimore në dorëshkrim, që në të vërtetë paraqesin të arriturat më të mëdha në fushë të studimeve arbëreshe në përgjithësi dhe në fushë të studimeve deradiane në veçanti, duke filluar me vëllimet: Veprat historiko - filologjike dhe publicistike të Jeronim de Radës[18]. Shkodër. 1999, 1.850 f. të daktilografuara, në tre versione: italisht, në të folmen e arbëreshëve (transkriptim) dhe në përshtatjen e gjuhës së sotme shqipe. Jeronim de Rada, Skanderbeku i pafanë, në tri versione: italisht,  arbërisht (transkriptim), përshtatje në gjuhën e sotme. Vepra hapet me një studim introduktiv problemor dhe me aparat shkencor, Shkodër, 1999, 1.240 f. të daktilografuara. Për të përfunduar me korpusin e madh shkencor, që përtej studimeve historike, gjuhësore, letrare, kulturore e publicistike, paraqet veprën jetësore të Profesor Jup Kastratit për qytetërimin arbëresh[19].Kontributi i tij në studimet arbëreshe përfshinë vepra monografike për autorë, personalitete të mëdha historike, shkencore dhe kulturore, si: Jeronim de Rada, Dhimitër Kamarda, Nikollë Keta, Vinçenc Dorsa, Vinçenc Librandi, Nilo Borxha, Gaetano Petrota, Marko la Piana, Françesko Solano (1914 – 1999) etj., pjesa më e madhe e të cilave ende nuk janë botuar. Vetëm monografia e tij për De Radën ka dy versione të botuara e të ribotuara dhe dy vëllime në dorëshkrim, të cilat përbëjnë tërësinë e kontributeve të tij për jetën dhe veprën e këtij kryerilindësi shqiptar jo vetëm në Koloninë arbëreshe të Italisë, por edhe për rilindjen shqiptare në përgjithësi. Ndonëse në dorëshkrim, dhe të përfshira brenda vëllimit Studime arbëreshe, edhe studimet për këta autorë paraqesin monografi më vete, si për hulumtimin dhe studimin  e plotë të veprës së tyre ashtu edhe për vëllimin në të cilin janë trajtuar, nga 120-450 faqe dorëshkrimi për autorë.Duke hapur Parathënien[20] e shkurtër për një vëllim kaq të madh studimesh, madje të pazakonshme në përvojën e studimeve kastatiane, autori kujtonte se fjala është për një vëllim me studimet më të mira të shkruara nga viti 1956 deri në vitin 2000. Në të vërtetë ato përfshijnë studime të fushave të ndryshme, të cilat fillojnë me gjuhën, letërsinë, kulturën, historinë, folklorin, etnografinë etj., disa prej të cilave tashmë janë lexuar në konferenca shkencore, janë botuar në vëllime shkencore, në revista shkencore kombëtare e ndërkombëtare[21]. E shikuar nga një kënd tjetër, nga këndi i fushave të studimit, Studimet arbëreshe të Profesor Jup Kastratit trajtojnë tema:- nga historia: reflektime dhe angazhime mbi Lidhjen e Prizrenit, Kongresin e Berlinit, Çështjen e pavarësisë së Shqipërisë etj.; - nga historia e kulturës dhe letërsia: letërsi e vjetër, letërsi e rilindjes dhe përkimet e saj me letërsinë evropiane, letërsia e gjysmës së parë të shekullit XX dhe letërsia bashkëkohore; - nga folklori dhe etnologjia: autorë dhe vepra, si Markianoi, De Rada, Antonio Belushi, Folklora arbëreshe dhe trashëgimia e saj etj.; - nga gjuhësia dhe shkollat e fushat e studimit të saj (filologji-linguistikë-albanologji): historia e albanologjisë, filologjisë dhe linguistikës, dialektologjisë, gramatologjisë, sintaksologjisë, leksikologjisë e leksikografisë, morfologjisë, fonetikës dhe fonologjisë, ortografisë, transliterimit e transkriptimit, përkthimit e kulturës së leximit, kritikës gjuhësore, polemikës e letërkëmbimit; - nga bibliografia e autorëve dhe për autorët: bibliografia e gjuhësisë, letërsisë, folklorit dhe publicistikës. Bibliografi të veçanta madje ka përgatitur për Gjergj Guxetën, për Pal M. Parrinon, për Nikollë Ketën, për Engjëll Mashin, për Gjon Skiroin, për Vinçens Dorsën, për Dhimitër Kamardën, për Niko Borxhan, për Gaetano Petrotan, për Mark la Pianen, për Mateo Shambren; për Françesk Solanon, për Nilo Catalanon, për Francesco Maria da Lecce-n, etj.Ka trajtuar në këtë vepër me një skrupulozitet të shumanshëm çështje të historisë së arbëreshëve të Italisë, rolin e arbëreshëve të Italisë në periudhën e Lidhjes Shqiptare të Prizenit (1878 – 1881), historinë e vendosjes dhe të jetesës së arbëreshëve në Leçe (shek. XV – XVII), historinë e themelimit dhe të punës së Seminarit Arbëresh të Palermos (1734) dhe Kolegjit Arbëresh të Shën Adrianit (1736), vijimësi e të cilëve në jetën nacionale, arsimore, kulturore e shkencore janë edhe dy kongrese gjuhësore për gjuhën arbërore ndër arbëreshët e Italisë (1895, 1897). Brenda një kaptine të veçantë autori trajton çështje të etnografisë së arbëreshëve të Italisë. Fjala është për kontributin e arbëreshëve të Italisë për ruajtjen dhe studimin e trashëgimisë kulturore të popullit shqiptar. Me po kaq përkushtim dhe thellësi autori hulumton dhe trajton çështje të folklorit të arbëreshëve të Italisë. Brenda këtij problemi hyjnë studimet që trajtojnë fondin e përbashkët të poezisë popullore arbëreshe dhe të ciklit të këngëve legjendare të kreshnikëve, folkloristikën arbëreshe të shekullit XVIII dhe të gjysmës së parë të shekullit XIX, si dhe ndihmesën e dr. Mikele Markianoit dhënë folklorit arbëresh.Nëse trajtimi i historisë, etnografisë dhe folklorit të arbëreshëve të Italisë nga Profesor Jup Kastrati ka qenë pjesë e përkushtimit të tij për Studimet arbëreshe trajtimi i çështjeve të gjuhësisë shqiptare ndër arbëreshët e Italisë në shekullin XVII, ka edhe shumë arsye të tjera. Historia e albanologjisë ka qenë dhe mbetet një prej fushave në të cilën është angazhuar shumë Profesor Jup Kastrati, ndërsa gjuha e arbëreshëve të Italisë ishte dhe është një prej vlerave të mëdha gjuhësore, kulturore dhe shkencore, pa studimin e të cilës nuk mund të arrihen rezultate të rëndësishme shkencore në fushë të albanologjisë. Në këtë fushë ai me përkushtim ka trajtuar periudha, autorë dhe vepra të rëndësishme shkencore, si: Nilo Katalano (1637 – 1694), Lëvizja mendore gjuhësore në mjedisin arbëresh të Italisë në shekullin XVIII, Gjergj Guxeta (1682 – 1756), Pal M. Parrino (1710 – 1765), Nikollë Keta (1741 – 1803).  Përtej një interesimi të Profesor Jup Kastratit për gjuhën e arbëreshëve të Italisë, si lëndë për studime krahasuese në fushë të dialektologjisë, leksikografisë e gramatologjisë etj., përkushtimi i tij do të lidhet me gjuhësinë si dije nacionale, e cila si askund ndër shqiptarët, tek arbëreshët e Italisë sillte përvojën e shkollës evropiane të kohës.  Fjala është për studimet dhe studiuesit e arbëreshëve të Italisë të shekullit XIX:  Engjëll Mashi (1758 – 1821), Mikel Skutari (1762 – 1830), Zef Krispi (1781 – 1859), Xhusepe Angelo Noçiti (1831 – 1899), Dr. Gjon Skiroi (1835), Jeronim De Rada (1814 – 1903), Dhimitër Kamarda (1822 – 1882), Vinçenc Dorsa (1823 – 1859), Vinçenc Librandi (1897); po edhe për dijetarë e gjuhëtarë arbëreshë të shekullit XX, disa prej të cilëve edhe sot vazhdojnë të hulumtojnë, trajtojnë dhe çojnë përpara përvojën shekullore të shkollës së arbëreshëve të Italisë në fushë të gjuhësisë: Nilo Borxha (1870- 1942), Gaetano Petrotta (1882 – 1952), Marko la Piana (1883 – 1958), Mateo Shambra (1914 – 1967), Françesko Solano (1914 – 1999), Anton Belushi (1934 -); Emanuil Jordani (1963).Prej veprave gjuhësore kryesisht të karakterit filologjik e etnografik të brezit të parë dhe të dytë dhe prej veprave gjuhësore kryesisht të karakterit gjuhësor e linguistik të brezit që sot vazhdon të merret me studimet albanologjike ndër arbëreshët e Italisë, Profesor Jup Kastrati jo vetëm e ka plotësuar veprën e tij me rezultate të reja, por në gjuhësinë shqiptare ka sjellë rezultate të reja, të cilat gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX, përgjithësisht ia kemi atribuuar gjuhësisë dhe studiuesve austro-gjerman. Kur një ditë të jetë botuar vepra e plotë e Profesor Jup Kastratit, përkatësisht sintezat e tij për historinë e albanologjisë ndër arbëreshët e Italisë, në mjaft pika mendimi për shkollat, konceptet shkencore, domenet dhe nocionet e studimit të albanologjisë, si dhe tezat, sikur është ajo e prejardhjes ilire të gjuhës shqipe, do të ndryshojë në interes të dijes shqiptare.Njohësit e jetës dhe veprës së Profesor Jup Kastratit e dinë se si formim arsimor ai ishte dialektolog, prandaj është e kuptueshme pse përkushtimi i tij për dialektologjinë në përgjithësi dhe për të folmen veriore në veçanti, ishte plotësuar edhe me të dhënat për të folmet e arbëreshëve të Italisë, strukturën gramatikore të saj, disa veçanti morfologjike, gjendjen e sotme të shkrimit të saj etj. Nëse me probleme të historisë, etnografisë e etnologjisë, folklorit e traditës përgjithësisht kulturore të arbëreshëve të Italisë Jup Kastrati merrej për të plotësuar korpusin e tij të madh të studimeve arbëreshe, me gjuhësinë dhe me letërsinë ai merrej për të ngritur dy nga majat më të larta të studimeve të tij: Historinë e letërsisë shqiptare dhe Historinë e albanologjisë. Në një rreth më të ngushtë, do të mund të shikohej edhe interesimi i tij për letërsinë e arbëreshëve të Italisë. Nëse interesimi i tij në Studimet arbëreshe lidhet sa me historinë, dijen si kulturë, gjuhën, folklorin, etnografinë etj., për të plotësuar sa njërën periudhë sa tjetrën dhe sa njërin autor sa tjetrin, interesimi i tij për letërsinë është i lidhur para se gjithash me përkushtimin dhe dimensionet e shumanshme të tij për Jeronim De Radën (Jeronim de Rada. Fjalor Enciklopedik Shqiptar, 2001), për jetën e tij, (Jeronim de Rada (monografi). Përmbyllje, 1962; Autobiografia e de Radës. Parathënie, 2001), për veprën artistike dhe letrare të tij (Këngë të Milosaut. Parathënie, 1956); për veprën diturake të tij (Rassegna di Studi Albanesi. Recension, 1964); për publicistikën e tij Fjamuri i Abërit, Parathënie, 1967) etj. I prirë për të parë nga shumë drejtime të kaluarën dhe të sotmen e arbëreshëve të Italisë, Profesor Jup Kastrati, më në fund do të shkruajë edhe oponenca (Poezia e De Radës: oponencë për Klara Kodrën (1981), përshtypje udhëtimi, reportazhe etj.Pra, vepra e tij madhore, nga më të mëdhatë deri më tash në studimet arbëreshe këtej deti, kap një fushë të gjerë studimore, si: çështje të historisë së arbëreshëve të Italisë, çështje të etnografisë së arbëreshëve të Italisë, çështje të folklorit të arbëreshëve të Italisë, çështje të gjuhësisë dhe të gjuhës së arbëreshëve të Italisë, çështje të letërsisë së arbëreshëve të Italisë dhe çështje të publicistikës së arbëreshëve të Italisë. Dhimitër Kamarda një nismë e pakurorëzuar e sintezave të mëdha shkencoreNga fundi i jetë së tij, më 18 nëntor 2000 Profesor Jup Kastrati më shkruante nga Shkodra: “Monografinë “Dhimitër Kamarda 1821-1882 (jeta, veprat, idetë, roli i tij në lëvizjen mendore shqiptare të viteve 1864-1882, rëndësia dhe vendi i tij tejet e madhe në gjuhësinë shqiptare dhe në kulturën kombëtare, veprimtaria albanologjike e kohës)”, e kam projektuar për ta përfshirë në vëllimin e dytë të traktatit “Historia e albanologjisë”, që përmban periudhën shkencore të studimit të gjuhës shqipe, që nga Franz Bopp (Berlin, maj 1854) e deri vdekjen e Norbert Jokl-it (Vjenë, maj 1939). Deri më sot (18 nëntor 2000) kam shkruar 300 (treqind) faqe të daktilografuara. Kaq vend do t’i jap Kamardes në këtë monografi. Por unë do të vazhdoj punën për viganin e gjuhësisë shqiptare ndër arbëreshët e Italisë. Pasi të përfundoj së botuari vëllimin e katërt të veprës në fjalë (që përmban vetëm aparatin shkencor), unë do të vazhdoj punën për hartimin e monografisë shteruese: “Dhimitër Kamarda (1821-1882)[22]”.Pak vite më parë ndërkaq kishte përfunduar serinë e sintezave të gjëra për të gjithë gjuhëtarët më të rëndësishëm arbëresh, si kapituj të veçantë të “Historisë së albanologjisë”, por që zinin vend të merituar me studime përgjithësuese në projektin jetësor “Studimeve arbëreshe”, dhe përtej tyre mund të botoheshin edhe si monografi më vete. Në mesin e tyre ai shquante studimin e tij për Nikollë Ketën[23], nga dorëshkrimi i të cilit nuk kishte botuar madje as edhe një fragment, . Po këtu mund të shquheshin edhe monografitë për albanologë të shquar arbëresh, sikur janë Pal Parrini e të tjerë. Dorëshkrim  i pabotuar. Varianti i zgjeruar. Nga 140 faqe që ka teksti, janë botuar vetëm 20 faqe në: Gjuhësia shqiptare në gjysmën e parë të shekullit XIX ndër arbëreshët e Italisë[24], me shkruante mjeshtri im.  Me këtë mënyrë dhe me këtë elan te pafundmë pune, bibliografia  e botimeve shkencore të Prof. Jup Kastratit për kulturën kombëtare shqiptare të arbëreshëve të Italisë, vetëm për një periudhë 45-vjeçare (1953 – 2002), kap 236 zëra, si edhe shënimeve bibliografike për të. Në vend të përfundimit: vlerësimet e Çabejt, Justin Rrotes dhe të botës arbëreshe Në Arkivin e letërkëmbimit të pasur të tij me gjithë albanologët e kohës në Shqipëri dhe në botë, gjejmë edhe një dosje posaçërisht të vëllimshme, në të cilën është ruajtur letërkëmbimi me mikun e tij të jetës Profesor Eqrem Çabejn. Të sistemuara me kujdes sipas kohës së dërgimit, në të cilën ka jo vetëm letra përshëndetëse e kartolina urimesh për ndërrim motesh, po edhe diskutime, përshkrime, fragmente studimesh në dorëshkrim etj. Që në letrën e trembëdhjetë gjejmë të bashkangjitur me një letër që ka karakter personal edhe një dorëshkrim të Profesor Eqrem Çabejt, që në të vërtetë është recension/rekomandim për një dorëshkrim për botimin e veprave të zgjedhura të Jeronim de Radës[25].  Fjala është për veprat 1. Këngët e Milosaut, 2. Një pasqyrë e jetës njerëzore (Serafina Topia), 3. Skanderbekku i pa-faan, 4. Poezi shqipe, 5. Odiseu, 6. Rapsodi shqiptare dhe 7. Gramatika shqipe e Zef de Radës, një pjesë e të cilave ishin të plotë, disa fragmentare dhe disa të tjera vetëm analiza. Në dorëshkrimin e Profesor Çabejt, pas pjesës përshkruese për veprat e Jeronim de Radës, të planifikuara nga Profesor Jup Kastrati për botim, janë dhënë gjerësisht edhe gjykimet e përgjithshme, vërejtjet e veçanta me karakter parimor, vërejtjet rreth transkriptimit, vërejtjet për konsonantat, për përkthimin (parafrazën) e Milosaut, si dhe shënime rreth vërejtjeve (komenteve) të veprës Milosaut. Këtë recension Profesor Çabej e fillon: “M’u dhanë nga Instituti i Shkencavet për shqyrtim këto vepra të de Radës përgatitur për botim nga ana e Prof. J. Kastratit, thuhet në fillim të recensionit të Profesor Eqrem Çabejt, për të vazhduar më tej[26]: 1. Këngët e Milosaut, botim i parë:a) Parathënieb) Shënime mbi alfabetin e de Radësc) teksti origjinal (transkribimi)d) përshtatje në gjuhën e sotme me bazë dialektin toskërishte) Shënime e komentime (vetëm I-XVI këngë)f) botimi i dytë. Vetëm transkribimi bashkë me përkthimin italisht prej vetë poetit.2. Një pasqyrë e jetës njerëzore (Serafina Topia):a) analiza e veprës ( shkon vetëm gjer në f.14)b) teksti origjinal (transkribimi)c) përshtatje në të folmen e sotmed) shënime gjuhësore (3 ½ faqe)3. Skanderbekku i pa-faan, vol. V, libri IV, historia IV:a) teksti origjinal (transkribimi)b) përshtatje në të folmen e sotmec) shënime gjuhësore 4. Poezi shqipe, 5 histori: Teksti origjinal. Vetëm transkribimi bashkë me përkthimin italisht të de Radës vetë. 5. Odiseu, (3 faqe) 6. Rapsodi shqiptare. Jepet një “analizë e veprës” që s’është tjetër veçse përkthimi i së dy prathënievet italisht. 7. Gramatika shqipe e Zef de Radës. Analiza e veprës, d.m.th. një përmbledhje e përmbajtjes së kësaj. Gjykimi i përgjithshëm. Si shqyrtuam këtë punë nga krei e gjer në fund, në përfundim të analizës që i  bëmë kemi arritë në këtë gjykim të përgjithëshëm: Nuk është zbatuar sa duhet një metodë rigoroze filologjike kombinuar me kriterin literat, metodë që na duket e domosdoshme në punime të këtij lloji. Në mënyrë të veçantë do të kërkohej një zotërim më i plotë i dialekteve arbëreshe të Kalabrisë. Veçse do thënë se të dyja këto janë punë të vështira, aq më shumë kur nuk kemi një studim rreth dialekteve të asaj treve.Këto të meta kundërpeshohen  më anën tjetër nga një vullnet i mirë, një dashuri për temën, nga përpjekja për të zotëruar lëndën dhe nga një kujdes i madh që tregohet në këtë punë.Në këtë mënyrë është kryer një punë pozitive, që meriton të çmohet. Një meritë e veçantë është gatitja e këtyre teksteve për një rreth më të gjerë lexuesish, sidomos për shkolla.Vërejtje të veçanta me karakter parimora) Për sa i përket përkthimit në shqipen tonë, ky që të dalë sa më mirë duhet të arrijë këto cilësi: të jetë poetik që të ruaj kështu frymën e poetit, po me anë tjetër të ruaj edhe ritmin e veçantë të poezisë së de Radës, më anë tjetër të kuptohet prej publikut të Shqipërisë, për të cilin destinohet gjithë kjo punë. Të jetë pra përkthimi dhe i kuptueshëm dhe i hieshëm, pa humbur nga bukuria poetike e origjinalit.b) Sa kohë që përkthimi është bërë në toskërishten e sotme, të ruhen karakteristikat e këtij dialekti: si në fonetikë, si në ritëm, si dhe në fjalor.c) Dihet se de Rada ka një fjalor të vetin, fjalë, të cilat na duket se s’kanë nevojë për shpjegim; përkundrazi ndonjë fjalë është rrezik të mos kuptohet, me gjithë se kemi përkthimin, p.sh. kallëzoret te Milosau. Po ajo që bie në sy këtu është sidomos fakti që shënimet gjuhësore janë përsëritur, shpesh dhe më së një herë, shpjegimet e fjalëve të vështira. Kështu p.sh. shpjegimi i fjalëve gjellë, ruan, nëng, kopilje, ljinar, gardhi, garé, kurmi, i galjthër, u pruar. Për t’i evituar këto përsëritje të mërzitshme thom se do menduar se mos nuk është më mirë të mblidhen këto fjalë në një glosar të vogël, i cili do të shërbente kështu për të gjitha rasat kur ndeshin në këto fjalë. E në shënime të shtjelloheshin të tjera sende.d) Posaçërisht për Milosaon botuesi ka gatitur një botim të bazuar në edicionin e parë. Në edicionin e dytë de Rada sikundër dihet, ka shtuar disa këngë të reja. Prandaj si Gualtieri si Resuli i kanë pasur parasysh që të dya botimet. Le të shihet a mos nuk është mirë të shtohen në këtë botimin shqip edhe këto këngët e edicionit të dytë, të paktën si shtesë në fund.dhe) Për mënyrën e Transkribimit sh. më poshtë. Këtu vetëm do të shënojmë se trajtesat e gabuara në tekstin e de Radës është më mirë të mos riprodhohen në këtë formën e gabuar si bie fj. botta për bora te kënga e I-e Milosaut, Shugjeza,  për shëngjeta të XVII, po të vihet në tekst trajta e drejtë dhe gabimi të shënohet në shënimet.e) Nga vërejtjet që kemi bërë rreth Milosut dhe Serafina Topisë  mund të shihet se si mendojmë ne për përkthimin e për shënimet edhe përsa u përket veprave së tjera të de Radës. Kështu po ato vërejtje themi se mund të hyjnë në punë dhe për këto vepra”.        E sollëm këtë fakt për arsye se del për herë të parë një dëshmi e Profesor Eqrem Çabejt për angazhimin e Profesor Jup Kastratit për të botuar veprën e Jeronim Deradës, të cilën nuk arriti ta botonte për të gjallë të tij, si dhe për të sjellë këtu dy  aspekte të përpjekjeve të Jup Kastratit në fushë të veprimtarisë botuese: përpjekjen për botimin e veprës së tij dhe më parë se botimin e veprës së plotë të tij, botimin e plotë të trashëgimisë së albanologjisë në përgjithësi dhe trashëgimisë materiale dhe shpirtërore të arbëreshëve në veçanti.Mirëpo, siç dihet, në këtë kohë botohet vetëm vëllimi Këngët e Milosaut[27], ndërsa vepra më e plotë  e Jeronim de Radës botohet vetëm në vitin 1987[28].Dhe meqenëse për të gjallë të tij nuk arriti ta botonte as veprën shkencore të tij as atë pjesë të trashëgimisë letrare kombëtare, për të cilën kishte punuar një jetë të tij, sot mund të thuhet se e para si dhe e dyta sot janë testament  i përbashkët i atij monumenti që i ka lënë këtij brezi.Arsyeja për të sjellë pjesën hyrëse të recensionit të Profesor Çabejt, ka të bëjë edhe me një diskutim që është bërë viteve të fundit lidhur me botimin e letërsisë arbëreshe në Tiranë dhe në Prishtinë[29], që as në përmasën e studimit kritik as në kontekst të kërkimeve, nuk solli ndonjë kontribut të ri në studimet arbëreshe. Përkundrazi, vlerësimi i plotë për kontributin e Profesor Jup Kastratit në mbledhjen, botimin, sistemimin dhe studimin e trashëgimisë materiale dhe shpirtërore arbëreshe, nënkupton njohjen dhe botimin e disa dhjetëra recensioneve, studimeve dhe vlerësimeve të bashkëkohësve të tij, të botuara në shtypin ditor dhe atë shkencor apo të lëna në dorëshkrim. Studime[30], recensione në dorëshkrim dhe të botuara janë shkruar për të gjitha botimet, duke përfshirë këtu edhe ato që Profesor Kastrati i kishte në dorëshkrim, si dhe për studime të veçanta[31] kushtuar personaliteteve apo temave të veçanta arbëreshe: Këngët e Milosaos (1956), monografinë e parë: Jeronim de Rada - jeta dhe vepra (1962), Skënderbeu i pafan (...)[32]; Autobiografinë (1973/2003)[33] dhe në mënyrë të veçantë për monografinë Jeronim de Rada – jeta dhe vepra (1979)[34]. Për veprën Studime për De Radën (2003)[35], dhe Studime arbëreshe[36] vlerësimet dhe recensionet janë botuar madje disa vjet para se veprat të dalin nga shtypi. Prej recensioneve për botimet e këtyre veprave dhe sidomos prej recensioneve në dorëshkrim për diskutimin e tyre në redaksitë e botimeve dhe institucioneve shkencore e arsimore, në të vërtetë, lexuesi veç të tjerash do ta kuptojë kohën e përgatitjes së tyre për botim.Por t’i kthehemi edhe njëherë recensionit në dorëshkrim të Profesor Çabejt. Nga faqja katër e deri në të shatën Profesor Çabej ka paraqitur vërejtje e tij “për sa u takon konsonanteve”, duke i trajtuar ato në nga një, ndërsa nga faqja shtatë deri në trembëdhjetë, ka sjellë shembujt e veçantë të përkthimit, përkatësisht perifrazimit të Milosaut, duke dhënë shembujt përkatës sipas këngëve: I (12), II (5), III (3); VIII (8), IX (7), X (5+1), XII (3+1), XIII (1), XIV (6+1), XV (8), XVI (3+1), XVII (4), XVIII (1+1), XIX (12), XX (4), XXI (4), XXII (5), XXIII (9), XXIV (4), XXV (7), XXVII (4), XXXVIII (13), XXIX (3). Sikur mund të shihet, vërejtje e Profesor Eqrem Çabejt nuk kanë të bëjnë me të gjitha këngët. Prej tekstit të tij në dorëshkrim nuk është vështir të shihet se leximi ishte shumë i kujdesshëm dhe vërejtjet dilnin nga një lexim i tekstologut që më parëse sa të merrej me leximin e dorëshkrimit të përgatitur nga Jup Kastrati, kishte njohur gjerësisht të folmet e arbëreshëve të Italisë dhe më parë se ta bënte objekt vlerësimi dorëshkrimin e Jup Kastratit, kishte bërë objekt kritike edhe tekste të tjera letrare e gjuhësore të letërsisë së arbëreshëve ë Italisë[37] dhe madje kishte përgatitur edhe një dorëshkrim përbëtë letërsi[38]. Vërejtje të kësaj natyre nuk bëhen fare në këngët: IV, V, VI, VII,  XI, XXVI. Brenda vërejtjeve të karakterit perifrazues hyjnë edhe ato të përgjithshme që Profesor Çabej i shënon me shprehjet apo sintagmat: “e errët”, “nuk është dhënë mirë”, “nuk shkojnë fort mirë”, “Gualtier e ka...”, “kjo shprehje nuk shkon tek ne”, “trajta e parë është gegërisht” etj. Pra, ndonëse gjen edhe ndonjë vërejtjet të natyrës gjuhësore apo estetike, nuk shënon propozimin e tij në të gjitha rastet.  Duam të theksojmë këtu se pjesa më e madhe e vërejtjeve të Profesor Eqem Çabejt kanë të bëjnë me anën dialektore të fjalëve, kuptimin e disa fjalëve dhe sidomos trajtat dialektore gege apo toske në të cilat duhet të mbështetej Profesor Jup Kastrati në perifrazimin e tyre.Nga faqja e trembëdhjetë deri në fund (shtatëmbëdhjetë) Profesor Çabej ka radhitur shënimet rreth vërejtjevet (komenteve) të Milosaut. Fjala është për vërejtjet ekskluzivisht gjuhësore, të karakterit fonetik, morfologjik dhe madje etimologjik të disa fjalëve, të sjella sipas këngëve: I (5), II (4), III (1), IV (2), VI (4), VII (5), VIII (5), IX (3), X (shpjegime fjalësh të panevojshme), XI (shpjegime fjalësh të panevojshme), XII (1), XIII (2), XIV (2), XV (3), XVI (1). Duket se mungesa e vërejtjeve për fjalë apo shprehje të këngëve të tjera ka të bëj me përsëritjen e të njëjtave fjalë edhe në këngët në vazhdim. Kjo është arsyeja pse në studimin tonë po i sjellë edhe vërejtjet rreth e përgjithshme rreth transkribimit, të cilat në parim nuk kanë të bëjnë vetëm me anën gjuhësore të dorëshkrimit të Jup Kastratit, po edhe me letërsinë arbëreshe në përgjithësi, historinë e gjuhës, dijen e kohës në fushë të tekstologjisë dhe përpjekjet për botimin e letërsisë së vjetër shqipe në përgjithësi e të letërsisë së arbëreshëve në veçanti. Këtë e ka theksuar që në paragrafin e nënkapitullit të tij edhe Profesor Çabej: “Ajo që vlen për transkribimin e veprave të de Radës vlen përgjithësisht për tekstet shqip të Italisë. Transkribimi i këtyre nuk është një punë e lehtë, dhe ai kërkon një njohje të mirë të fonetikës së këtyre dialekteve, të mënyrës sesi e shqiptojnë këto shqipe. Ky shqiptim në shumë pika ndahet nga shqiptimi i gjuhës në të folët e Shqipërisë. Pesë shekuj zhvillimi të pavarur kanë përftuar këtu dhe atje sisteme fonetike mjaft të dalluara. Një transkribim i mirë do të synojë një besnikëri fonetike sa më të madhe. Pyetja parimisht më me rëndësi është se a do të bëhet një transliteracion apo një transkribim. Ndërsa e para konsiston në një riprodhim të shkronjës pa marrë parasysh tingullin që ajo përfaqëson, kjo e dyta, synon një riprodhim të shqiptimit, të tingullit që përmbahet në shkronjën përkatëse. Ne besojmë se në tekste relativisht të reja siç janë shkrimet e de Radës, ku shqiptimi në më të shumtat e rasteve dihet, transkribimi do preferuar pa tjetër përpara transliteracionit. Përveç së tjerave, kjo ka dhe këtë dobi që gjithë riprodhimi i tekstit është më konsekuent, se evitohen shumë inkoherenca e keqkuptime, siç do të shohim konkretisht më poshtë. Veçse do përpjekur që të arrihet një besnikëri, fonetike sa më të madhe, një afrim sa më i madh i shqiptimit të dialektit të poetit[39].Pikë së pari  në të folët e kolonivet ruhet mirë edhe sot kuantiteti i silabave të theksuara. Vokalet e gjata shënohen te de Rada, siç dihet, me vokale dyfishe, po ashtu si të gjithë shkrimtarët e vjetër, të Shqipërisë e të kolonive: Ui të rii, tedit  ree, zakoon. Theksi hundak si p.sh. në Ljumravet të Milosaut XIX.

 

Dr. Begzad Baliu :PAPA KRISTO NEGOVANI ATDHETARI I BOTËS SHQIPTARE

Dr. Begza Baliu

PAPA KRISTO NEGOVANI ATDHETARI I BOTËS SHQIPTARE

Në historinë e një populli ka disa data, vite dhe dekada e shekuj, të cilat shënojnë përvjetorët e personaliteteve, institucioneve dhe ngjarjeve të caktuara kombëtare, por në historinë e popullit historik shqiptar, janë disa personalitete, institucione dhe ngjarje emrat e të cilëve nuk identifikohen me përvjetorë. Përkundrazi, ato janë simbole, emrat e të cilëve janë referenca të përherëshme kombëtare, pavarësisht kohës kur kujtohen ato dhe pavarësisht momentit kur duam t’i identifikojmë. Papa Krizto Ngovani është njëri prej atyre simboleve emri dhe veprta e të cilit i bashkon të gjitha vlerat kombëtare si një, madje si dje, si sot, si nesër.Papa Kristo Negovani (Harallambi) (1875-1905), lindi në Negovan të Kolonjës, në anën lindore të Gramozit, sot në Greqi.

Lexo ma...
 


Faqe 34 nga 43

Tidningen-Gazeta

Vem är Online?

Kemi 25 vizitorë n'linjë

Besökare

Shikimet e përmbajtjes : 1427974
SocialTwist Tell-a-Friend