Dituria

  • Rrit madhësinë e fondit
  • Madhësia normale e fontit
  • Ul madhësinë e fontit
Home Debattartiklar-Debatt artikuj
Debatt artikuj

Luan Çipi : NEXHAT MERSINI, SHKENCËTARI QË I DHA SHTETIT MILIONA DHE S’MORI ASGJË

Luan Çipi                                     

              NEXHAT MERSINI, SHKENCËTARI QË I DHA SHTETIT MILIONA DHE S’MORI ASGJË                                             

Nexhat Mersini lindi më 4 mars të vitit 1937 ne fshatin Çeprat të Vlorës në një familje të pasur, me tradita patriotike dhe vdiq pa pritur, nga një infrakt zemre, në datën 27 korrik 2011 në qytetin e Vlorës, kur kishte ardhur me pushime dhe të gëzonte nipin e tij, në shtëpinë e re të sapo blerë nga i biri.

E kam përcjell me dhimbje vdekjen dhe si shok i hershëm, ndihem i obliguar të shkruaj diçka për jetën e tij të mundimshme dhe veprimtarinë e tij të shquar si shkencëtar dhe ekonomist.Duke qënë pak më i madh në moshë se Nexhati dhe ekonimist si ai në profesion, u lidhën me të ngushtë në marrëdheniet jetësore dhe në ato të punës. E kam  si parasysh Nexhatin qysh fëmijë: Shtatë mesatar dhe i imtë, me vetullat e trasha dhe flokët  e zeza përpjetë, të kreshpëruara. Gjithnjë me një trastë krahëve, ku fuste bashkë  bukën e misrit me djathë lidhur me shami dhe librat e shkollës. Çdo ditë,  qoftë me diell  a me shi, për vite me radhë, ai përshkonte mbi dhjetë kilometra rrugë më këmbë, nga Çeprati në Vlorë, sepse ndiqte mësimet në shkollën shtatë vjeçare dhe në Gjimnazin e Vlorës. Disa vite bujti në lagjen Muradie në familjen fisnike numerike të Mantho Konomit, duke u konsideruar atje si djalë shtëpie.

Fjalëpakë dhe i pjekur para kohe, shpejt shkëlqeu talenti i tij i lindur për matematikën. Edhe mësuesit e ditur hije rendë të matematikës, mateshin kur e pyesnin dhe shpejt e përdorën si mjet didaktik për përvetësimin dhe përforcimin e dijeve. Ai u bë si etalon e nxitës për bashkënxënësit, që çuditërisht në shkallën e dijeve që jepeshin njësoj, ishin  shumë larg tij. Xhatja shpejt u bë kalorsi superior, fitues i olimpiadave të matematikës në kuadër vendi dhe e lartësoi kështu emrin e Gjimnazit të tij, Ali Demi, që u rendit ndër shkollat e mesme më të dalluara në shkallë kombëtare.

Ishte kjo arsyeja që pushteti diktatorial komunist i kohës, në formë përjashtimore, duke kapërcyer rregullat e rrepta të luftës së egër të klasave, këtë pinjoll pasaniku të përmbysur, e veçoi dhe e dërgoi për studime universitare, në Fakultetin Ekonomik të U.Sh. Tiranë.

Nga viti 1957 deri në vitin 1961, studenti Nexhat Mersini, kreu Universitetin e Tiranës dhe meritoi diplomën me rezultate të shkëlqyera.

Pas përfundimit të studimeve, atë, që meritonte të ishte pedagog statistike apo matematike në Universitet, e emruan Shef Plani në Kombinatin e Konservave “Ernest Telman” në Vlorë, ku punoi deri në vitin 1968. Kjo ndermarrje ushqimore ishte nga më të mdhatë në shkall vendi dhe punonte kryesisht për eksport konservash peshku, mishi dhe perimesh në 80% të prodhimeve të veta. Po ajo nuk e mbante dotë ekonomistin e talentuar, megjithëse ç’është e verteta, kjo periudhe pati të mirën e vet, se aty ai u evidentua si shkencëtar.

Nexhat Mersini jo vetem me njohuritë e fituara sistematikisht dhe më së miri në shkollë, por studjues i përjetshëm, përktheu e çfrytëzoi  realizime shkencore bashkëkohore, kryesisht në rusisht. Paralel me aplikimet e reja të kësaj natyre jashtë vendit deri në Amerikën e përparuar, ishte i pari në vendin tonë që ndërmori studimin për aplikimin e metodave matematikore të prerjes, sipas programimit linear. Ishte hapi i parë drejt studimeve shkencore, shoqëruar me përfitim të dukshëm ekonomik, domosdoshmëri për hapa të tjerë të guximshëm, që u ndërmorën nga shkencëtari i ri. Ato u bënë model dhe hapën rrugë edhe për të tjerë studiues të profilit, të cilët ndoqën shpejt shembullin e tij.

 Arritjet e para të suksesëshme shkencore e vendosën atë në vitin 1968 detyrimisht në Ministrinë e Financave, që ishte qëndra studjuese e efektivitetit të ekonomisë dhe financës për mbarë vendin, ku punoi si specialist deri në vitin 1970.

Në këtë Ministri fillimisht u përgjithsuan në shkallë vëndi metodat racionale të prerjeve matematikore kudo, si në Uzinën Mekanike të Gjirokastrës dhe gjetiu dhe më pas aplikimi i metodave matemikore në ekonomi, në gamë të gjerë, u shtri si normë e detyruar metodike e metodologjike, në të gjithë sektoret e ekonomisë si: planifikimi rrjetor në Portin e Durrësit, shfrytëzimi optimal i burimeve ujore dhe energjitike i lumit Drin e deri shtrimi matematikor për zgjidhje optimale i Bilancit Kombëtar Ndërdegësor. Nexhat Mersini bëri dhe “algoritmin e matricave të rallë” (problem shumë i vështire në lëmin e matematikës), për të cilin përveç Oxfordit e vlerësoi dhe Profesori i famshëm Leontieff, në NYU (nobelist).

Nexhat  Mersini ka edhe meritën që me Profesorin e pa lodhur Kristian Bukuroshin të themeloi Institutin e parë të Informatikës në Shqipëri, që në rrjedhën e viteve e plotësoi dhe e përsosi, Kryetari i sotëm i Akademisë së Shkencave, profesor Gudar Beqiri.

Këto reforma të programuara dhe hapa praktike projektimi e llogaritjeje efektiviteti,  ishin me vlera financiare dhe burim thesari për ekonominë e drobitur shqiptare. Ato nuk kërkonin mund fizik po thjesht aplikim shkencor në ekonomi, sipas shembullit të institutive të shumta shkencore të specializuara dhe të ekonomistëve të shquar bashkëkohor të botës, në lindje e në perëndim.

Këto studime kapërcyen barjerat klasore të kohës dhe detyruan organet përkatëse ta  vleresojnë dhe çmojnë më shumë dhe më realisht tani shkencëtarin e afirmuar, që  pas kësaj gjendej kudo dhe pyetej e vlerësohej nga të gjithë.

Nga viti 1970–1975 atë e caktuan profesor në Katedrën e Financimit të Ekonomisë në Fakultetin e Ekonomisë të Universitetit Shtetëror të Tiranës.

  Më von Nexhat Mersini dha kontributin e tij në Akademinë e Shkencave,  (Instituti i Studimeve Ekonomike), ku punoi deri në vitin 1979. Në këtë periudhë, si rezultat i kujdesit dhe vlerësimit të posaçëm prej kolegëve të tij të sektorit akademik profesorëve liberal e njerëzor  të Universitetit, Pleurat Xhuvani dhe Isa Gorica, Nexhat Mersini dërgohet për specializim të mëtejshëm në Rumani, që ishte shtet me institucione shkencore të hershme e të konsoliduara.

Po rregjimi komunist nuk mund të vetdilte për një kohë të gjatë nga shinat e hekurta të luftës së klasave. Nexhat Mersinin cmirezinjtë, ziliqarët e karieristët e kishin të vështirë ta denigronin e mposhtnin në fushen e tij, ku shkëlqente si drita, prandaj do të gjenin të shfrytëzonin një terren tjetër, atë të "biografise se keqe". Kjo do të binte në sy edhe te organet më të larta shtetrore të kohës, të cilat njihnin çdo gjë për të, por ja kishin nevojën. Kështu shpjegohet fakti që Kryeministri, M.Shehu, në një takim me kuadrot e financës dhe ekonomisë në Tiranë, ju drejtua me fjalët: "Dëgjo mor djalë, ti je shume i zoti, por ruaju mos të të hanë burrokratët e Ministrisë së Financës". Po të mos kishte berë ato studime të rëndësishme për ekonominë e cfilitur shqiptare, (që M. Shehu ishte në dijeni) ai do ta “hante” vet Nexhatin, siç kishte ndodhur gjetiu edhe me të tjerë.

 Letrat nga komunistë të bazës u tërheqin vëmendje kolegëve të tyre në qendër  dhe ata me frikën se u rrezikohet kolltuku personal, siç parashikoi Kryeministri, e dëbojnë shkencëtarin e palodhur dhe e dërgojnë për të punuar thjeshtë si ekonomist në Kooperativën Bujqësore Malore të Dukatit të Vlorës, ku punoi pa familjen dhe në kushte tepër të vështira jetese, deri në vitin 1982.

Vështirësitë ekonomike që pushtuan vendin, pas shkëputjes me Kinën dhe njëfarë “zbutje” e luftës së klasave detyruan kthimin e shkencëtarit të pazevendësuseshëm në Ministrinë e Financave, ku  profesor Nexhat Mersini, punoi si sekretar shkencor deri në vitin 1990.

Nexhat Mersini, si njeri përparimtar dhe pinjoll i ish klasës kapitaliste me ide nacionaliste, përkrahu proceset demokratike dhe u vendos familjarisht në vijën e parë të luftës për përmbysjen e diktaturës komuniste. Në viti 1992 u zgjodh anëtar i Këshillit Kombëtar të Partisë Demokratike. Nga viti 1992 deri në vitin 1994 ka qenë Drejtor Ekonomik i Radio Televizionit Shqiptar dhe nga viti 1994 deri në vitin 1996 Drejtor Ekonomik në Qytetin Studenti. Vëllai i tij, Ismet Mersini, arritideri Kryetar i Partisë Demokratike të Vlorës.

Një karakteristikë e veçantë dalluese e njeriu të mirë Nexhat Mersini ishte dhe besimi i tij në Zot dhe respekti i thellë për ata që besonin. Ai ishte idealist, tejet i ndershëm në kuptimin klasik dhe një demokrat i mirfilltë, që respektonte këdo pa cenuar kënd dhe pa ekstremitete politike. Ishte në çdo gjë për faljen si dhe  përtej të mirës e të ligës, për bisedim e mirkuptim me këdo.

Ai e deshte shumë Kosovën, entusiazmohej nga sukseset e arritura nga shkëputja prej Sërbisë dhe aludonte për një bashkim sa më të shpejtë mbarë shqiptar.

Nexhat Mersini ishte një njeri besnik i shoqërisë dhe i miqsisë. Ai tjetërsohej  e gjallërohej mes shokësh të vjeter vlonjatë, kur ne takoheshim në Tiranë me njeri tjetrin, pinim kafe  bisedonim apo deri këndonim vlonjaçe e labçe dy tre herë në javë, apo i bënim vizita shoqi shoqit në shtëpi. Ishte kënaqësi e veçantë mardhënia reciproke me gjitonët vlonjatë miq të hershëm, Nuri e Aliqi Muço. Ai fliste kudo me respekt e dashuri për ta, ashtu siç i “qeshte nuri” kur takonte e shoqërohej me  çdo shok e koleg të hershëm. Ai pinte kafe njërën pas tjetrës në filxhane të mëdha, apo tymoste duhan me tepri, dy zakone të mbrapshta, që e shoqëruan deri në fund.

Nexhat Mersini kishte një dashuri deri në përkushtim për Vlorën, historinë e lavdishme të saj, Ismail Qemalin dhe Pavarësinë dhe krenohej se xhaxhai i tij ishte dëshmor i Luftës së Njëzetës. Ai e adhuronte Vlorën për bukurinë e saj, si të zgjedhur nga Zoti dhe ishte tepër i gëzuar edhe pse po vdiste, nga që djali i tij  u bë i vlefshëm dhe ardhur nga Kanadaja, me kursimet e emigrimit, arriti të blinte një apartament buze detit, në Ujin e Ftohtë të Vlorës.

Nexhat Mersini ka bashkëshorte Stelën, ekonomiste, ka djalin, Aurel Mersini, bisnesmen në Kanada si dhe vajzën Laura Mersini-Houghton, shqiptaro amerikane, shkencëtare e afirmuar amerikane në fizikë dhe kozmologji, profesore në Universitetin e Karolinës së Veriut në Amerikë që nga viti 2004, si dhe një nip nga djali dhe një mbesë nga e bija. Ai ndihej me të drejtë krenar për këtë trashgimni të vyer.

Shkencëtari  i shquar shqiptar  Nexhat Mersini,  krahas studimeve dhe aplikimeve të veçanta në ekonomi,  ka sjellë në praktikë për ekonominë e vendit tonë, si nga asnjë tjetër, miljona dollarë përfitimi ekonomik. Ai nuk mori asgje nga shteti monist, jo pjesë fitimi, po as kthim pronash. Megjithatë, ai burrë madhështor, deri në çastet e fundit të jetës së tij, rojti me nder dhe i kënaqur, i ndihmuar prej fëmijëve të tij dhe meritoi falënderimet dhe dashurinë e shokëve dhe kolegëve sepse, si rralë kush, ruajti të pastër emrin e një njeriu të ditur e të ndershëm.

Nexhat Mersini është bashkautor në shumë libra universitarë pë financimin e ekonomise dhe metodat matematikore në ekonomi. Ai ka botuar tre libra për metodat matematikore të aplikuara në ekonomike dhe deri në orët e fundit të jetës së tij po punonte paralelisht me një libër voluminoz për Krizën Ekonomike Botërore, si dhe guxonte të thellohej në argumentimin teorik të një ballafaqimi  ku çuditërisht  ndeshej me teoritë e Anshtajnit të Madh, vepra këto që nuk arriti ti përfundojë. Lexonte dhe përkthente nga gjuha ruse, italiane dhe angleze. Është vlerësuar nga Universiteti i Oksfordit në Angli me letër konsiderate për teoritë dhe mendimet e tij dhe ka marrë vlerësime optimiste edhe nga universitete të Francës, Rumanisë dhe Kanadasë. 

Shpreh bindjen, që me kohë, vepra e shkencëtarit të shquar Shqiptar, Nexhat Mersini, do evidentohet e plot dhe kolegët e tij (edhe tani me pozicione të rëndësishme në Qeveri e Presidencë), do ti japin atij të paktën pas vdekjes, nderet dhe meritat që i takojnë.

 

Vlorë, më 09.09,2011

 

Begzad BALIU : ANTROPONIMIA IDENTITARE E KOSOVËS

 

ANTROPONIMIA IDENTITARE E KOSOVËS

Shkruan: Begzad BALIU

 

I. 1. Onomastika si fat

Ballkani, si me historinë ashtu edhe me gjuhësinë paraqet një pasuri të madhe dhe shumështresore të Evropës Juglindore. Më parë sesa mikrostrukturat e tij, problemin e inventarizimit të toponimisë të tij dhe rrjedhojave të saj, në këtë proveniencë të Evropës, e paraqet vetë emri i tij: Gadishulli Ilirik, Gadishulli Helenik, Rumelia, Ballkani, Evropa Juglindore dhe tash së fundi një tendencë e re për ndarjen e tij: Ballkani Perëndimor, brenda të cilit hyn edhe areali etnolinguistikë e kulturor shqiptar.

Hapësirën ballkanike e përshkon një traditë e pasur dhe e thellë kulturore e gjuhësore: trashëgimia para indoevropiane, trashëgimia e familjeve gjuhësore indoevropiane dhe joindoevropiane; një shtresim i pasur kulturash të shfaqura më shumë se askund, në toponiminë ilire, trake, helene, romake, sase, shqiptare, sllave, arumune, turke etj., por edhe një areal gjuhësor i përbashkët i strukturës gramatikore, i njohur në gjuhësinë e përgjithshme si gjuhësi ballkanike.

Sot, vështirë të gjenden në hapësirën e globit shtresime kaq të shumta e të thella kulturore brenda një tërësie gjeografike, sikur i gjejmë në Ballkan. Vështirë të gjendet një hapësirë kaq e vogël, e cila ka pranuar dhe ka rrezatuar një kulturë kaq të pasur në Evropë, në Azi e më tej. Në këtë reflektim, toponimia ka shënuar gjurmët më të thella dhe më të pasura. Toponimia pasqyron shenjat më të sigurta të zhvillimeve historike jo vetëm në arealin historik, gjuhësor e kulturor të Ballkanit, por edhe në arealin gjuhësor, historik e kulturor të Evropës e të Azisë.

Është e kuptueshme prandaj, pse ka shumë kohë që studimi i onomastikës, përkatësisht i toponi­misë, paraqet një prej problemeve të shpeshta dhe shumë interesante në rrethet shkencore ballkanike dhe evropiane. Prandaj, toponimia është bërë fushë e kërkimeve të shkollave dhe e drejtimeve më bashkëkohore të kohës; ajo është bërë sinonim i kërkimeve historike, gjuhësore, kulturore dhe madje të vetë prejardhjes së një populli a të një tjetri në Ballkan; ajo është bërë mjet i caktimit të kufijve të   historike të popujve në këtë rajon në shekujt më të errët të historisë.

Por, në Ballkan si ndoshta askund tjetër, toponimia jo njëherë ka qenë shenjë e (ri)krijimit të miteve të vjetra dhe e konflikteve të reja nacionale. Sikur të mos mjaftonte trashëgimia sa e pasur po aq edhe e errët etimologjikisht, toponimia e Ballkanit disa herë, këta dy shekujt e fundit, e në vazhdimësi edhe sot, vazhdon të mbështillet me shtresa mitesh bashkëkohore.

I. 2. Onomastika dhe origjina e shqiptarëve. Njëra prej fushave më komplekse të filologjisë, onomastika, ka më shumë se një shekull që është bërë temë studimi më vete në gjuhësinë evropiane në përgjithësi dhe gjuhësinë shqiptare në veçanti.

Studiuesit e huaj dhe shqiptarë, përmes kërkimeve onomastik, kanë hulumtuar:

substratin, superstratin dhe adstratin e popujve dhe të lëvizjes së tyre përgjatë historisë nga Lindja në Perëndim;

kulturat, zanafillën e etnive dhe gjurmët e tjera kulturore të popujve të zhdukur gjatë “përmbytjeve” të ndryshme historike, para së gjithash të atyre popujve, për të cilët deri me tani kanë munguar dokumentet e shkruara etj., ndërsa gjuhësia shqiptare, përmes onomastikës, ka zbuluar në detaje më të veçanta nga ç’dihej më parë, praninë e paraardhësve të popullit shqiptar në Ballkan dhe në Evropë;

nënshtresën para indoevropiane të ilirishtes dhe mbishtresat e ndikimeve të huaja në kulturën shqiptare;

shtrirjen gjeografike të Ilirisë në hapësirën e Evropës Juglindore dhe Evropës Qendrore;

vendin e formimit të etnisë së Arbrit në trojet e sotme ku jetojnë shqiptarët;

prerjet kulturore, fetare e historike të brendshme e të jashtme të hapësirës etnike shqiptare etj.

Në shekullin XIX, studiuesit kryesisht të huaj, duke u mbështetur në strukturën fonologjike e gramatikore, e vendosën gjuhën shqipe në drurin gjenealogjik të gjuhëve indoevropiane, ndërsa në shekullin XX, shumë studiues të huaj dhe studiues shqiptarë, duke u mbështetur në onomastikën e trojeve shqi­ptare e më gjerë, përcaktuan prejardhjen e popullit shqiptar e të gjuhës shqipe, sidomos me fillimin e përhapjes së tezës së prejardhjes ilire të popullit shqiptar e të gjuhës shqipe. Gjatë kësaj periudhe, rilindësit, bartësit e vetëdijes kulturore dhe kombëtare të shqiptarëve, e paraqisnin popullin shqiptar si pasardhës të pellazgëve. Mirëpo, pas formimit të disa brezave studi­uesish në shkollat evropiane dhe pas krijimit të bërtha­mave shkencore albanologjike në Tiranë e në Prishtinë, këto qendra u bënë zëdhënëset më të flakta të prejardhjes ilire të shqiptarëve, ndërsa fusha e onoma­sti­kës ishte njëra prej tregueseve kryesore për arritjen e këtyre rezultateve.

Gjatë dekadës së gjashtë e të shtatë të shekullit XX, kur panilirizmi i studimeve evropiane filloi të zbehej, prejardhja ilire e popullit shqiptar dhe e gjuhës shqipe ishte miniera e vetme në të cilën gjurmonin të gjithë studiuesit shqiptarë të gjuhësisë, arkeologjisë, historisë, etnografisë, hartografisë etj. Treguesit më të lartë të këtij orientimi të shkencës albanologjike janë Konferencat albanologjike (1965, 1968), simpoziumi “Onomastika e Kosovës” (1979), konferenca “Shqiptarët dhe trojet e tyre”, vepra e Eqrem Çabejt “Studime etimologjike në fushë të shqipes” etj.

Ndryshe nga studiuesit e Evropës Qendrore dhe Perëndi­m­ore, pjesa më e madhe e shkencëtarëve serbë, maqedonas, bullgarë e rusë, ndaj onomastikës iliro-shqi­ptare kanë mbajtur qëndrime shpesh johistorike, joshkencore dhe madje ekstralinguistike. Metodolo­gjia e kërkimeve të tyre ishte metodologji e koncepteve të kushtëzuara e të ideologjizuara, ndërsa prirjet e tyre ishin më shumë politike dhe shtetërore. Kërkimet, studimet dhe rezultatet e tyre vetjake dhe të organizuara në trojet shqiptare që nga Jovan Cvijiqi, Selishqevi, Atanasie Urosheviqi, Milica Gërkoviqi, Jovan Ristiqi etj., tubimet shkencore si “Iliri i Albanci”, “Serbia i albanci kraj XIX veka”, të organizuara nga Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Serbisë, kanë pasur rrjedhoja krejtësisht politike për fatin kombëtar-historik të shqiptarëve. Prandaj, është e kuptueshme që simpoziumi shkencor “Sllove­nsko porijekla stanovnishtvo u Albaniji”, mbajtur në Cetinë më 1990, pati sjellë me kohë shqetësime mes studiuesve shqiptarë. Në parim, reagimet mbështeteshin në faktin se organizimi ishte bërë nga Akademitë e vijës fundamentaliste–ortodokse: Cetinë – Beograd – Shkup – Sofje – Mo­skë, ndërsa në të njëjtën kohë shtypi shqiptar dhe institucionet shkencore vazhdonin të heshtnin para rezultateve tendencioze të tyre, të cilat nuk dallonin nga qëllimet politike, që shumë herë ia kishin vënë vetes individët, grupet, institu­cionet dhe politikat shtetërore serbe. Artikulimin e kërkimeve të tyre, ata e përmblidhnin në këto teza:

prejardhja joilire e shqiptarëve dhe joautoktonia e tyre në trojet e sotme etnike dhe shtetërore;

vënia në dyshim e pranisë së shqiptarëve në trojet e sotme, madje edhe më gjerë, para ardhjes së sllavëve në Gadishullin Ilirik;

prania e etnosit sllav në trojet e djeshme e të sotme shqiptare në një masë shumë herë më të madhe nga sa paraqitet realisht në dokumentet historike;

teza për formimin e popullit shqiptar në mesjetë: “mbi bazën e mbeturinave të vogla të popujve” etj.

 

II. 1. Etnonimi kosovar

Megjithëse në Fjalorin e gjuhës së sotme shqipe njësia etnonim nuk ekziston, shpjegimi për të është bërë në njësinë etnik: “që lidhet me një popull a me një komb të caktuar dhe me kulturën materiale e shpirtërore të tij. Grup etnik. Kufi etnik. Emër etnik. Përkatësi etnike”[1]. Fjalori i Rikard Simeonit, këtë njësi, e ka saktësuar më për së afërmi, për të mos thënë në nivelin që na ndihmon edhe neve. Etnik: “emër për emrin e banorëve të një vendbanimi, zone, vendi ose shteti, p.sh., zagrebas, është etnik nga Zagrebi…”[2]. Pavarësisht nga kjo, në studimet shqiptare etnonimi zbritet edhe në shkallë krahinore. Në fjalorët enciklopedikë të gjuhësisë së përgji­thshme etnonimi zbret edhe në nivel vendbanimesh (qytetesh), sigurisht të rëndësishme. Në Kosovë, modeli i përcaktimit të etnonimisë në shkallën e traditës popullore, besoj, është mënyra më e mirë e përcaktimit të toponimeve gjatë historisë. Tradita popullore ka zgjedhur së paku tri rrugë në përcaktimin e këtij elementi:

a) Rruga e parë duket të jetë më e moçmja dhe duket të ketë funksionuar edhe pa vlerën shkencore që i jepet sot si mekanizëm i brendshëm. Bie fjala, gratë e martuara në një vendbanim tjetër, kryesisht në zonën e Rrafshit të Dukagjinit, vendasit i quajnë (‘thërrasin’) në emër të prejardhjes së vendbanimit (fshatit), krahinës ose fisit të tyre, pavarësisht prej krijimit të përkatësisë së etnikumit në shkallë fshati, krahine ose fisi që mund të kishte.

b) Shprehjes së përkatësisë etnike me përcaktimin krahinor: rugovas, dukagjinas, llapjan etj.

c) Me përcaktimin e qytetarisë, pra të qytetit, të cilit i ka takuar, veçse kjo nuk ka pasur vlerë për të gjitha qytetet. Fjala është për etnonimet e ndërtuara sipas qyteteve të vjetra dhe me etimologji shqipe: gjakovar, pejan, prishtinas, ferizajas, gjilanas, prizrenas etj., krahas të cilave tradita njeh edhe trajtat me prapashtesa nga orienti: prishtinali, gjakovali, ferizajli, gilanli, prizrenali etj.; por jo edhe podujevas, kamenicas, gllogovcas etj. Në raste të tilla, tradita popullore ka ruajtur si përcaktues etnik vlerën krahinore: llapjan, moravali, drenicali etj. Shembull plotësues për një dukuri të tillë janë edhe patronimet: Gjinolli (Prishtinë, Gjilan); Gjilani (Tiranë); Peja (Pejë, Gjakovë); Gjakova (Gjakovë, Prishtinë, Gjilan), por jo edhe Kamenica, Podujeva, Gllo­go­vci etj.

II. 2. Ruajtja e homogjenitetit. Në historinë e onomastikës shqiptare në veçanti dhe në historinë e onomastikës së përbo­tshme në përgjithësi ruhet një strukturë mjaft homogjene, jo vetëm e antroponimeve por edhe e toponimeve. Më në fund, është thënë edhe më parë se “emrat me të cilët njerëzit emërtojnë rrethinën e tyre paraqesin burimin e vetëm të info­rmatave mbi historinë e një shoqërie, besimeve (reli­gjioneve) dhe vlerave të saj”[3]. Tradita euro-amerikane ka shënuar disa raste, shembuj të mirë të rikrijimit të sistemeve toponimike nga njëri vend në tjetrin, madje nga njëri kontinent në tjetrin: Paris, Memfis, Troja, Hertford dhe Londër në Amerikë.

Shqiptarët asnjëherë nuk e kanë ndërprerë bartjen e emrave vetjakë (patronimeve) dhe toponimeve të mjedisit të tyre, kudo që ata shtegtonin brenda trojeve shqiptare dhe kudo që ata shtegtonin ose dëboheshin drejt Perëndimit dhe Lindjes. Përsë­ri­tja e toponimeve brenda trojeve shqiptare dhe sidomos në kolonitë e tyre të reja është një realitet që dëshmon për një rregull të caktuar që është krijuar gjatë historisë edhe brenda traditës historike të onomastikës shqiptare.

Le të kujtojmë këtu bartjen e toponimeve e patronimeve shqipe në mesjetë nga shtegtarët shqiptarë në More të Greqisë dhe më vonë në Italinë Jugore ose në të dyja anët nga i njëjti burim. Po kështu ka ndodhur edhe gjatë Krizës Lindore kur shqiptarët u dëbuan nga trojet e tyre etnike, pra nga Sanxhaku i Nishit në Kosovë dhe në Turqi, ku janë përtërirë dhe ruajtur jo vetëm qindra e qindra antroponime, por edhe qindra toponime dhe po kaq antro­po­nime, të cilat janë toponomizuar apo patronomizuar.

II. 3. Toponimi Kosovë dhe etnonimi kosovar

Emri i Kosovës si toponim dhe emri kosovar si etnonim janë dy elemente onomastike që do të mund të diskutoheshin jo vetëm duke iu qasur nga aspekti gjuhësor e historik, por edhe nga aspekti semasiologjik, etno-kulturor, politik, diplomatik, motivues etj. Le t’i shohim një herë emërtimet: Kosovë si toponim dhe kosovar si etnonim. Kosovë: emër historik për territorin jo aq të përcaktuar të Dardanisë antike; emër i Krahinës së Kosovës nën regjimin e Serbisë dhe të Jugosllavisë; emri i Kosovës deri më 17 shkurt 2008; emri i sotëm i Republikës së Kosovës; Mala Kosova (Kosova e Vogël), emër i një pjese të Kosovës që kap kryesisht krahinën e Llapit dhe një pjesë të Rrafshit të Kosovës; Kosova i Metohija: trajtë e emërtimit të administratës serbe, gati, gjatë gjithë shekullit XX.

Ndryshe ndodh ndërkaq me rrafshin historik dhe gjeografik të etnonimit kosovar. Kosovar: etnonim, njëri prej etnonimeve shqiptare: dibran, mirditor, shkodran, llapjan etj., (në shumë këngë shqipe të Kosovës, thuhet “Jam shqiptar, kosovar”); përcaktues i popullatës shqiptare në territoret e ish-Jugosllavisë nga nënshtetasit shqiptarë të Shqipërisë londineze; etnonim i përbashkët për të gjitha etnitë që jetonin brenda Kosovës nga regjimi i ish-Jugosllavisë; përcaktues etnik për vetveten nga shqiptarët e Kosovës së dëbuar dhe të vendosur me ndihmën e bashkësisë ndërko­mbë­­tare në shtetet e treta, për t’u dalluar nga emri shqiptar (albanian), të cilin nuk e pranonte administrata ndërkombë­tare; cilësor i administratës ndërkombëtare të UNMIK-ut e tash edhe EULEX-it, për të gjitha etnitë që jetojnë në Kosovë,  megji­thëse edhe ky nuk është stabilizuar plotësisht.

Këtyre dukurive motivuese i është nënshtruar gjatë kësaj kohe edhe vetë etnonimi kosovar. Nëse shikojmë rrugëtimin historik të tij, etnonimi kosovar, deri në fillim të shekullit XX, ka mundur të barazohet me etnonimet e krahinave etnografike: gegë, toskë, çam, dreni­cas, labriot, dukagjinas, rugovas, gallapas, llapjan etj., por pas shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë dhe pushtimit të Kosovës nga shteti serb, etnonimi kosovar nga shqiptarët e Shqipërisë së lirë ka përfshirë banorët shqiptarë të mbetur nën ombrellën e mbretërisë serbo-kroato-sllovene që quhej Jugosllavi. Po për këta, ky etnonim ka vazhduar të mbulojë të gjithë shqiptarët deri në fund të këtij shekulli edhe nga politika shtetërore shqiptare.

Ndryshe nga shqiptarët e Shqipërisë në kufijtë shtetërorë-politikë, shqipta­rët e pushtuar nga sllavët e kanë quajtur veten e tyre para se gjithash shqiptar dhe rrallë herë kosovar, vetëm për atë pjesë të popullatës që ka jetuar brenda kufijve të Kosovës, ndërsa sllavofolësit shqiptarët i kanë quajtur me emrin e vjetër arbanas ose edhe shiftari e shiptari (pezhorativë) dhe albanci, në të gjitha rastet në shkallë të administratës shtetërore e në publicistikën vendore.

Në shkrimet gazetareske dhe në fjalorin diplomatik të Evropës, etnonimi kosovar filloi të përdorej nga të huajt për shqi­ptarët që migruan në vitet ’90 të shekullit XX nga Kosova, mbase më shumë për t’i dalluar nga emigracioni po kaq vërshues nga Shqipëria.

Tradita gojore shqipe e ka sintagmën “shqiptar - kosovar” dhe anasjelltas: “jam shqiptar e kosovar” thotë rapsodi, mbase një shprehje e traditës, e ruajtur si “italo - arbëror” dhe “italo-shqiptar”. E ndihmuar edhe prej një ndërhyrjeje politike, pas vitit 1981, në traditën gojore emri malësor në shumë raste erdhi e u bë sinonim i emrit shqiptar. Këngëtari ynë popullor, në momente të vështira të sforcimit të regjimit, në shumë raste edhe toponimin Shqipëri e zëvendësonte me Malësi. Kjo trajtë, megjithëse jo në admini­stratë, përdorej në bisedimet e përditshme edhe brenda qarqeve politike e shkencore serbe[4].

Pas mbarimit të luftës së Kosovës dhe vendosjes së administratës ndërkombëtare, disa të ashtuquajtur teoricienë të kombit kosovar, morën nismën edhe për përkufizimin e tij.

Pavarësisht nga historia, shqiptarët në Kosovë duhet të krijojnë konceptin e tyre rreth etnonimit kosovar, sepse kam përshtypjen që etnonimi kosovar ka filluar të konceptohet nga ndërkombëta­rët si një emërtim që deri dje mbulonte konceptin për etnonimin jugosllav, dhe mbulonte të gjitha etnitë e ish-Jugosllavisë. Në pasqyrën e regjistrimit të vitit 1972 u krijua një rubrikë e veçantë në kuadër të të gjitha etnitete­ve: sllovenë, kroatë, malazezë, shqiptarë, maqedonas, jugosllavë, serbë, hungarezë etj. Teoricienët e krijimit të kombit kosovar, jo rrallë janë nisur nga konceptet çinte­gruese në shkallë kombëtare, të dala dhe të reklamuara shumë në këto dhjetë vjetët e fundit për gegët dhe toskët, për Veriun dhe Jugun e Shqipërisë etj., prandaj është e kuptue­shme pse mendimet e tyre janë pritur me reagime, me ftohtësi dhe madje me frikë!

Një gjë ndërkaq është më se e vërtetë. Sot edhe analistët që merren me studimin e çështjes shqiptare dhe ballka­nike guxojnë të thonë se “një komb i ri po lind”. Kjo dëshmon se, brenda strukturës së këtyre grupimeve shqiptare, sot nxisin, kontribuojnë dhe lobojnë edhe një numër i caktuar i të huajve.

Le t’i përjashtojmë në parim komentet për anën historike, politike dhe padrejtësitë që trashëguam. Le të fokusohemi vetëm në gjendjen e sotme. Kosova sot është një shtet i ri, i cili po ndërtohet në proporcion të zhdrejtë me lëvizjen tonë historike. Dhe me vjen keq qe edhe ne vazhdojmë t’i kontribuojmë ndërtimit të kësaj strukture të përkundërt edhe nga aspekti akademik, në kohën kur prej nesh pritej një kontribut tjetër: ndërtimi i shtetit të Kosovës dhe rilindja shpirtërore e kombit shqiptar. Përkundrazi, po investohet shumë për ndërtimin e një kombi të ri: kombit kosovar.

Por le ta gjykojmë këtë çështje këtu vetëm nga aspekti gjuhësor. Pavarësisht nga mendimet tona për etimologjinë e toponimit Kosovë, bota shkencore emrin e Kosovës e konsideron me etimologji sllave, ndërsa ne bëjmë atë që dhunshëm është bërë nën ish-Jugosllavi. Po e ndërtojmë identitetin tonë të ri (kosovar) mbi një etimologji sllave!

A ka nevojë të mendohemi gjatë se si do të na gjykojnë pasardhësit nesër. Paraardhësit tanë na e lanë mbi kurriz një shtet sllav, ndërsa ne po ju lëmë pasardhësve në ndërdije një identitet me të cilin nuk shquhen saktë se cilët janë!Për ne tashmë shtrohet nevoja e disku­timit të kësaj çështjeje me vetëdije kritike për të djeshmen dhe të sotmen, si dhe me vetëdije historike për të ardhmen. Për fat të keq, diskutimet e gjertashme, përgjithësisht, nuk i kanë kaluar pikëpamje dhe vetëdijet krahi­nore.

 III. 1. Antroponimia - një luftë tjetër për Kosovën dhe identitetin shqiptar

Zakonisht, në historinë e njerëzimit, luftërat gjithherë kanë shkaktuar ndryshime të mëdha historike, kulturore, gjuhësore e etnografike të një populli a të një rajoni të caktuar. Ndryshime të mëdha në rirreshtimin e shumë shteteve me ndikim në rajon dhe të koncepteve të tyre me përmasa ndërkombëtare, ka bërë edhe lufta e Kosovës (1997-1999). Ajo ka sjellë ndryshime të thella në historinë e Kosovës, në aspektin e zhvillimeve të brendsh­me të saj, dhe përgjithësisht ka sjellë një rrjedhë tjetër të zhvillimeve qytetë­ruese në rajon. Ky realitet sot shihet edhe në fushë të toponimisë, e cila ka qenë pengu më i madh i këtij qytetërimi për disa shekuj me radhë[5].

Toponimia e Kosovës ishte një prej elementeve kulturore e shpirtërore, e cila menjëherë pas përfundimit të Luftës së UÇK-së (1997-1999) u sforcua si nevojë për rishikim që kërkonte qasje profesionale nga studiues e institucione shkencore.

Është dashur të lindte një institucion, sikur ishte UÇK-ja, që ta projektonte të kaluarën si një vijimësi të pashkëputshme të Lëvizjes Kombëtare, të asaj fryme që përcaktoi parimet 500-vjeçare të programeve kombëtare dhe rrjedhojave të tyre: që nga Kuvendi i Lezhës e deri te Lidhja e Prizrenit, apo që nga Kryengritjet për Pavarësi të fillimit të shekullit XX, deri te Lufta e UÇK-së. Pra, tërë ky proces i gjatë kishte edhe  referencat e tij historike: Luftën e Skënderbeut, si kryengritje nacionale e si reflektim në procesin e civilizimit evropian të kohës dhe luftën e UÇK-së, në fund të shekullit XX, që  reflektoi përmasën universale të lirisë dhe trokitjen e saj në ndërgjegjen e diplomacisë euro-amerikane. Në këtë mënyrë ajo rindërtoi filozofinë politike të asaj tradite luftarake, e cila gërshetohej prej përbërësve themelorë të mendimit politik të Lëvizjes Kombëtare, prej pritjes që po i bëhej asaj në kancelaritë evropiane dhe prej përkrahjes historike që kishte marrë dikur, e priste të merrte edhe më tej nga diplomacia amerikane.

Themeluesit dhe bartësit e saj kishin mësuar prej historisë, se në fillim të shekullit XX politika dhe diplomacia amerikane e drejtuar nga Presidenti Wilson, duke mbrojtur Lëvizjen kryengritëse antiosmane dhe duke përkrahur Lëvizjen Kombëtare proevropiane, me votën e tij kishte ndihmuar popullin shqiptar për të shpëtuar nga rreziku që i vinte nga fqinjët. Prandaj, ata besonin se dora e fuqishme e Amerikës që në fillim të shekullit XX rrezatonte parimet e demokracisë universale, në fund të këtij shekulli do të dilte me përkushtimin e fjalës edhe të forcës, në mbrojtje të lirisë dhe demokracisë edhe të popullit të Kosovës.

Gjatë tërë shekullit të kaluar, këto përpjekje mbinjerëzore kaluan nëpër periudha të rënda shpeshherë edhe të vetmisë së madhe. Por dy skajet e shekullit u përshkuan me dy pikëtakime me peshë të jashtëzakonshme. Prej presidentit Wilson (emrin e të cilit e mbajnë shumë fëmijë të Kosovës) në fillim të shekullit XX e deri tek presidenti Bill Clinton në fund të tij (me patronimin e të cilit u pagëzua Klinton (Naim) Mehaj (Tomaj - Burim, ditën kur presidenti Amerikan vizitori Kosovën në vitin 1999), përpjekjet për lirinë e trojeve shqiptare nuk reshtën asnjëherë. Brenda kësaj filozofie ka funksionuar edhe struktura e antroponimisë së kohës. IV. 1. Paradigma toponimike e antroponimeveBazat e një sistemi onomastik me burim nga motivet e historisë bashkëkohore i ka ndjekur si toponi­mia, ashtu edhe antroponimia, të cilat si motiv kanë burimet denomi­nuese të kohës, sigurisht për shkak se toponimet dhe antropo­nimet e tilla zgjojnë ndjenjat e përkatësisë kombëtare[6]. Është e kuptue­shme prandaj pse, ndryshe nga përvoja e shënuar në luftërat e tjera shumësheku­llore, gjatë gjithë kësaj kohe të fundit ka pasur më shumë emra abstraktë (gjithnjë të motivuar në nomenklaturën gjuhë­sore dhe semantike të shqipes), sesa emra të karakterit historik. Në Kosovë kanë vazhduar të krijohen toponime të reja kryesisht me karakter historik. Edhe në këtë rast, siç do të shprehej studiuesi Igor Gostl “fusha semantike e toponi­me­ve është shumështresore: në të reflektohet, ndër të tjera, varësia politike, përkatësia etnike, vazhdimësia e popu­llzi­mit. Me një fjalë, ato shprehin realitetin ekzistues gjeogra­fik, politik ose etnik. Kështu, toponomastika merr jo vetëm nuanca kuptimore, profe­sionale, shkenco­re por edhe politike e gjeopolitike”[7].

Toponimet dhe oronimet e vjetra në Kosovë, nga karakteri etnografik brenda ditës morën karakter politik e historik, si ojkonimet: Likoshan, Prekaz, Lugina e Leshanit, Gllogjan, Junik, Koshare etj; emrat e krahinave shpesh të harruara, si rezultat i ndryshi­meve shoqërore: Drenicë, Rrafshi i Dukagjinit, Llap, Reka e Keqe, Rugovë etj., brenda kësaj kohe u rikujtuan dhe u bënë pjesë e historisë sonë të re.

Në dhjetë vjetët e fundit kemi qenë dëshmitarë të prirjes së formimit paralel të toponimeve dhe antroponimeve me motive nga zhvillimet e përditshme në Kosovë e në trojet e tjera shqiptare nën ish-Jugosllavi. Në Kosovë, gjatë këtyre viteve, shumë toponime janë bërë shembull i krenarisë dhe pjesë e identitetit tonë kulturor, shoqëror dhe horizonti më i lartë i vetëdijes sonë historike. Një dekadë më parë toponimi Fusha e Lotëve gjatë Aksionit të Pajtimeve të Gjaqeve, u emërtua Fusha e Pajtimit. Toponimi me motiv legjendar Qafa e Krushqve të Ngrirë, u emërtua Qafa e Krushqve t’Pajtimit. Po krijoheshin toponi­me të reja, të cilat, në mënyrën e tyre po e bënin historinë e re të Kosovës. Kështu janë krijuar edhe toponimet e tjera në këtë temë: Lugina e Pajtimit, Livadhi i Pajtimit, Fusha e Pajtimit dhe antroponimet Pajtim e Pajtime. Gjatë kësaj kohe shpesh do të dëgjojmë dhe shpesh do të lexojmë edhe toponi­met e tipit: Lëndina e Dëshmo­rëve, Fusha e Dëshmorëve, Kodra e Dëshmo­rëve të Kombit (Gjilan), Varret e Dëshmorëve (Kukës, Shqipëri), Parku i Dëshmorëve të Kombit (Sharr) etj.

Është e kuptueshme prandaj, pse edhe onomastika në përgjithësi dhe antroponimia në veçanti kanë qenë një pjesë e asaj vlere që mund të quhet bartëse e rëndësishme e kësaj historie. Shekuj me radhë shqiptarët në përgjithësi dhe shqiptarët e mbetur jashtë shtetit të sotëm shqiptar në veçanti, kanë vazhduar të luftojnë për lirinë e tyre për shumë vjet dhe fëmijët e tyre kanë vazhduar t’i pagëzojnë me motive të kësaj qëndrese, të kësaj lufte, të çasteve të krenarisë kombëtare, me emrat e luftëtarëve të kohës etj.

Motivet kanë qenë të shumta dhe të ndryshme, por asnjëri prej tyre nuk ka dalë jashtë veçorive të trashëguara që më parë. Pra, kjo kohë ka bërë që brenda këtyre viteve, një veçori e përdorimit të emrave të jetë më e theksuar, por kurrsesi e dalë jashtë paradigmës denominuese të saj. Fjala është për emrat e fëmijëve që kanë trashëguar emrat e baballarëve luftëtarë të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës; emrat e fëmijëve që tregojnë qëndresë, luftë çlirimtare, krenari historike; emrat e fëmijëve që tregojnë besim në të ardhmen; emrat e fëmijëve që tregojnë veçanti kohe; tipi i emrave të traditës dhe besëtytnive, tipi i emrave me të cilët nderohej Shqipëria dhe shqiptarët, tipi i emrave me të cilët nderoheshin të huajt etj.

Le të shohim këtu vetëm motivet denominuese antropo­nimike që kanë mbuluar të gjitha antropo­nimet e fëmijëve të lindur pas fillimit të luftës në Kosovë, dhe sidomos pas dëbimit të shqiptarëve në Maqedoni, Shqipëri, Evropë, Amerikë etj[8].

Në një regjistër të hartuar nga Shoqata “Nëna Tereze” në Dardani të Prishtinës, prej pesëqind e një emrash të fëmijëve të lindur gjatë vitit 1999, kanë dalë vetëm katër emra të paradigmës fetare: Elmedina (tri herë), Xheneta (tri herë, të kujtojmë se emri i saj nuk ka gjithnjë konotacion fetar, sepse është e mundur që prindi të ketë marrë si bazë emërtuese emrin e këngëtares Xhenet Xhekson –BB), Elfati dhe Medina nga një herë. Emrat më të shpeshtë në këtë regjistër, pjesa më e madhe e të cilëve kishte lindur jashtë Kosovës ose jashtë shtëpisë së prindërve të tyre, kishin të bënin para së gjithash me motivet aktuale të lëvizjes historike të shqiptarëve dhe lëvizjes për çlirimin e Kosovës: Flamur, Urim, Albulenë, Çlirim, Lumbardh, Laberion, Toskë, Furtunë, Albion, Arbias, Molos, Qëndresë, Arbërie, si trinom familjar: Qëndresa, Qëndrim e Çlirim, pastaj Granit, Kastriot, Ejona[9], Leutrim, Çlirimtare, Trim, Lirije, Liridon, Kosovare, Arbër; binomi: Qëndresa e Qëndron, pastaj Shpresim, Fitim, Çlirimtar, Delvina, Flaka, Skordion, Lindita, Fitore, Yll, Vatër, Lirim, Atdhe, Festa, Jon, Andrra, Gramoz, Shota, Shqipton, Shreson, Shpat, Etnik etj.

Në traditën popullore, edhe më parë ka ndodhur që fëmijët të trashëgojnë emrin e babait, të gjyshit, të xhaxhait ose të një anëtari të familjes, por më shpesh të vëllait ose të motrës së vdekur gjatë ose pas lindjes. Kjo traditë është bartur më pak ose më shumë edhe gjatë viteve kur shumë motra, vëllezër e prindër ranë në demonstrata të viteve 1981-1999[10]. Të këtyre motiveve janë edhe emërtimet e fundit, por kjo dukuri është theksuar mjaft, sidomos në rastet kur babai i të lindurit ka qenë ushtar i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës: Bashkim, Nuhi Ramiz, Halim, Driton, Ismet, Haki etj[11].

Mund të thuhet se me fillimin e liberalizimit të politi­kës jugosllave, diku nga viti 1966 e këndej, në Kosovë, por fatkeqësisht jo edhe në Maqedoni e më gjerë në ish-Jugosllavi, fëmijëve filluan t’u vinin emra që tregonin jo vetëm motivin historik, e që kryesisht kishin të bënin me bartjen e emrave historikë (heronj, shkrimtarë e madje edhe emra të personazheve të veprave të tyre, piktorë etj.), por edhe me emra nga leksiku i gjuhës shqipe, që tregonin veçori të lëvizjes sonë të përgjithshme kulturore, historike dhe çlirimtare. Gjatë luftës së fundit, paradigma të tilla kanë dominuar shumë edhe në gjithë hapësirën kombëtare nga kanë lëvizur të përndjekurit dhe të dëbuarit e Kosovës, por kjo paradigmë do të dominojë sidomos për atë popullatë që do të mbetet në lëvizje të përditshme brenda kufirit të Kosovës: Çlirim, Qëndresë, Yllka, Leutrim, Herolinda, Qëndrim, binjakët Pëllumb e Çelik, Dardan, Qëndrim, Malësore, Kosovare, Çlirim, Drilon, trinom historik Drilon, Teutë, Taulant[12].Pa dashur të merremi me krahasime të veçanta, këtu mund të them se, janë të pakta rastet kur një popull ballafaqohet, qoftë edhe për lirinë e tij, me të gjitha elementet e mundshme kulturore, mendore, ushtarake etj., madje në shkallën më masive, sikur veproi populli shqiptar. Identifikimi i idealeve të tij edhe përmes emrave të pasardhësve, besoj, është shembulli më i mirë i gjetur te shqiptarët e Kosovës. Në pasqyrën e emërtimit të fëmijëve, që nga gjysma e dytë e shekullit të njëzetë, e mbase edhe më parë, mund të gjenden emra që për paradigmë kanë idealet prindërore, familjare dhe shoqërore të familjes kosovare, por, sidomos pas vitit 1966, kur ndihet një liberalizim më i theksuar shoqëror, paradi­gma e idealeve të tyre si bazë për t’u vënë emrat fëmijëve shtohet dhe zgjerohet shumë, për të mos thënë bëhet vlerë kryesore.

Një amzë e të regjistruarve në Shoqatën humanitare “Nëna Terezë”, në Prishtinë, në vitin 1999, më sillte një bazë paradi­gma­tike të fëmijëve me emra kombëtarisht të motivuar deri në 95%. Le të theksojmë se të gjithë fëmijët e regjistruar në këtë Fletore i përkasin zonës rurale të Kosovës.  Në këtë kohë, pra, në ditët më të stuhishme të luftës dhe të qëndresës popullore, shfaqen edhe emra tipikë të motivuar nga paradigma e besimit në të ardhmen, dashuria për jetën, lirinë, dashurinë etj: Rilind, Lirim, Jetëlira, Çlirim, Pranvera, Rinor, Krijona, Liridon, Agon, Endrit, Fitore etj[13].  Në pasqyrën e këtyre emrave janë shënuar edhe emra tipikë, që shënjojnë motivin denomi­nues të emërtimit të fëmijëve me emra që reflektojnë veçanti kohe dhe madje momenti e vendi: Malsor, Çlirim, Flaka, Beteja, Lirije, Liridon, Qëndrim e Mërgim etj[14], por nuk mungojnë as emërtimet e fëmijëve sipas traditës dhe besëtytnisë, po është me interes të shihet edhe një ndërlidhje mes tradicionales dhe të sotmes: Vanesa, Shkurta, Fillim, Enis, Enisa etj[15].

Me këtë tip të emrave familjet e përndjekura nga Kosova i kanë nderuar edhe vëllezërit e tyre shqiptarë në Shqipëri, Maqedoni dhe Mal të Zi, si edhe ata të huaj, të cilët kanë ndihmuar luftën, përpjekjen tonë për liri, refugjatët e ndodhur në shumë vendstrehime të botës etj. Tridhjetë vjetët e fundit, fondi i emrave të fëmijëve të Kosovës, që për paradigmë denominuese ka pasur emrat e motivuar nga qytetet, fshatrat, malet, lumenjtë etj. të Shqipërisë ka qenë i madh, për të mos thënë dominues në pasqyrën e përgjithshme të emërtimeve. Mund të thuhet se janë të pakta familjet që nuk e kanë emërtuar së paku një fëmijë me bazë denominimi me një onoma nga Shqipëria. Nuk ishte e rastit kjo. Në Kosovë gjenden shumë familje që brenda tyre kanë krijuar një sistem të tërë emrash të qyteteve: Shkodran, Berat, Labinot, Elbasan, Tirana, Vlora, Gjirokastra; të maleve: Dajt, por edhe Pushkëdajt, Tomor, Shkëlzen etj; të lumenjve: Drin e Drilon, Shkumbin, Vjosa etj[16]. Ashtu siç kanë nderuar familjen, shoqërinë, Kosovën, luftën çlirimtare dhe Shqipërinë, familjet nga Kosova, me emrat e fëmijëve të tyre kanë nderuar edhe ata, që kanë ardhur nga vendet më të largëta të botës, duke i marrë emrat e tyre si relikte historike, apo emrat vendeve ku kanë lindur[17]. V. Përfundime

Toponimia dhe antroponimia edhe më shumë se dy shekuj vazhdojnë të mbeten referenca historike dhe madje paradigmatike të vlerësimit të së kaluarës sonë dhe sidomos të së ardhmes së hapësirës shqiptare. Kosova, njëra prej pjesëve të kësaj hapësire, madje vazhdon të mbahet ende peng pikërisht i kësaj trashëgimie të  rrëgjuar. Sikur të mos mjaftonte gjendja aspak favorizuese e toponimisë në konsolidimin e hartës etno-historike dhe gjuhësore të hapësirës shqiptare, në kohën kur popujt fqinjë e bëjnë të pamundurën për të ruajtur vlerat gjuhësore, kulturore, psikologjike dhe etno-hisotike, mbështetur madje edhe nga mitet romantike të tyre, shpërbërësit e kujtesës dhe identitetit kombëtar, ka kohë që po përpiqen t’ia shtojmë edhe një identitet të ri: identitetin kosovar!

Klasës politike dhe intelektuale shqiptare, pa pasur nevojë të merret me teorizime, do t’i mjaftonte mbështetja në paradigmën etno-psikologjike dhe kulturore të popullit të saj dhe sidomos të popullit shqiptar nën ish-Jugosllavi, për të kuptuar se asnjë prej përbërësve etno-historikë, duke përfshirë këtu edhe toponiminë dhe antroponiminë, nuk përbëjnë referencë kulturore, gjuhësore apo historike, për t’u mbështetur identiteti i ri, i ashtuquajturi identitet kosovar. Përkundrazi, shqiptarët, përkatësisht institucionet e Tiranës, Prishtinës dhe Shkupit, prej shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë, më 1912, kurrë nuk e kanë pasur mbështetjen më të fuqishme të bashkësisë ndërkombëtare se sa në fund të shekullit XX, për të realizuar referencat historike të hartës gjuhësore dhe historike të hapësirës shqiptare, brenda kufijve etnografikë të saj, siç shprehej në fillim të viteve ‘30 të shekullit XX, diplomati nga Prishtina, Profesor Mehmet Vokshi[18].  Kosova tashmë ka bërë hapin e saj të parë.

Brenda dekadës së fundit, që me të drejtë quhet edhe periudhë historike, në Kosovë, krahas ndryshimeve të mëdha është përmbushur edhe koncepti i njohur që më parë: gjuhët ndryshojnë kur ndryshojnë shoqëritë[19]. Në Kosovë ndërkaq, ka ndryshuar jo vetëm shoqëria, por edhe koncepti mbi të. Ka ndryshuar prandaj edhe toponimia e saj. Në të vërtetë ajo vetëm ka plotësuar përbërësin kombëtar mjaft homogjen: antroponiminë.Mbi këto parime Komisioni Qendror për Standardizimin e Toponi­misë së Kosovës ka përfunduar punën e tij në kërki­min, vlerësimin dhe standardizimin e emërvendeve të Kosovës. Puna e këtij nuk ka qenë as pa vështirësi dhe as pa përgjegjësi. Komisioni ishte i vetëdijshëm se më shumë sesa karakter shkencor, ai kishte përgjegjësi të karakterit kulturor e kombëtar, e pse jo edhe politik dhe historik.

L i t e r a t u r a

 

 

Baliu, Begzad, Akti i fundit i punës në standardi­zimin e toponimisë së Kosovës, «Gazeta e re», 19 prill 2001, Prishtinë, f. 18; Shih edhe artikujt Projekt shkencor me karakter historik, «Pasqyra», 31 mars 2000, f. 16; Ndihmesë diskutimit për standardi­zi­min e emërvendeve të Kosovës, «Pasqyra», 5 mars 2000, f. 15-32 etj.

Baliu, Begzad, Gjendja e toponimisë shqiptare në Ballkan, «Era», Prishtinë, 2004

Baliu, Begzad, Jo ndryshim i emërvendeve të Kosovës, por standardizim i tyre, «Gjuha jonë», Akademia e Shkencave e Shqipërisë - Instituti i Gjuhësisë dhe Histo­r­i­së, Tiranë, nr. 1-2/2000, f. 71-80.

Baumgartner, Emmanuele - Menard, Philippe, Dictionaire etymologique et historique de la lingue franqaise, Paris, 1996

Bellusci, Antonio, Ricerche e studi tra gli arberori dell’ellade – Kërkime dhe studime ndër arbërorët e Helladhës, (Da Radici arbereshe in Italia a matrici arberore in Grecia –Testi e dokumenti), Cosenza, 1994

Çabej, Eqrem, Studime etimologjike në fushë të shqipes, Tiranë, 1974Gostl, Igor, “Egzonimia historike (Kontribut qasjes teorike)”, Gjurmi­me albanologjike – seria e shkencave filo­logjike, nr. 17-1987, Instituti Albano­logjik i Prishtinës, Prishtinë 1988, f. 85-86.

Grup autorësh, Fjalor i fjalëve të huaja, Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 1988

Grup autorësh, Fjalori i gjuhës së sotme shqipe, Tiranë, 1980

Hoad, T. F., English etymology, Oxford - New York, 1996

Ismajli, Rexhep, “Në gjuhë” dhe “për gjuhë”, «Dukagjini», Pejë, 1998

Kristal, Dejvid, Enciklopedijski reçnik moderne lingvistike (Oxford, 1985), Beograd, 1997; Kembriçka enciklopedija jezika (Cambrigde, 1987), Beograd, 1997

Onomastika e Kosovës, Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 1979.

Regjistri i emërvendeve të Kosovës (Përfundimet e Komisionit Qendror),  Prishtinë, 2004

Sejdiu, Shefki, Sprova etimologjike, «Era», Prishtinë, 2002 Sesioni shkencor, Gjendja e onomastikës shqiptare në momentin e tanishëm, në «Gjuha shqipe», nr. 1, Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë, 1987

Shefki Sejdiu, “Rreth disa motivimeve denominuese në antropo­nimi”, Gjurmime albanologjike – seria e shkencave filologjike, nr. 21-1991, Instituti Albano­logjik i Prishtinës, Prishtinë, 1992, f. 63-64.

Simeon, Rikard, Enciklopedijski rjeçnik lingvistiçkih naziva, I, II, Zagreb, 1969.

Veselaj, Nuhi, Çështje rreth emërtimit të vendbanimeve në shqipe me theks në emërtimet e propozuara në Kosovë, «Rilindja», Prishtinë, 19 mars 2001, f. 15.

Vokshi, Mehmet, Shqipnija e shqiptarëve, Era, Prishtinë, 2001

 

[1] Fjalori, 1980, 437.

[2] Simeon, 1969, 325.

[3] Kristal, 1997, 114.

[4] Një drejtues i Bibliotekës Universitare të Beogradit, duke më njoftuar për ardhjen e një punëtori të ri në Bibliotekën e albanologjisë, në vitin 1985 më thoshte: “Kemi pranuar një punëtor nga Mali i Zi, por ai është malësor e jo cërnogorac!”, me çka më jepte të nënkuptoja se, megjithëse punëtori i bibliotekës ishte nga Mali i Zi, ai nuk ishte me kombësi malazeze, por shqiptare.

[5] Shih Regjistri: 2004.

[6] Sejdiu, 1992: 63-64.

[7] Gostl, 1987: 85-86.

[8] Pa dashur që të merrem këtu me konceptet mbi të cilat është hartuar projekti i vlerësimit në konferencën shkencore Mbijetesa etnokulturore e të shpërngulu­rve nga Kosova 1999, dua të theksoj se, për mendimin tim, jo çdo i lindur jashtë kufijve aktualë të Kosovës, por çdo i lindur jashtë pragut të shtëpisë, që më parë është larguar me dhunë, është i shpërngulur, më saktë, i dëbuar me dhunë përfaqëson mbijetesë etnokulturore. Nisur nga ky parim, në studimin tonë kemi radhitur të gjithë të lindurit jashtë pragut të shtëpisë, duke e vënë theksin veçanërisht tek të lindurit jashtë Kosovës.

[9] Fjala ejona, e kthyer edhe në antroponim e toponim, përdorej nga pjesëtarët e lëvizjes kombëtare duke nënkuptuar Shqipërinë.

[10] Bardha Bardhosh (Bardhosh-emri i gjyshit) Gërvalla mban emrin e babait të vrarë nga sigurimi jugosllav në Gjermani më 1982, ndërsa babai i saj mbante emrin e babait të vetë Bardhoshit, të vrarë ndërmjet dy luftërave botërore, gjatë kolonizimit serbo-malazez në Rrafshin e Dukagjinit. Fahri (Fadil) Fazliu nga Prishtina mbante emrin e xhaxhait Fahri Fazliu, i vrarë në një kundërvënie të armatosur prej policisë serbe më 1989 në Bregun e Diellit - Prishtinë. Mustafë (Mustafë) Veseli nga Theranda mban emrin e babait të vrarë në demonstratat e vitit 1989 në Prishtinë etj.

[11] Bashkim (Bashkim) Berisha, është lindur “në Ofensi­vën e Tushiles” (Skënderaj), më parë sesa për vlerë semantike kombëtare të emrit e më parë se sa emrin bashkim (si fjalë), për paradi­gmë denominuese ka marrë emrin e babait të vrarë, ushtar i UÇK-së. Nuhi (Nuhi) Geci është lindur në maj të vitit 1999 në Tiranë, tre muaj ka pritur gjetjen e kufomës së babait, luftëtar i UÇK-së në Drenicë, për të verifikuar vdekjen e tij ose jo, dhe për t’i marrë emrin. Ramiz (Ramiz) Bazaj (Tërstenik) është lindur më 1 tetor 1999 dhe mori emrin e babait të vrarë si ushtarë i UÇK-së. Halim (Halim) Bajraktari (Drenas) është lindur më 1999 dhe përtëriu emrin e babait të rënë në luftë, ushtar i UÇK-së. Driton Ahmeti (Likoshan) u pagëzua me emrin e Driton Ahmetit të vrarë në familjen Ahmeti gjatë masakrës së Likoshanit të ndodhur më 28 shkurt –1 mars 1998. Ismet (Shkëlzen) Ramadani, është lindur në pyll, ka marrë emrin e gjyshit të vrarë, sikurse edhe Haki (Muharrem) Ramadani etj.

[12] Çlirim (Ragip) Krasniqi (Carrallukë, Malishevë). Qëndresë (Sabit) Gashi (20.4.1998, Vërbovc - Drenas) është emër përku­shtimi ndaj Luftës së Likoshanit. Yllka (Naim) Bazaj (Tërste­nik) ka lindur në fushën e Tërdefcit, në qershor 1999. Leutrim (Fadil) Dvorani nga Tërsteniku është lindur në maj të vitit 1999 në Malet e Tërstenikut, gjatë kohës kur pesë ditë me radhë u mbajt fronti në mbrojtjen e Urës së Spahisë në Tërstenik. Herolinda (Musli) Krasniqi (Negroc) është vajza e ushtarit të UÇK-së, i vrarë në Malet e Berishës. Qëndrim (Jakë) Bytyçi (Shkozë, Malishevë) është lindur në qershor 1999 në Gjermani. Binjakët Pëllumb e Çelik (Ejup) Thaçi kanë lindur në Malet e Berishës. Antroponimi Çelik, në këtë rast na paraqitet për herë të parë në antroponi­minë shqiptare në Kosovë dhe është motiv i denomi­nuar nga emri i Fatmir Limës, i njohur nga lufta si Komandant Çeliku; Dardan (Fatmir) Jashari (Açarevë) është lindur në prill të vitit 1999 te Tunelet e Ujmirit. Qëndrim (Naim) Zabeli (Rezallë), është lindur në ofensivën e parë të gushtit, vetëm pak ditë pas arritjes në Prishtinë. Malësore (Shaban) Reci (Siçevë) është lindur në shtator 1998 në Ulqin. Kosovare (Rexhep) Rexhepi është lindur në Burrel. Çlirim (Ali) Totaj (Gjonaj, Prizren) është lindur në një spital të improvizuar të një shtëpie private. Vëllain e kishte luftëtar në Brigadën 138 “Agim Ramadani”, Zona e Pashtrikut; Drilon (Musa) Gashi (Prizren) është lindur në spitalin e Durrësit. Pagëzuesja, nëna e tij, siç duket me këtë emër ka krijuar një trinom historik Drilon, Teutë, Taulant.

[13] Rilind Shefki Bellaqa, Potoqan (Rahovec). Lirim Milaim Gashi (Verbovc) është  lindur në maj 1998. Lirie Fazli Koçinaj (Blaç-Sharr), është lindur në Kampin italian të Kukësit. Jetëlira Selim Sahiti (Korreticë e Ulët) është lindur gjatë ofensivës së prillit 1999, në fshatin Shtrubullovë. Çlirim Xhevat Sinani (Korreticë, qershor 1999), është lindur në fshatin Shtrubullovë. Pranvera (Zymer) Gashi (Verbovc) është lindur në prill 1999 në Çikatovë të Re, në kohën kur i ati mbahej peng nga policia serbe. Rinor Behrami (Domanek) është lindur në mars 1998 në Prishtinë. Krijona Jetullah Havolli (Resnik), është lindur në maj 1999 në Malet e Resnikut. Siç mund të shihet, emri i saj është një kompozitë e ndërtuar nga parulla Kosova Republikë e Jona. Liridon Haki Avdija (Obri e Epërme) është lindur në maj 1999, te Tunelet e Ujmirit. Agon Tahir Halilaj (Tërdevc) është lindur në mars 1999, në Malet e Tërdefcit. Endrit Fatimir Çoçaj (Gjonaj, Prizren) është lindur në fshat dhe është i biri i luftëtarit të Uçk-së. Fitore Dan Hameli (Mazrek, Prizren) është lindur në tendën e katundit, ndërkohë që babai i saj kishte rënë dëshmor.

[14] Malsor Krasniqi (Gllanasellë - Drenas) është lindur në Malet e Vërbovcit te Fusha e Mollës, në shtator të vitit 1998. Çlirim Qosaj (Ferizaj) është lindur natën e hyrjes së këmbësorisë së NATO-s në kufirin Maqedoni-Kosovë. Krisma është lindur më 2 prill 1999 në Qafë të Prushit. Lirie Bylykbashi (Tërstenik) është lindur natën e nënshkrimit të marrëveshjes së Kumanovës. Malsore (Driton) Plakiçi (Nekoc) është lindur në prill 1999, në Malet e Berishës. Flaka Krasniqi (Negrovc) është lindur në prill 1999 në Malet e Berishës. Flaka (Isak) Kadriaj (Deçan) është  lindur në kohën që po digjej fshati Isniq, ku ishte strehuar përkohësisht familja e saj. Beteja Luan Kadriaj (Deçan) është lindur një ditë pas betejës së zhvilluar në fshatin Rastovicë, në të cilën mori pjesë edhe babai i saj. Po me këtë motiv janë emërtuar edhe fëmijët: Lirije Shemsi Ramadani (Vushtrri), Liridon (Nexhip) Maloku (Besianë), Qëndrim e Mërgim Rexhepi binjakë të lindur në mërgim.

[15] Krahas emrave Vanesa Mehmet Gashi (Çabiq, Klinë) është fëmijë i lindur pas shumë vitesh martese, Shkurta Vesel Rrusta (1999, Drenas), Fillim Ilir Kongjeli (Prishtinë, 1999), Enis Sylejman Zhdredha (Besianë, 1999), Enisa Aliu (Prishtinë), Shkurta Statovci (Prishtinë, 1999), Enis Ibrahimi (Plemetin – Kastriot, 1998), Vanesa Gashi (Prishtinë, 1998) etj., del edhe emri i Muharrem Nexhat Asllanit (Krushtë e Vogël, Prizren. Ai është lindur pesë ditë pas kthimit nga Shqipëria, ku ishin të dëbuar gjatë luftës. Gjyshi i tij Muharremi bashkë me të pesë djemtë, e në mesin e tyre edhe baban nipit të sapolindur konsidero­heshin të zhdukur dhe për fatin e tyre nuk dihet ende. Familja e pagëzoi me emrin e gjyshit, me qëllim që, siç thuhej “të mos i sillet kobi të atit”.

[16] Më shumë sesa ndjenjë kombëtare dhe politike, ka pasur shumë vjet kur kjo paradigmë e vënies së emrave ka qenë edhe modë. Prandaj, është e kuptueshme që edhe në këto ditë të vështira, të dëbuarit do të vazhdojnë  të nderojnë edhe me emrat e fëmijëve të porsalindur Shqipërinë dhe popullin shqiptar të përtej kufirit: Albinot (Ibrahim) Doberdolani (Korroticë e Epërme) është lindur në Kukës, ndërsa Shkodran (Mërgim) Rexhepi është lindur në Burrel.

[17] “Jam shumë i lumtur që djali im ka lindur diku në Amerikë, shprehej babai i një ta sapolinduri. (...) Dhe ky është shkaku kryesor për ta pagëzuar Amerikan” (kështu e përcillte bisedën me një bujk 28 vjeçar nga Ferizaji gazetari i agjencisë telegrafike Rojters, më 6 maj 1999 nga Mount Holly, Nju Xhersi), ndërsa familja Mehaj në një fshat të qytezës së Burimit e pagëzoi të sapolindurin e tyre Klinton (Naim) Mehaj, sepse ka lindur ditën kur presidenti amerikan  Bill Klinton erdhi në Kosovë, më 1999, ndërsa po në këtë kohë ka edhe shumë pagëzime vajzash me emrin Medlin, për të nderuar Sekretaren e shtetit amerikan, z. Mendlin Olbrajt. 

·   [18] Vokshi, 1933.

[19] Kristal, 1997: 5.

 

Gentiana Zagoridha: FEMËR SHQIPTARE KUDO NË BOTË, INTEGROHU!

Gentiana Zagoridha

FEMËR SHQIPTARE KUDO NË BOTË, INTEGROHU!

Femra është qeliza e jetës e dashurisë dhe integrimit. Integrimi i femrës shqiptare në rrjedhën e epokës bashkëkohore del si domosdoshmëri që e kërkon koha. Një pjesë e femrave ndonëse në minorancë e barazojnë integrimin me logun e tyre të jashtëm, mjafton të vishesh trendi , të krihesh e të lyesh flokët bukur dhe je e integruar sipas tyre. Por jo, integrimi nënkupton diçka më tepër, integrimi nënkupton shkollim, punësim. Është në interesin e vetë emigranteve e sidomos femrave që në vendet ku jetojnë e punojnë të integrohen si një strukturë e civilizuar, dhe me këtë të dëshmojnë se janë të afta, të përballojnë sfidat që i imponon jeta, e pse jo të jenë shembuj në vendet ku jetojnë, duke prezantuar vlerat tona në sfera të ndryshme, ku kontributi i gjithë secilit do të çonte peshë, dhe do të tregonte se jemi njerëz liridashës, të punës dhe të prosperitetit.

Lexo ma...
 

Gentiana Zagoridha: KOLOSË TË MUZIKËS KOSOVARE

Gentiana Zagoridha

KOLOSË TË MUZIKËS KOSOVARE

Krijimtaria dhe zhvillimi i muzikës profesioniste të shqiptarëve të Kosovës, zë një vend të rëndësishëm sikurse Edhe zhvillimi i muzikës shqiptare në Shqipëri. Shumë nga kompozitorët kosovarë, krahas veprimtarisë së tyre muzikore ndërtuan dhe zhvilluan më tej muzikën, duke u mbështetur në folklorin e pasur dhe duke krijuar institucionet e para artistike, kulturore, mësimdhënëse etj. Megjithëse në kushte të vështira, për krijimin e artit të tyre këto kolosë të muzikës kosovare krijuan vepra muzikore vokale dhe instrumentale. Disa prej muzikantëve që lanë gjurmë në historinë e muzikës kosovare janë:

Lorenc Antoni i cili u lind në Shkup më 23 shtator 1909 dhe vdiq në Prishtinë më 21 tetor 1991. Aktivitetin muzikor e nisi që në fëmijëri në familjen e tij, e cila merrej me muzikë, kjo edhe për faktin se muzika popullore ka qenë motivuese dhe pjesë shumë e dashur e prindërve të tij e sidomos të atit. Ky ishte një tregues kuptimplotë që Lorenci të ndiqte rrugën e babait të tij, jo thjesht si instrumentist, por si krijues edhe reformues i muzikës kosovare shqiptare. Ai filloi veprimtarinë si mësues dhe më pas si dirigjent e cila do të shërbente si bazë e Shoqërisë Kulturore-Artistike “ Agimi “. Lorenc Antoni ishte një nga figurat më të njohura dhe më të shquara kosovare, i konsideruar si pionier e themelues i shkollës së parë muzikore kosovare. Ai është etnomuzikolog, folklorist, pedagog, dirigjent, organizator i jetës muzikore e kompozitor, i cili ka luajtur një rol të madh në zhvillimin e muzikës shqiptare të Kosovës. Përpunimet e motiveve të këngëve në veprat e tij, janë shpalosje e momenteve më të bukura që mbart kënga jonë e bukur shqipe, të cilat ai arriti ti trajtonte me shumë sukses përmes strukturës, melodisë dhe ritmit. Kjo është arsyeja që krijimet e tij muzikore kanë zënë një vend të rëndësishëm në muzikën kosovare dhe dëgjohen me endje edhe tani. Që në moshë të re u mor edhe me mbledhjen e këngëve popullore shqiptare, në vise ku jetonin dhe jetojnë shqiptarë si në Mal të Zi, Maqedoni në Luginën e Preshevës etj. Pra, karriera e tij zë fill me muzikën popullore, ku u mbështet në krijimin e veprave të tij të para, ndërsa aktivitetin pedagogjik e nisi si arsimtar muzike, deri në çeljen e shkollës së parë muzikore në Prizren. Pesë këngët popullore për kor të përzier dhe orkestër, janë dëshmi e një pune të çiltër, shpalosin një botë të re, falë ndikimit të folklorit muzikor. Pra, këto 5 këngë janë dëshmi e një pune të zellshme e të ethshme dhe kanë një përmasë krejt tjetër, çka shpjegohet me mënyrën e re në përpunimin e këngëve popullore. Me elementet e muzikës popullore, krijon konstruktin për kompozime me vlera cilësore si një proces i komunikimit artistik. Lorenc Antoni ishte një studiues i madh i cili e meriton epitetin e të parit për atë që ka bërë dhe ka arritur në hulumtimin dhe studimin e folklorit shqiptar. Ai ishte mbledhës, përpilues i blejve, analitik, studiues pra etnomuzikolog me kuptimin e plotë të fjalës.

Mark Kaçinari u lind në Prizren më 1935 dhe vdiq në vitin 1985. Ai ishte pedagog, kompozitor, dirigjent, i cili me aftësinë e tij krijuese ka lënë një varg veprash të larmishme dhe shumë cilësore. Gjithashtu, Mark Kaçinari ndërtoi bazat e institucioneve muzikore, të cilat më parë nuk ekzistonin,jo vetëm në Kosovë, por edhe më gjerë. Ai është një figurë artistike e ndërlikuar dhe komplekse, zotërues i trinomit krijues-interpretues-pedagog. Ndaj, me të drejtë mund të thuhet se ai ishte një erudit me orientime të Rilindjes dhe themelues i korit “Collegium Cantorum” i cili në Langolen të Anglisë zuri vendin e tretë në botë.

Musa Piperku lindi në Dibër më 1 gusht 1945 dhe vdiq më 14 qershor 2005. Shkollën e mesme muzikore e kreu në Prizren e më pas edhe Akademinë Muzikore në Beograd. Pas diplomimit u kthye në vendlindje,ku punoi si profesor dhe zhvilloi një krijimtari të dendur. Ai formoi orkestrën e mandolinave dhe korin e shkollës. Ka zhvilluar aktivitet në gjirin e shoqërisë artistike “ Liman Kaba “ të Dibrës. Gjatë viteve 1971-1972 është bashkëpunëtor i muzikës në Radio Shkupi, kurse në vitin 1973 punoi në Radio Prishtina. Ai ka marrë pjesë në shumë edicione të “Akordeve muzikore të Kosovës”. Piperku ka krijuar rreth 600 këngë, por emblema e këngës zbavitëse është “Pranvera në Prishtinë” e cila ka hyrë në antologjinë e këngëve argëtuese shqiptare të tipit klasik. Ai ka fituar 7 “ Okarina “, 2 “Lyra të Argjendta” dhe 2 “Plaketa të Arta” siç emërtoheshin atëherë çmimet e këtij festivali. Gjatë kësaj kohe mori pjesë edhe në shumë festivale të tjera, si ai i Shkodrës, Prizërenit, Sarajevës, Tetovës e Gjakovës. Objekti i këngës së tij ka qenë në shërbim të kulturës, i të bukurës në art, orientuar nga realiteti.

Rauf Dhomi u lind më 4 dhjetor 1945 në Gjakovë. Shkollën e mesme e kreu në Prizren, kurse studimet universitare dhe ato pasuniversitare i përfundoi në Sarajevë. Punoi fillimisht në gjmnazin “ H. Dushi “ në Gjakovë. Njëkohësisht në këtë periudhë themeloi dhe korin e burrave të Gjakovës. Aktualisht mban postin e drejtorit të Filarmonisë së Operas së Kosovës dhe është profesor në Fakultetin e Arteve në Prishtinë. Gjithashtu është dhe anëtar i Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Kosovës që prej vitit 1996. Rauf Dhomi ka kompozuar vepra të gjinive të ndryshme me prirje të veçanta për muzikën vokale. Ai cilësohet si krijuesi i parë i operasë kosovare në vitin 2003. Është autor i shumë veprave ndër të cilat mund të përmendim:” Goca e Kaçanikut” , “Dasma Arbëreshe” , “Muzat e Kalasë “, baletin “ O e bukura more” etj. Ka marrë shumë mirënjohje, dekorata e shpërblime ndër to: Qytetar nderi i qytetit të Gjakovës më 1979, Shpërblimi i Dhjetorit 1980, Dekorata për merita për popull me rreze të artë në 1981, shpërblimi “ Muzika më e mirë” në Festivalin e Teatrove në Beograd më 1990( të cilin e ka refuzuar) , shpërblimi i parë për “ Kuartetin për harqe” në konkursin anonim të Rinisë Jugosllave më 1967 si dhe për këngën korale “Pogradeci”. Më 1968 shpërblimin e dytë për këngën korale “Zemra e Liqenit” në po të njëjtin eveniment.

Rexho Mulliqi u lind në vitin 1923 në Guci të Malit të Zi në treva të banuara nga shqiptarë dhe vdiq në Prishtinë. Shkollën fillore e kreu në vendlindje për të vazhduar pastaj në Shkup. Më 1946 u regjistrua në Akademinë e Muzikës në Beograd, por nuk i përfundoi dot studimet,sepse,për shkaqe politike u burgos. Pas vitit 1953 u kthye në Kosovë, ku fillimisht dha mësim në Shkollën e Mesme të Muzikës në Prizren. Më 1956 shkoi në Prishtinë, pranë Radio Prishtinës ku drejtoi veprimtarinë muzikore të këtij institucioni. Së bashku me Lorenc Andonin, Rexho Milliqin është një ndër krijuesit e traditës muzikore profesionale në Kosovë. Ai është gjithashtu ndër të parët krijues të këngës korale, autor i simfonisë së parë shqiptare në Kosovë. Vepra e tij e gjerë dhe e larmishme përfshin pothuajse të gjitha gjinitë muzikore dhe është ekzekutuar në veprimtaritë kryesore të jetës muzikore të Kosovës dhe ish Jugosllavisë. Rexho Mulliqi bëri një muzikë që ishte dhe mbeti thellësisht shqiptare, në të gjithë përbërësit e saj. Ndër veprat e tij skenike përmendim: “ Nita” (1975), “ Vjeshta” (1958), “ poemë për ata” , mëse 150 harmonizime dhe përpunime këngësh popullore. Ndër veprat simfonike përmendim: “ Fantazi” (1954), Simfonia Nr I (1955), “ Pastorale dhe loja” (1956),” Akuaretet e Prizrenit” (1958), “Uka e Bjeshkëve të namuna” (1968),” Era dhe liri”( 1979).Lidhur me muzikën e filmit dokumentar përmendim: “Kokë për kokë” , “Floriri i Kosovës I, II, III”, “ Tuneli 117. Nga muzika për teatër veçojmë: “ Omeri e Merima”, “ Tri motrat”, “ Tregimi i Irkutskut”, “ Martesa” etj.

 

Gentiana Zagoridha: REFORMAT NË ARSIMIN SHQIPTAR GJENEROJNË INTEGRIMIN

Gentiana Zagoridha

REFORMAT NË ARSIMIN SHQIPTAR GJENEROJNË INTEGRIMIN

Arsimi është një nga fushat më të rëndësishme të ç`do shoqërie dhe të ç`do sistemi. Arsimi është edhe një nga fushat që jo vetëm i prin shoqërisë, por edhe ndikohet fuqishëm prej saj dhe ndryshimeve shoqërore. Faktet që sistemet e arsimit janë në ndryshim të përhershëm, shërben për t´ju përshtatur sa më mirë ndryshimit të shoqërisë e të ecet me hapin e kohës. Shqipëria është një vend i vogël,por me shumë vlera,me njerëz të zotë, të talentuar e me shumë vullnet ,të etur për ndryshim e përparim. Në Shqipëri niveli arsimor është i kënaqshëm dhe po ecën me ritmet e duhura .Reformat e ndërmarra këto 20 vitet e fundit kanë sjell një nivel më të mirë e cilësor të mësimdhënies. Këtë e dëshmon më së miri dhe Programi i Vlerësimit Ndërkombëtar të Nxënësve ( PISA 2009) ku vendi ynë u evidentua si një nga tre vendet që ka realizuar progresin më të ndjeshëm duke u ngjitur 5 vende më lart në renditje krahasuar me rezultatet e arritura në vitin 2000 ku ai u rendit i parafundit,midis vendeve pjesëmarrëse.

Lexo ma...
 

Murat Gecaj: Prof. SKËNDER LUARASI, VAZHDUES I DENJË I TRADITAVE TONA MË TË MIRA ATDHETARE

Në 100-vjetorin e Petro N.Luarasit (1865-17 gusht 1911):

Prof. SKËNDER LUARASI, VAZHDUES I DENJË I TRADITAVE TONA MË TË MIRA ATDHETARE

Nga: Prof. Murat Gecaj

Publicist e studiues-Tiranë

Prof. Skënder Petro Luarasi

1.

Këto ditë, në shoqërinë e kolegëve, publicistë e shkrimtarë, Viron Kona e Kadri Tarelli, po bisedonim për 100-vjetorin e ndarjes përgjithnjë nga jeta të martirit të Atdheut e të shkollës shqipe, Petro Nini Luarasi. Natyrshëm, biseda jonë u soll edhe rreth birit të denjë të tij, Prof. Skënder Luarasi, atdhetar, pedagog e studiues i shquar. Ndër të tjera, Vironi kujtoi me nderim të veçantë takimet e tij me të, si në Vlorë, ku kishte qenë dikur pedagog, në Institutin Tregtar e në raste të tjerë. Pa i përmendur këtu kujtimet konkrete të kolegut tim, përmbajtja kryesorë ishte kjo: Prof. Luarasi ishte i mbajtur me ndjenja të larta atdhetare, i përkushtuar për edukimin e breznive të reja, me shpirt “rebel” e të papajtueshëm ndaj çdo padrejtësie. Shkurt, ai trashëgoi cilësitë e virtytet me të mira edhe të babait të tij, “Mësuesit të Popullit” Petro Nini Luarasi.

Lexo ma...
 

Eduard M. Dilo: ZONJA LUME M. JUKA

Eduard M. Di

ZONJA LUME M. JUKA

Zonja Lume M. Juka, motër ne shpirt dhe bashkëpunëtore e mike e afërt e Nënës sonë Terese, është një grua e rralle, aq sa te huajt këtu ne N.Y. kur bisedojnë me te, i thonë plot gëzim e dashuri: " na duket sikur takuam e biseduam Nënën Terese; ju lutem kush jeni ju, si e keni emrin?". Ajo me thjeshtësinë, butësinë, mirësinë dhe dritën qe reflekton ne ata sytë e saj plot ëmbëlsi, u përgjigjet:

Lexo ma...
 

Gentiana Zagoridha : SHQIPËRIA PËRLA E BALLKANIT

Gentiana Zagoridha

SHQIPËRIA PËRLA E BALLKANIT

Shqipëria ndodhet në pjesën juglindore të Evropës,në gadishullin e Ballkanit. Fqinjë të saj janë: Greqia, Serbi-Mali i Zi, Kosova, Maqedonia. Në perëndim ka një bregdet 362 km të gjatë në detin Adriatik dhe në detin Jon.

Në lashtësi ajo banohej nga fiset ilire. U pushtua nga romakët dhe u bë pjesë e perandorisë së tyre nga viti 167 para erës sonë deri në vitin 395 të erës sonë. Më pas,për disa shekuj, ra nën sundimin e perandorisë bizantine. Pas vitit 1393 u pushtua nga perandoria osmane. Në vitet 1443-1468, nën udhëheqjen e Skënderbeut, kundërshtoi pushtimin e vendit nga perandoria osmane. Pas vdekjes së tij, nga viti 1468 dhe deri në vitin 1912, vendi ra sërish nën sundimin osman. Fitoi pavarësinë nga Turqia në 28 nëntor 1912. Gjatë Luftës së Dytë Botërore u pushtua nga Italia më 7 prill 1939. Më pas u pushtua nga Gjermania naziste. U çlirua më 29 nëntor 1944. Festë kombëtare ka Ditën e Pavarësisë, 28 nëntorin .

Lexo ma...
 

Murat Gecaj: ME SHKRIMTARIN E NJOHUR NAUM PRIFTI, BISEDUAM “PËR SHKUP E PËR SHKODËR”…

ME SHKRIMTARIN E NJOHUR NAUM PRIFTI, BISEDUAM “PËR SHKUP E PËR SHKODËR”…

Nga: Prof. Murat Gecaj

Publicist e studiues-Tiranë

Nga e djathta: N.Prifti e M.Gecaj (Tiranë, 2 gusht 2011)

1.

Ndoshta, ky titull i shkrimit tim duket pak i pakuptueshëm. Kjo mund të jetë për ndonjë lexues, që nuk e di kuptimin e shprehjes popullore, që “folëm ose biseduam për Shkup e për Shkodër”. Megjithëse nuk jam i qartë se si ka mbetur e tillë kjo shprehje, që përdoret kryesisht në Malësinë e Gjakovës (Tropojë), përmbajtja kryesore e saj është, kur dy veta flasin me njëri tjetrin për tema nga më të ndryshmet, pra kur ata kalojnë “nga një degë, në tjetrën”. Kështu na ndodhi edhe mua e kolegut e mikut tim të kahershën, shkrimtarit të shquar Naum Prifti.

Pas një “odiseje” të mëparshme me anën e Internetit, përmbi Oqenain Atllantik, fatmirësisht, u morëm vesh me telefon dhe u takova dje në mbrëmje, në Tiranë, me këtë shkrimtar të njohur, aktualisht me banim në Nju Jork. Kishim afër 15 vjet që nuk ishim parë dhe, së fundi, kur unë isha për vizita atje, në vitet 1993 e 1994. Sigurisht, takimet e dy njerëzve ose kolegëve janë të natyrshme dhe nuk ka se përse të bëhen publike, nëqoftëse ato nuk kanë dhe një interes të tillë. Por, meqenëse mendova se ky mik i imi i kahershëm është ndër shkrimtarët e tregimtarët më të shquar shqiptarë, mendova se lexuesi ka kërshëri të njihet me të, më nga afër.

Lexo ma...
 

Gentiana Zagoridha: DURRËSI, NJIHENI EDHE KËSHTU

 

Gentiana Zagoridha

                                                                       DURRËSI, NJIHENI EDHE KËSHTU

Durrësi është një nga qytetet më të vjetër të Shqipërisë. Si vendbanim ilir i fisit Taulant, ka dëshmuar jetën e tij që në prehistori, bazuar në gjetjet arkeologjike dhe dëshmive të autorëve antikë. Ka mbijetuar në shekuj deri në ditët e sotme. Është qendër e rëndësishme portale, administrative,fetare,ekonomike,tregtare,politike në shekuj, e kurdoherë i pranishëm në historinë e Pellgut të Mesdheut,veçanërisht në detin Adriatik. Muzetë dhe objektet e  monumentet e vizitueshme, pasqyrojnë më së miri vlerat historike,arkeologjike,etnologjike,natyrore e urbanistike. Durrësi është themeluar në vitin 627 para Krishtit nga Epidamus i cili ishte një hero kulti i taulanteve një prej fiseve ilire,prej të cilit mori dhe emrin Epidamus. Më vonë ai u quajt  Dyrrahu sepse kështu quhej në atë kohë gadishulli  ku u ndërtua qyteti. Më pas, në një dorë të dytë ndërtimi limani i poshtëm i qytetit u quajt Dyrrah. Me kalimin e kohës, mbas një bashkëjetese të gjatë të dy emrave , Epidamus dhe Dyrrah, emri Dyrrah u bë sundues.

Durrësi është i vendosur në brigjet e detit Adriatik rreth 30 km larg Tiranës, kryeqytetit të Shqipërisë. Ai përfshin një vijë bregdetare rreth 60km. Është qendra e sistemit  hekurudhor, gjithashtu dhe porti më i madh e më i rëndësishëm i Shqipërisë. Pikënisja e korridorit të 8-të,si dhe kryqëzim i linjave më të rëndësishme të automobilizmit , ku më e rëndësishmja është linja  Durrës-Kukës-Morinë  e cila lidh Shqipërinë me Kosovën duke shkurtuar kështu distancën e udhëtimit ndërmjet këtyre dy vendeve. Trashëgimia arkeologjike e qytetit është ajo që e bën çdo durrsak të ndihet krenar për qytetin e tij. Durrësi i  cilësuar si Taverna Adriatikut mirëpret në kohët moderne,turist e vizitor nga e gjithë bota. Në qytetin antik të Durrësit ndodhen shumë monumente historike ndër të cilat më të rëndësishmet  janë:

Amfiteatri i cili konsiderohet si një nga monumentet më me vlera historike që ka mbijetuar nga ky qytet antik. Ai ka trajtë elipsi me diametër 136m e lartësi rreth 20m. Ka një arkitekturë romake dhe është 2700-vjeçar. Është zbuluar në vitin 1966 nga arkeologu i shquar Vangjel  Toçi.

Pusi  i Tophanasë është një tjetër monument  mesjetar i cili për disa shekuj me radhë kishte shërbyer si burim uji për lagjet qendrore të Durrësit. Dallohet për kolonat dhe pjesët e pusit,që janë rivendosur në hapësirën prej 25 metra katrorë. Sipas historianëve,pusi mesjetar i ka shërbyer më parë një punishteje për prodhimin e barutit,çka i dha dhe emrin “Tophane”.

Torra Veneciane është pjesë e Kalasë  Bizantine të Durrësit,e cila në mesjetë konsiderohej si një nga fortesat më të fuqishme të bregut perëndimor të Adriatikut. Në gjysmën e parë të shek të XV-të kur Durrësi ishte nën pushtimin e Venedikut, Torra u rindërtua dhe mori pamjen që ka sot. Ajo ka formë rrethore me diametër të jashtëm 9m e lartësi 9,6m. Muret kanë trashësi 3,7m dhe janë të përforcuar me breza druri.

Mozaiku “Bukuroshja e Durrësit” për herë të parë u zbulua rastësisht gjatë punimeve të ushtrisë austriake për krijimin e një fortifikate në vitin 1916. Më pas mozaiku u mbulua e humbi, duke u rizbuluar nga arkeologu Vangjel Toçi më 1947. Ky mozaik ka zbukuruar një banjë  private luksoze të një shtëpie në qendër të qytetit. Për ndërtimin e tij janë përdorur gurë zalli. Vajza përfaqëson hyjneshën  EYLITHEA e cila ndihmon lindjen e shëndetshme të fëmijëve. Ky është mozaiku më i shquar dhe më i lashtë i gjetur në Shqipëri. Mozaiku i përket shek IV para Krishtit. Sot ndodhet në Muzeun Historik Kombëtar në Tiranë.

Vila  Mbretërore  e Durrësit ose e ashtuquajtura  Vila e Mbretit Zog e cila daton aty rreth viteve 1925. Fillimisht përcaktohet si “Vila Presidenciale” pasi në atë kohë Zogu ishte President i Republikës. Në atë periudhë Zogu i posashpallur President i Republikës së Shqipërisë, i gjendur ngushtë për para iu drejtua Italisë për ndihmë ekomomike,e cila hapi një fond prej 50 milionë  franga ari hua për Shqipërinë. Një pjesë e këtyre fondeve u përdor dhe për ndërtimin e vilës. Ndërsa pas vitit 1928,me shpalljen e Monarkisë,ajo u quajt “Vila Mbretërore “.Ajo shquhet për vlerat e saj arkitekturore dhe është si një dëshmi e gjallë e një periudhe  lulëzimi për qytetin e Durrësit. Është ndërtuar në majën e një kodre dhe shërben si pikënisje e çdo udhërrëfimi për qytetin tonë.

Në Durrës gjenden aktualisht mbi 176 objekte antike dhe krejtësisht me arkitekturë italiane të viteve 1920-1939 duke qenë kështu shembulli i përkujdesjes së ish –Mbretit  Zog I, lidhur me projektet e zhvillimit  të qytetit. Ndër to përmendim disa që janë akoma funksionale si: godina e bashkisë së qytetit, shatërvani në qendër të qytetit, godinat në të dyja anët e bulevardit, ish hoteli “Iliria”, kanali kullues i bulevardit i cili është funksional dhe në ditët e sotme, ndonëse kanë kaluar 85-vjet nga ndërtimi i tij, Mitropolia ku ka qëndruar Fan Noli, objektet e konsullatave etj. Por nuk është vetëm historia e lashtë që e bën këtë qytet interesant. Durrësi ka një potencial të madh turistik. Ky potencial mbështetet në elementë realë që disponon vetë rrethi si: pozicioni i favorshëm gjeografik, port i rëndësishëm,pasuritë në monumentet e kulturës i qendrave muzeale apo natyrës shlodhëse. Turizmi përfaqëson një veprimtari të rëndësishme fitimprurëse sepse për të ka vazhdimisht një treg me kërkesa mjaft  të larta dhe gjithmonë në rritje. Kombinimet  panoramike të qytetit janë mjaft shlodhëse dhe shumë të bukura si në çdo qytet tjetër të Shqipërisë. Njerëzit janë mjaft entuziastë dhe shumë mikpritës. Ato janë të prirur gjithashtu drejt emancipimit  të jetës social-kulturore sipas modeleve të vendeve perëndimore të Evropës. Kjo pra është me pak fjalë panorama historike e qytetit tim në rrënjët e të cilit qëndron një kulturë e lashtë mijëravjeçare prej së cilës kemi lindur dhe jetojmë ne durrsakët dhe që një pjesë të saj ju ftojmë ta ndajmë së bashku.

 


Faqe 34 nga 42

Tidningen-Gazeta

Vem är Online?

Kemi 45 vizitorë n'linjë

Besökare

Shikimet e përmbajtjes : 1295635
SocialTwist Tell-a-Friend

Newsflash

Përgatiti: Kadri Tarelli

DREJTORËT E SHKOLLAVE TË DURRËSIT VIZITË PUNE NË TURQI

Këto ditë në pushimet shkollore të fundmarsit 2011, udhëtuam drejt Turqisë një grup i madh drejtorësh të shkollave të qytetit dhe të rrethit të Durrësit, Kavajës, edhe përfaqësues të DAR-së. Ishte një vizitë pune që zgjati shtatë ditë. Nismëtar i këtij aktiviteti ishte Z. Sezer Erdogan, drejtori i kolegjit “Turgut Ozal” në Durrës, i cili në mirëkuptim me DAR-në bëri të mundur të organizojë dhe të realizojë një veprimtari të përmasave kaq të mëdha.

Edhe më parë janë organizuar të tilla vizita, si në Maqedoni dhe Kosovë, por udhëtimi drejt Turqisë ishte i veçantë, jo vetëm nga kohëzgjatja dhe bukuria, por ca më shumë për ç’ka përfituam. Një kombinim i përkryer, punë dhe turizëm, ku u përfshinë: takime me personalitete të arsimit turk, shkëmbim përvoje me kolegët në nëpër kolegje dhe shkolla shtetërore të qytetit të Stambollit, Bursës dhe për të vazhduar me vizita në qendrat muzeale, historike dhe turistike.

Nisja me autobus nga Durrësi, mbasditen e të Premtes. Një natë e këndëshme në Korçën e serenatave dhe porsa zbardhur mëngjesi i të Shtunës, në doganën e Kapshticës. Heqja e vizave bëri të mundur që, ne si qytetarë të lire të futemi pa pengesa në Greqi dhe të udhëtojmë lirshëm drejt Turqisë, deri në kufi, i cili ndahej aty ku valviteshin të dy flamujt Grek dhe Turk, në mes të lumit Marica. Askush nuk e ndjente lodhjen, pavarësisht se rruga ishte e gjatë. Ishte mbasdite vonë, kur u futëm në tokën turke.

Lexo ma...