Dituria

  • Rrit madhësinë e fondit
  • Madhësia normale e fontit
  • Ul madhësinë e fontit
Home
Debattartiklar


Nga: Prof. Murat Gecaj:KËNAQËSI E VEÇANTË, QË NJOHA SADULLA ZENDELIN…

                                            KËNAQËSI E VEÇANTË, QË NJOHA SADULLA ZENDELIN…

Nga: Prof. Murat Gecaj

Publicist  e studiues-Tiranë

 

Nga e majta: Sadulla-Daja e Murati (Tiranë, 12 nëntor 2011)

1.

Siç dihet, panairet e librave janë tubime të këndshme ose festa të përbashkëta, ku nuk marrin pjesë vetëm krijues të gjiinive të ndryshme të letërsisë, pra shkrimtarë, poetë e studiues, por dhe lexues të çdo moshe. Se libri është pishtar  stërmadh, i cili rrezaton dritë e dituri te njerëzit. Këtë ndjenjë provova e këtë mendim e rirrënjosa edhe këto ditë, në vizitat e kryera në Panairin e 14-të vjetor të Librit, “Tirana-2011”. Nuk do t’i përmend afër 90 shtëpitë botuese pjesëmarrëse as autorët e panumërt, të cilët i paraqitën librat e tyre aty. Se, në fakt, kjo gjë është edhe e pamundur. Por do të tregoj për një befasi të këndshme, për një kënaqësi të veçantë, që përjetova nga takimi e njohja me një arsimtar veteran dhe krijues e studiues të zellshëm shqiptar, i cili ndodhet prej vitesh në një shtet mik, në brigjet e Skandinavisë së largët…

Sipas njoftimit të paralajmëruar, sot para dite do të bëhej përurimi i librit “Dashuri engjëjsh”, me krijime të nxënësve, kushtuar mësueses veterane të shkollës 9-vjeçare “Vasil Shanto” të kryeqytetit tonë, Lumturi Vladi. Po prisnim të niste ajo ceremnoni e bukur dhe mbresëlënëse, që na shkaktoi aq  emocione të paharruara. Në sallën e konferencave po zinin vend kolegë të kësaj mësueseje, shumë nxënës e prindër të tyre, përveç shkrimtarëve e poetëve. Aty, diku në radhet e para, ishte ulur e po shihte me përqendrim edhe një pjesëmarrës i panjohur për mua dhe kolegun, që kisha pranë,  pra publicistin e shkrimtarin Bardhyl Xhama, i cili do të fliste i pari në këtë përurim. Për ta shuar kureshtjen tonë, iu drejtova atij dhe e pyeta, sigurisht me mirësjellje, se cili ishte.

Sakaq, ai buzëqeshi sikur të mos i kishte 75 vite mbi supe dhe u përgjigj me dashamirësi: “Jam nga Sërmova e Gostivarit, në Republikën e Maqedonisë dhe jetoj prej vitesh emigrant, në Suedi. Me profesion kam qenë arsimtar, por jam marrë edhe me krijime e studime. Në këtë Panair kam ardhur të përuroj një fjalor suedisht-shqip dhe librin me vjersha, “Ditari i dhimbjeve”(me redaktor e hyrjen, nga Skënder Hasko)…

Pasi iu paraqitëm dhe ne, se kush ishim, ai shprehu dashamirësi për emrat tanë, të dëgjuar që më parë prej tij. Ndër të tjerat, mua më tregoi se kishte parë shkrime, që kam publikuar në Faqen e Internetit dhe në Revistën “Dituria” të Borasit (Suedi), që e drejton Sokol Demaku. Nuk e vazhduam më tej bisedën aty, se nisi përurimi i librit, për të cilin fola më lart.

2.

Të ulur në një lokal, në mjediset e këtij Panairi, në shoqërinë e fotografit Agron Kënuti, të një gazetari e një operatori, e vazhdova  bisedën e nisur me mikun tim të ri dhe me të cilin ata po përgatisnin një dokumentar. Sadulla ishte aq i etur të njihte sa më shumë njerëz të letrave në Tiranë. Por edhe unë, siç ndodh zakonisht me ne shqiptarët, shpejt u miqësova me të dhe, bile, folëm sikur të ishim takuar që vite më parë. Një “urë” lidhëse ndërmjet nesh u bënë edhe kolegët, me banim në qytete të ndryshme të Suedisë, të cilët i kam njohur kohët e fundit, nga afër ose nëpërmjet Internetit. Kështu, me këtë rast, përmendëm arsimtarët e krijuesit shqiptarë me banim në qytetin Boras,  Sokol Demakun e Bahtir Latifin, por dhe  përkthyesen nga suedishtja Qibrije Hoxha e albanologun suedez, Ullmar Qvick. Gjithashtu, i tregova atij se publicisti e shkrimtari dhe mik i imi, Viron Kona, kishte përuruar atje sivjet një libër të tij për fëmijë, “Eh, more Bubulino!”, në gjuhën suedeze. Ndërsa, pasi ai u kthye në Shqipëri, shkroi e botoi librin publicistik, “Bukuri suedeze”. Sadullai ose “Daja”, siç e njohin atje bashkatdhetarët, dëgjoi me dëshirë e kureshtje edhe se kanë bërë vizita të ndërsjellta, mësues shqiptarë e suedezë, në qytetin Boras dhe në Durrës.

 

Ky koleg, atdhetar e krijues në emigracion, më dha dy materiale të vlefshme, me anën e të cilëve u njoha gjerësisht me jetën e tij dhe shërbimet e çmuara, që i ka bërë e i bën, në Suedi, çështjes kombëtare shqiptare. Kështu,`përmes një interviste, dhënë Muhamed Krasniqit, në Farjestaden të Suedisë, më 29 shtator 2011, ka bërë shpjegime se përse emigrantët shqiptarë e thërrasin atë me nderim të veçantë, “Daja”; ka treguar për formimin atje të Shoqatës “Iliriada” dhe për çeljen, së pari, të shkollës shqipe, në  qytetin Nybro, Emmabo e Kalmar, të krahinës së Smalandit të Suedisë, në vitin 1975.

Siç tregon edhe tani Daja, me synimin që t’u vinte sa më mirë në ndihmë emigrantëve shqiptarë, hartoi një gramatikë shqipe dhe fjalorin e parë suedisht-shqip (Stokholm, 1994), me 17 mijë fjalë dhe më pas një tjetër me 28.500 fjalë. Këta  u shërbejnë edhe shkollave shqipe në Suedi, si mjet mësimor e pedagogjik. Me vlera të veçanta janë edhe punime të tjera të tij, si: teksti i gramatikës, për nxënësit e klasave I-IX; fjalori për fëmijë, shqip-suedisht, me njëmijë ilustrime; “Bota në pëllëmbë të dorës”, tregues i shteteve të ndryshme, në formën e një atlasi gjeografik etj.

Po kështu, ai ka publikuar seri tregimesh në revistën shqipe “Besa”, drejtoi bibliotekat e shkollave në qytetin Nybro, shkroi  katalogun  e librave në gjuhën shqipe dhe gjuhët tjera ballkanikë, që ndodhen në bibliotekat suedeze; hartoi punimin “Historia e shqiptarëve, nga viti 600 p.e.re dhe deri më 1973”.

Duke përballuar edhe vështirësi shëndetësore, pas një operacioni në zemër, me banim në qytetin Oland, ai nisi të hedhë në letër frymëzimet e tij, mbushur me dhimbje, mall e krenari shqiptare. Ndërsa është i kënaqur që këto versha u publikuan në librin  me titullin domethënës, “Ditari i dhimbjeve”, i cili u përurua në Panairin e 14-të të Librit  “Tirana-2011”. Po ta shfletosh atë, vëren se tërë këtë botim e përshkon fryma e atdhedashurisë, malli i pashuar për vendlindjen. Prandaj shkruan: “Dua të varrosem pranë lisit tim, të trashëgimisë sime…”.

Me gjithë vuajtjet e dhimbjet e përjetuara dikur nën rregjimin e huaj, tani Sadullai është i lumtur, që u gëzohet tre djemëve të tij e një vajze, me shtatë nipa e një mbesë. Çdo kënaqësi e arritje të tij e familjes, ai sikur i përmbyll me shprejen e sinqertë e falënderuese, për popullin dashamirës e mikpritës të Suedisë: “Kur hyn thellë në shpirtin suedez, aty të japin forcë, fuqi, ide…”. Prandaj, në këtë mjedis mjaft të përshtatshëm, dhe ka bërë e bën kaq punë të mira Daja, ndërmjet komunitetit shqiptar atje. E ka merituar plotësisht dhe prandaj për  atë kanë folur e shkruar  shpesh herë mediat shqiptare, por dhe ato suedeze, duke nënvizuar veprimtarinë e tij atdhetare e liridashëse, arsimore e kulturore.

Përmbledhurazi, shprehem këtu se ishte kënaqësi e veçantë dhe jo e zakonshme për mua, që takova e njoha nga afër Mr.fil. Sadulla Zendelin-Daja, këtë veprimtar të shquar për çështjen kombëtare shqiptare, këtë arsimtar të palodhur e krijues te ndjeshëm e shpirtmadh, leksikograf e përkthyes të njohur, jo vetëm nga komuniteti shqiptar në Suedi¸ por dhe më gjerë në botën shqiptare. Prandaj shprehim nderimin e veçantë për punën dhe veprën e tij të çmuar dhe i urojmë nga zemra  shëndet të plotë, jetëgjatësi, krijimtari sa më të frytshme dhe lumturi familjare!

Tiranë, 12 nëntor 2011

 

Ass. MA. Veli Kryeziu : Politika serbe e gjenocidit ndaj Kosovës dhe shqiptarëve

 

Ass. MA. Veli Kryeziu

 

                                                  Politika serbe e gjenocidit ndaj Kosovës dhe shqiptarëve

 

Nga Lidhja Shqiptare e Prizrenit e këndej, Serbia si shtet i pavarur e intensifikoi programin e sajë politik të nxitjes së rivalitetit dhe të përçarjes, të thellimit të mosmarrëveshjeve dhe konflikteve, duke shfrytëzuar deri në fund zakonin e hakmarrjes, për të ndezur ngatërresat dhe vëllavrasjen midis familjeve, fiseve dhe krahinave shqiptare.[1]

Serbia dhe Mali i Zi nën pretekst se po luftonin Perandorinë Osmane, qëllim kishin pushtimin e tokave shqiptare. Kështu Serbia arriti të marrë Shkupin dhe të shkojë deri në Manastir, malazezët rrethuan Kalanë e Shkodrës pra Shqipërinë e Veriut. Me të njëjtin qëllim ishin edhe grekët ku pushtuan Epirin, dhe rrethuan Janinën dhe Selanikun.[2]

Për ta shpëtuar një pjesë të Shqipërisë dhe për ta ndërprerë daljen e Serbisë në det fuqitë e Mëdha kërkuan pavarësinë e Shqipërisë, kjo kërkesë u paraqit në Konferencën e Ambasadorëve në Londër.[3]

Mirëpo për kundër kërkesës së ambasadorëve në Konferencën e Londrës forcat serbo-malazeze arritën të pushtojnë Gjakovën, por ato ranë në kundërshtim për ndarjen e Rrafshit të Dukagjinit që synonte Mali i Zi ta ketë nën pushtim.[4]

Shqiptarët e Kosovës pas vitit 1913 - Konferenca e Ambasadorëve në Londër me vendimet që mori për shqiptarët ishte fatale. Për kundër kërkesave të krerëve shqiptarë për pavarësi të Shqipërisë në katër vilajete të tokave shqiptare, atyre ju bë e pa drejtë dhe në kufijtë të Shqipërisë mbeti vetëm një pjesë e përgjysmuar e sajë. Fuqitë e Mëdha me këmbënguljen e Austro-Hungarisë, arritën që ta ndalin daljen e Serbisë në det, por në kompromis me Rusinë, Peja, Gjakova, Prizreni dhe Dibra ju lanë shteteve aleate sllave.[5]

E ardhmja e Shqipërisë ishte përplot pasiguri. Shteti, nuk u krijua për ti kënaqur kërkesat shqiptarëve, por për ti mbrojtur interesat e Austro-Hungarisë dhe të Italisë, kështu shqiptarët ishin të pa fuqishëm për ta ndryshuar këtë vendim.[6]Serbia pushtoi me dhunë Kosovën duke u thirrur në hakmarrje për Betejën e Kosovës të cilën Serbia e humbi në vitin 1389. Për të qenë më e tmerrshme ushtria serbe bënte vrasje e masakrime të shqiptarëve, dogji shtëpitë dhe bëri spastrime etnike dhe mbolli pasiguri te shqiptarët.[7]

Në verë të vitit 1913 gjendja u keqësua më tej dhe ndihej një shqetësim i madh i popullit shqiptarë, që nga Ulqini e Tivari e deri në Manastir e në Ohër.[8]

Krahas një qëndrese spontane me karakter lokalë patriotët shqiptarë si: Hasan Prishtina,

 Bajram Curri e Isa Boletini etj., bënë përpjekjet që me armë ta realizonin bashkimin e trojeve kombëtare me shtetin e pavarur Shqiptarë.

Krahas udhëheqësve popullorë u organizuan edhe disa lëvizje të çetave të armatosura. Kryengritja Shqiptare filloi në shtatorë të vitit 1913[9] Shqiptarët ishin të pa fuqishëm sa i për ketë mbrojtjes së Shqipërisë, kështu u pushtua edhe Çamëria nga forcat greke të cilat bënë krime të tmerrshme kundër shqiptarëve në vitet 1914-1916.[10] Gjatë kësaj kohe në krye të Shqipërisë ishte ardhur princ Vilhelm Vidi, i cili ishte i sanksionuar nga statuti organik i Shqipërisë (Kushtetuta), por Shqipëria ishte nënë mbikëqyrjen e Fuqive të Mëdha, kjo nuk mund ti mbronte shqiptarët jashtë kufijve të sajë.[11]

Ripushtimi serb i Kosovës(1918-1925)- Në vjeshtë të vitit 1918, Kosova u ripushtua nga pushteti i Mbretërisë Serbo Kroate Sllovene (SKS). Menjëherë filloi ndërmarrja e operacioneve ndëshkimore të dhunës, terrorit, vrasjeve e dënimeve të mëdha të popullatës shqiptare.[12]

Një ndikim shumë negativë pati edhe Lufta e Parë Botërore, që Shqipëria ishte shndërrua në një vend arenë luftimesh në mes të forcave të përfshira në luftë. Kështu Kosova ishte ndarë në dy zona pushtuese, atë Austro-Hungareze dhe Bullgare.[13]

Edhe shqiptarët nuk ndenjën duarkryq ata formuan Komitetin “Mbrojtja Kombëtare e Kosovës” e cila kundërshtoi politiken e gjenocidit serbomadh dhe kishte aspiratë çlirimin e bashkimin kombëtare. Kjo lëvizje kishte pas vetes shumë patriotë siç ishin: Azem e Shote Galica, Mehmet Konjuhi, Ramë Bllaca, Abdullah Bojku, e shumë të tjerë.[14]

Fushata gjenocidiale e pushtuesit serbë vazhdoi edhe pas Luftës së Parë Botërore, por me pretekst tjetër, atij për grumbullimin e armëve, motivet gjenocidiale ndaj shqiptarëve arsyetoheshin me interesat serbe se “Këta Shqiptarë, si element i huaj, paraqesin sot rrezik nacional e politik, janë shumë për nga numri të fortë e kompaktë. Kanë zënë pozitën qendrore dhe na kanë ndërprerë kontinuitetin nacionalë si dhe lidhjet shumë të rëndësishme të komunikacionit, gjë që duhet të kalojmë domosdo nëpër këto vise.” [15]

Prandaj shovinizmi serbë mbi këto parime e arsyetonte përdorimin e forcës ushtarako-policore, për të kryer spastrime etnike, vrasje internime e shumë mizori tjera.[16]

Kosova gjatë viteve (1925-1945)- Si pasojë e sundimit të mbretërisë SKS dhe më pas asaj Jugosllave, shqiptarët kishin mbetur larg nga edukimi arsimor dhe kulturorë. Ata nuk guxonin të përdornin simbolet kombëtare, madje as të flasin shqip në administratën e kohës, atyre nuk ju lejonte madje as shkollimin në gjuhen serbe.[17]

Në prag të Luftës së Dytë Botërore, si pasojë e propagandës së klubit kulturor serbë për “Serbizimin e Kosovës” e me qëllim të shpërnguljes të shqiptarëve për Turqi, më 1938 u organizua edhe një aksion për mbledhjen e armëve në Kosovë. Një fushatë, tjetër në vargun e pakëputur të pushtetit serbë për çarmatosjen e shqiptarëve, u bë edhe pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore. Këtë radhë ky aksion u zbatua prej 5 dhjetor 1944 për tu fuqizuar me aplikimin e administratës ushtarake.[18]

Kosova pas Luftës së Dytë Botërore- Sipas Hajredin Hoxhës dhe Syrja Popovcit të gjitha pakicat kombëtare në Jugosllavi e në këtë rast edhe Shqiptarët e Kosovës ishin “Të barabartë”[19],por këto të drejta se si zbatoheshin i pamë në kohen e Rankoviqit në vitet 1955-1956, a thua këta  autorë jetonin në tokë apo në hënë, sepse potë jetonin në tokë do ta kishin parë gjenocidin që shkaktohej kundër shqiptarëve nga i lartpërmenduri me direktivat e Titos.[20] Në vitin 1974 Kosovës ju dha një lloj autonomie, sa për të ndalur përkohësisht gjenocidin dhe vuajtjet e shqiptarëve nga sllavet. Gjatë këtyre viteve u hapë edhe Universiteti i Prishtinës i cili u konstitua me 15 shkurt 1970. Kështu deri në vitin 1980 në UP zhvillojnë punën e tyre mësimore-shkencore mbi 1100 pedagogë dhe punëtorë shkencorë, nga ta 800 ishin në marrëdhënie të rregullt pune.[21]

Ky zhvillim i kulturës dhe arsimit nuk zgjati aq, kështu në vitin 1981 Serbia aprovoi masa të dhunshme në Kosovë, dhe që nga kjo kohë filloi të zbehet barazia e pakicave kombëtare. Për ti realizuar “Të drejtat e shqiptarëve” situatën në dorë e mori UDB-ja, ata filluan burgosjet politike prej Adem Demaqit e më radhë deri te grupi tjetër siç ishin: Hydajet Hyseni, Bajram Kosumi, Isa Kastrati, Ali Lajqi, etj, por kishte shumë raste kur të burgosurit ekzekutoheshin në qelitë e burgjeve siç ishte rasti i Shaban Shalës, por edhe shumë të tjerë që vdiqën pas lirimit nga torturat e mara, siç ishte patrioti Metush Krasniqi nga Dajkoci i Dardanës e shumë të tjerë.[22] Parulla e tyre në protestat e vitit 1981 ishte “Kosova Republikë”, kjo parullë kuptohej ndryshe nga ana e autoriteteve serbe që shohin një vullnet irredentist. Pikërisht Kosova ishte shkak kur u bë zgjimi i nacionalizmit serbë pas ardhjes në pushtet të kriminelit Millosheviq, mund të thuhet se shpallja e të drejtës së vetëvendosjes për Kosovën nga ana e Parlamentit të Prishtinës me 2 dhe 5 korrik 1990 ishte edhe fillimi i fundit i sistemit Federal të Jugosllavisë.[23]

Prej vitit 1981 shqiptarët e Kosovës ishin të privuar nga të drejtat elementare të njeriut, deri në fund të vitit 1989 në Kosovë ishte gjithçka errët, por me 23 dhjetor të këtij viti u themelua Lëvizja e parë paqësore Lidhja Demokratike e Kosovës e cila përfaqësonte interesat e popullit shqiptarë, pra si një parti  politike  me program demokratik e që për qëllim kishte pavarësinë e Kosovës.[24]

Pas kësaj u formuan edhe disa parti tjera politike në Kosovë. Rrymat demokratike të Kosovës u përballen me dhunë dhe brutalitet, ku vetëm gjatë vitit 1989-90 u helmuan mbi 7000 nxënës dhe studentë në çerdhet e dijes nëpër shkolla.[25]

Si përgjigje ndaj dhunës së instrumentalizuar delegatët e Kosovës më 2 Korrik 1990 shpallen Deklaratën Kushtetuese. Vetëm tri ditë pas kësaj ngjarje Serbia suprimoi Kuvendin e Kosovës, dhe gjitha organet e sajë ligjore, pushtoi RTP-në dhe gazetën Rilindja. Por kjo nuk i ndali veprimet e nisura të Kosovës, delegatët më 7 Shtator 1990 shpallen në Kaçanik Kushtetutën e Republikës së Kosovës. Pas këtij akti u bë baza ligjore dhe populli i Kosovës u thirr në Referendum për Pavarësi më 26-30 shtator 1991.[26] Gjatë kësaj kohe kryetarë i parë i Republikës së Kosovës u zgjodh Dr. Ibrahim Rugova. Edhe pas kësaj kohe deri në vitin 1997 Kosova ishte e pa mbrojtur, por për mbrojtjen dhe çlirimin e sajë u formua Ushtria Çlirimtare e Kosovës e cila më 12 qershor 1999 realizoi vullnetin e popullit të Kosovës çlirimin e vendit.

 



[1]Z. Cana, Planet e Serbisë për ndezjen e luftës vëllavrasëse, Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës (më tej, ASHAK), Gjenocidi dhe aktet gjenocidiale të pushtetit serbë ndaj shqiptarëve nga Kriza Lindore e këndej, Prishtinë 1995,p. 61

[2] F. Schevill, Ballkani Historia dhe qytetërimi (më tej Ballkani), Eugen, Tiranë 2002, p. 384

[3] Ibid., p. 386

[4] Z. Cana , Politika e Serbisë kundrejt çështjes shqiptare 1903-1913, Instituti Albanologjik I Prishtinës, Prishtinë 2006, pp. 270-272 .

[5] J. G. Schurman, Luftërat Ballkanike, Eugen,Tiranë 2006, pp. 100-101

[6] J. G. Schurman, Luftërat Ballkanike, Eugen,Tiranë 2006, p. 102

[7] Z. Cana, Op cit, p. 274

[8] Grup Autorësh, Historia e Shqipërisë dhe e Shqiptarëve, Sprint, Prizren 2001, p. 174

[9] Ibid., pp. 175-176

[10] Grup Autorësh, Op cit, p. 177

[11] Ibid., pp. 182-183

[12] J. Osmani, Vendbanimet e Kosovës-Gjilani, Shkrola, Prishtinë 2004, p. 24

[13] Grup Autorësh, Op cit, pp. 202-203

[14] Ibid., pp. 204-205

[15] J. Bajraktari, Format e gjenocidit të pushtetit serbë, ASHAK, Op cit, pp. 151-152

[16] Ibid., p. 153

[17] Grup Autorësh, Op cit, pp. 252-253

[18] J. Bajraktari, ASHAK, Op cit, p. 152

[19] H. Hoxha&S. Popovci, Barazia e pakicave kombëtare, Rilindja, Prishtinë 1984,pp. 6-11

[20] J. Bajraktari, ASHAK,Op cit, p. 153

[21] G. Zajmi, Dhjetë vjet të Universitetit të Prishtinës, Rilindja Prishtinë 1980,pp. 3-13

[22]  S. Basha, Aktet gjenocidiale të UDB-së, ASHAK, Op cit, pp. 189-194

[23] B. Lory, Europa Ballkanike nga 1945 në ditët tona, Dituria  2007, p. 207

[24] Grup Autorësh, Op cit, pp. 384-387

[25] Ibid., p. 384

[26] Ibid., p. 386

 

Prof. dr. Bahtijar Kryeziu:STUDIUESIT E HUAJ TË SHQIPES DHE MENDIMI KRIKTIKAKADEMIK IDRIZ AJETIT

 

 

Prof. dr. Bahtijar Kryeziu

 

                        STUDIUESIT E HUAJ TË SHQIPES DHE MENDIMI KRIKTIKAKADEMIK IDRIZ AJETIT

 

                                                                                Abstrakt

Veprimtaria shkencore e akademik Idriz Ajetit kap një gamë të gjerë çështjesh nga fusha e alabnologjisë dhe e ballkanoogjisë, por nga i tërë ai opus, ajo që vlen të theksohet këtë radhë, është padyshim mendimi kritik i tij në studimin, vlerësimin po edhe në kundërshtimin e tezave të disa dijetarëve të huaj që i bënë shqipes dhe popullit shqiptar.

                                                                                                                        

Shpeshherë në tavolinën e punës të akademik Ajetit u gjenden veprat e figurave të shquara shqiptare të kalibrit evropian, si dhe korife të huaj, të cilët jo rrallë kishin në syzim për të ndriçuar shqipen dhe kulturën e popullit shqiptar, por edhe të tillë (veçanërisht ata sllavë), të cilët, pos disa gabimeve në fushën e dialektologjisë, me paragjykimet dhe detyrat që kishin marrë, përpiqeshin e nxënësit e tyre përpiqen edhe sot, që përmes “objektivitetit shkencor” të caktojnë, jo vetëm fatin e shqipes, por edhe “shtëpinë tjetër” të shqiptarëve. Të tillëve, me objektivitetin më të madh shkencor, përgjigjen më të mirë ua dha, sa herë që e kërkoi puna, akademik Ajeti, mendimet e të cilit edhe i kemi bërë objekt trajtimi në këtë kumtesë. 

 

Në vitet kur klasiku ynë, akademiku Idriz Ajeti, po i afrohet një shekulli jete dhe afro 7 dekada pune, e ndjejmë për obligim dhe detyrë nxënësi të themi edhe dy-tri fjalë për punën e tij prej dijetari e shkencëtari të paepur. Me këtë nuk pandehim se i lajmë borxhin këtij njeriu të dijshëm e të urtë – fjalëpak e punëshumë, për gjithë atë që ka bërë e po bën në fushën e arsimit, të shkencës e të kulturës shqiptare; ngase edhe çdo fjalë e mirë e thënë për punën e tij, madje edhe kur ai portretizohet si mësues i mësuesve, dijetar, shkencëtar, doajen e klasiku i fundit i albanistikës, arushan, babaxhanë, kurrizdrejt, patriarku i albanistikës, Nestor e të tjera epitete që mund t’i shkojnë vetëm një personaliteti si ky, sikur nuk e kanë fuqinë e duhur për të shprehur gjithë respektin e madh që kemi ndaj tij.

 

Veprimtaria shkencore e akademik Idriz Ajetit është e begatë dhe e nduardushme. Ajo ngërthen me vete një korpus të gjerë studimesh: sa nga dialektologjia aktuale e historike, po aq edhe nga historia e gjuhës së shkruar, sa nga morfologjia historike e shqipes dhe problemet e diskutueshme të saj, po aq edhe nga historia e leksikut, sa nga interferencat e dyanshme gjuhësore shqiptaro-sllavojugore, po aq edhe nga onomastika mesjetare, sa nga normimi i shqipes, po aq edhe nga çështjet e kulturës së gjuhës etj., preokupime këto që kaherë ishin ngulitur në zemrën dhe në mendjen e akademikut Idriz Ajeti. Po nga i tërë ky opus, ajo që vlen të theksohet këtë radhë, e që i kemi vënë vetes si detyrë të veçojmë, është padyshim dhe mendimi kritik i profesor Ajetit në studimin, vlerësimin e pse jo edhe në kundërshtimin e tezave dhe  pohimeve të papranueshme të disa dijetarëve të huaj që i bënë shqipes e popullit shqiptar.

 

Që në fillim të këtij shkrimi duhet konstatuar se në tavolinën e tij të punës thuaja gjithmonë gjendeshin e gjenden, pos shkrimtarëve tanë të vjetër, edhe figurat më të shquara të gjuhësisë shqiptare të këtyre dy e sa shekujve të fundit, si: Dhimitër Kamarda, Konstandin Kristoforidhi, Sami Frashëri, Aleksandër Xhuvani, Eqerem Çabej, Selman Riza, Kostaq Cipo, Mahir Domi, Shaban Demiraj, Androkli Kostallari, Rexhep Qosja, Rexhep Ismajli e sa e sa të tjerë, por edhe studiues të huaj, të cilët jo rrallë kishin treguar interesimin, nga ato njohuri që kishin në kohën kur edhe jetuan e vepruan, sa për të ndriçuar probleme të shqipes, të historisë e të kulturës së popullit shqiptar, po aq edhe për interesa të tyre studimore: studimet krahasimtare të gjuhëve indoevropiane, ku bën pjesë edhe gjuha shqipe. Ndër ta duhen përmendur, sigurisht: Holger Pederseni, Gustav Majeri, Karlo Tagliavini, Vaclav Cimohovski, Henrik Bariqi etj., por edhe të tillë (veçanërisht ata sllavë, si: Selishqev, Vajgand, Skok, Jovan Cvijiqi, Atanasie Urosheviqi, Milica Gërkoviqi, Jovan Ristiqi, Ivan Popoviqi,.... etj.), disa nga të cilët (këta të fundit), me paragjykimet dhe detyrat që kishin marrë nga urdhërdhënësit e tyre, përpiqeshin e nxënësit e tyre përpiqen edhe sot, që përmes një “objektiviteti shkencor” të caktojnë, jo vetëm fatin e shqipes, si një dialekt ilir, pellazg, trakas apo edhe tjetër, por edhe për të treguar “shtëpinë tjetër” të shqiptarëve. Të tillëve, sa herë që e kërkoi puna, me objektivitetin më të madh shkencor, rreptësinë e guximin e duhur, përgjigjen ua dha, më mirë se rrallëkush tjetër, akademik Ajeti, mendimet e të cilit edhe i kemi bërë objekt trajtimi në këtë shkrim. 

 

Gjuha, historia dhe kultura e shqiptarëve, që nga fundshekulli XVII dhe fillimi i shekullit XVIII, tërhoqi vëmendjen e studiuesve të huaj, në radhë të parë të atyre të botës gjermane, por edhe të dijetarëve të tjerë, siç përmendëm pak më sipër. Këto studime nisin me opinionet e filozofit të madh gjerman, Gotfrid Vilhelm Lerbnitz, që punoi një shekull para lindjes së gjuhësisë krahasimtare, e i cili, pos rëndësisë që i jepte studimeve krahasuese të gjuhëve, për të ndërtuar një histori universale të botës, shprehet edhe për natyrën dhe prejardhjen e gjuhës shqipe, duke pohuar më në fund, se shqipja është gjuha e ilirëve të lashtë. Megjithatë, studime më të thelluara për gjuhën shqipe, si dhe për shumë gjuhë të tjera, nisën pas lindjes së gjuhësisë historike-krahasuese, nga mesi i shekullit XIX, me përfaqësuesin e parë të kësaj gjuhësie, dijetarin gjerman, Franz Bopp, i cili që në vitin 1854 arriti të provonte, se shqipja bënte pjesë në familjen e gjuhëve indoevropiane dhe se zinte një vend të veçantë në këtë familje gjuhësore. Edhe studiues të tjerë, si G. Meyer, H. Pedersen, N. Jokli etj., kapën aspekte të ndryshme të leksikut dhe të strukturës gramatikore të gjuhës shqipe. G. Meyer harton Fjalorin e parë etimologjik të gjuhës shqipe (Etymologisches Wörterbuch der albanesischen Sprache, Strasburg 1891),  ndërkaq gjuhëtarët: F. Miclosich, G. Weigand, C. Tagliavini, St. Man, E. Hamp, A. Desnickaja, H. Ölberg, H. Mihaescu, W. Fredler, O. Bucholtz, M. Huld, G. B. Pellegrini, etj., i rreken studimit të historisë së gjuhës shqipe, të problemeve që lidhen me prejardhjen, fonetikën dhe gramatikën historike të saj, si edhe me studimin e gjendjes së sotme të shqipes, kur me gjuhën e tyre filluan të merren edhe studiues shqiptarë (shek. XVII), si Frang Bardhi, me të parin fjalor të gjuhës shqipe “Dictionarium Latino-Epiroticum” (1635), Dhimitër Kamarda, me veprën “Laggio della grammatica comparata sulla lingua albanese”, Livorno, 1864,  vëll.II “L’Apendice al saggio dalla gramatica comparata sulla lingua albanese”, Prato, 1866, pastaj Konstandin Kristoforidhi me botimin e “Gramatikës së gjuhës shqipe” (1882) dhe me një “Fjalor të gjuhës shqipe”, botuar më 1904, Sami Frashëri me “Shkronjëtoren e gjuhësë shqipe” (1886), Shoqëria “Bashkimi” me një Fjalor të saj (1909) etj., punë kjo e cila vazhdoi edhe më me ngulm pas shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë, me themelimin e Fakultetit Histori-filologji, të Institutit të Gjuhës dhe të Letërsisë në Tiranë, si dhe me fillimin e punës të Fakultetit Filozofik e të Institutit Albanologjik të Prishtinës në Kosovë, kur u botuan një varg gramatikash dhe fjalorë të ndryshëm (dygjuhësh), për të plotësuar nevojat e shkollës dhe të kulturës kombëtare.

 

Studimet dhe prurjet e këtyre dijetarëve për shqipen, e kemi fjalën këtu për ata të huaj, nga cilado fushë qofshin, nuk shpëtuan pa u vërejtur nga syri i mprehtë dhe mendja e hollë e akademik Ajetit. Ishte dhe mbetet bindja e thellë e shkencëtarit tonë se ndihmesa e studiuesve të huaj për shqipen ishte e padiskutueshme, porse jo edhe pa të meta të caktuara*. Akademik Ajeti është i vetëdijshëm se në mungesë të studimeve të mirëfillta, më shteruese për shqipen dhe kulturën tonë, në mungesë të monografive nga fusha të ndryshme të albanologjisë për kohën, albanologët e huaj ju rreken kalimthi problemeve e studimeve filologjike shqiptare. Duke ndjekur parimet dhe metodat e gramatikanëve të rinj, ata rroknin kryesisht historinë e jashtme të shqipes, ndërsa studimit shkencor, historisë së brendshme të saj i lihej një vend i vogël. 

 

 Një fushë ku më tepër bie në sy interesimi i tyre, është padyshim ajo e dialektologjisë, me të cilën u morën në udhëtim e sipër, me vështrime të shkurtra për tiparet e të folmeve të caktuara, duke shprehur mendimet e tyre herë-herë jo dhe aq të qëndrueshme.

 

Kështu, bie fjala, Ajeti sado që ka pasur parasysh metodologjinë e punës së Hahnit, respektin ndaj tij për kontributin e dhënë, nuk pajtohet me te se zanorja e rrokjes së theksuar në përgjithësi del e gjatë; se okluzivet palatale q, gj në mbarë të folmet e Kosovës (shih vepërzën Vehbije të Boshnjakut) janë rrafshuar në afrikatet paragjuhore ç, xh, siç kanë menduar edhe: Lamberci, Albanische Märchen, 103; Mladenov, Balkan-Archiv, I, 5; Jokli, Vuks albanesische Liedersammlung te Zbornik A. Beliq, faqe 40, 41; 103, 105; Taljavini, Le pallate albanesi di tipo zhego orientale, f. 50-52 etj., të cilin mendim, në gjysmën e parë të shekullit XIX, duke u mbështetur në këngët popullore nga rrethi i Pejës, të mbledhura nga Vuk Karaxhiqi, e dëshmon edhe vetë Jokli, e të cilin problem Ajeti e vërteton edhe një herë te studimi i tij mbi gjuhën e Divanit të Sheh Maliqit, rahovecas[1].

 

Edhe në njërin nga studimet shteruese të profesor Ajetit, Istorijski razvitak gegijskog govora arbanasa kod Zadra[2], ai pohon me të drejtë, se si në këtë të folme, ashtu si edhe në mbarë shqipen, ekzistojnë dy tipa të l-së, e jo tre tipa të këtij tingulli, pra edhe të një l-je evropiane a të ndërmjetme, siç pohonin disa nga studiuesit e mëparshëm të këtij areali*. I bindur thellë në mendimin e shprehur për këtë problem, Ajeti është i një mendimi me Vajgandin (Gustaw Weigand), por jo edhe me Majerin, Rejnholdin dhe gjuhëtarin tonë të zellshëm, Pekmezin. Megjithëkëtë, akademik Ajeti, si njohës i mirë i të folmeve shqipe të të gjitha trojeve shqiptare,  dallon nga një mendim i Vajgandit, i cili, duke folur për vokalizmin e të folmes së Elbasanit, pohon se në këtë dialekt të gjitha vokalet, pavarësisht pozicionit të tyre në fjalë, janë nazale. Ka edhe vokale, si bie fjala, vokali palatal e, i cili te shumë shembuj paraqitet i denazalizuar, thotë Ajeti, duke sjellë edhe shembujt, si: gεršān, tεršān; shkod. gěršān, těršān; tosk. tεršεrε etj.[3]       

 

Duke shqyrtuar problemin e nazaleve në disa tregime popullore, që i kishte mbledhur M. Lambertzi nga e folmja e Zadrimës, profesor Ajeti “edhe këtu shpreh dyshimin e tij në besnikërinë e koleksionit të tregimeve të përmendura”[4] dhe se tendenca e alternimit të a > o, nuk ka të bëjë me nazalitetin, por kemi tendencën e labializimit të a-së, d.m.th. të ndërrimit të vokalit ao, si te shembujt: e di nãta, vlã, e kishte pã, ngase nazaliteti i vokaleve është diçka tjetër, kurse labializimi i vokalit a një gjë tjetër – shprehet Ajeti.

 

Një mospajtim plotësisht të arsyeshëm profesor Ajeti shpreh edhe ndaj Jan Urban Jarnikut, i cili, në një përmbledhje mjaft të thukët të tregimeve popullore nga e folmja e Shkodrës, pa të drejtë

bën rrafshimin e një e-je të mbyllur, të cilën e paraqet ose të zhdukur fare ose si një e të pastër, si te shembujt: baben, věnen, doren, flanzen, mjal’ten; doren s ams[5] etj., mendim të cilin e kanë ndjekur edhe studiues të tjerë, si Jungu (me fjalët: štuls ose stüles), Julius Pisko (me shembujt: nãnen, nãna e čikes... moter, koder, lunder...), e dihet se fjala është për një vokal të shkurtër të zhdukur, ose edhe si një gjysmëvokal mjaft i reduktuar (si te fjalët: vjehěr, motrěon ditěn...)[6].    

 

Në mungesë të studiuesve tanë më herët, me të folmet shqipe të Kosovës po edhe të Maqedonisë Perëndimore ishte marrë shkencëtari bullgar S. Mladenov, i cili opinionet e tij për këto të folme i publikoi në Balkan-Archiv, I (1925). Ai, me rastin e okupimit të këtyre trojeve nga ushtria bullgare (gjatë Luftës I Botërore), kishte vizituar këto pjesë dhe kishte shënuar disa tipare dialektologjike, me ç’rast në të folmen e Maqedonisë Perëndimore kishte hetuar diftongimin e vokaleve të gjata ī, ū >aį, eį, etj., inovacion ky i cili ndeshet edhe në të folmet e Kumanovës, Shkupit, Tetovës, Dibrës, por jo edhe në të folmet e Kosovës e të Luginës së Preshevës. Studimi i Mladenovit, me gjithë disa të dhëna, nuk shpëtoi pa u kritikuar nga akademik Ajeti, si “një vështrim i shkruar shkel e shko”, i përgjithshëm, ku nuk thuhet gjë për kuantitetin, kualitetin dhe hundorësinë e vokaleve, për dallim nga një punim më i mirë i Petar Skokut i botuar në Godišnjak Muzeja Južne Srbije (1941)*, përkitazi me të folmen e shqiptarëve të Shkupit, me ç’rast kishte hetuar diftongizimin si veçori e vonshme në këtë të folme dhe shtrirjen gjeografike të kësaj dukurie, por edhe ky, si S. Mladenovi, kishte lënë pa përmendur, si kuantitetin dhe kualitetin e vokaleve, ashtu edhe hundorësinë e tyre, konstaton Ajeti.

 

Parimin shkencor të tij, akademik Ajeti e shpreh edhe ndaj mendimit të dijetarit të njohur Taljavini, i cili, duke marrë disa shembuj nga Fjalori i Kujinxhiçit, si p.sh. fjalët: ćüš, ndrüšk etj., kishte pohuar kalimin e ü > u në të folmen shqipe të Kosovës, e që profesor Ajeti nuk e pranon një konstatim të tillë. Nuk ia pranon Taljavinit e as Joklit, të cilët, të bazuar në shembuj të pasigurt të Fjalorit të Kujinxhiçit, mendojnë se e folmja e Gjakovës nuk njeh bashkëtingëlloren h. Për t’i arsyetuar pohimet e veta, Taljavini përmend shembujt: ōngar (honger - hangër), ekar (hekër), ōn  (han), gua (guha - gjuha), vjera (vjehra), kra (krah); Jokli shembujt: iću (hiqu), ndërkaq Elezoviqi sjell shembujt: šoin (šohin), ongěr (honger) etj.

Me Taljavinin Ajeti nuk pajtohet edhe te gjëja alternimi i spirantit të zëshëm ndërdhëmbor l > ł (= ll), kur Taljavini bazohet te një studiues (jo gjuhëtar) serb, Atanasije Urosheviqi, i cili kishte shënuar shembujt në Vushtrri: “... me dasht zoti me i łon (ll = ł) beriqet; kur don zoti me i łon beriqet...” etj., raste të cilat nuk ndeshen as dje e as sot në të folmet e shqiptarëve të Kosovës, porse po te banorët turq të Vushtrrisë, të cilët pasi nuk e kanë këtë tingull në gjuhën e tyre, e shqiptojnë si ł të trashë (= ll)[7].    

                 

Akademik Ajeti, mbetet njohësi dhe studiuesi më i thellë i të folmes së arbëneshëve të Zarës, si në aspektin sinkronik, ashtu edhe në atë diakronik, në të cilën të folme edhe fitoi titullin “doktor i shkencave të filologjisë”*, pasi që  këtë tezë aspiranture e kishte mbrojtur para një komisioni studiuesish eminentë, të cilin e përbënin: prof. dr. Karel Oshtir, profesor i Universitetit të Lubjanës, prof.dr.Milan Budimir, profesor i Univeristetit të Beogradit, prof. dr. Milivoj Pavloviç, profesor i Universitetit të Novi Sadit dhe Glisha Elezoviç, anëtar korrespondent i Akademisë Serbe të Shkencave dhe Arteve të Beogradit, duke pasur për udhëheqës albanologun e njohur të asaj kohe, profesor Hanrik Bariçin. Me të folmen e këtij areal që më parë ishin marrë edhe dijetarë të tjerë, si: Franjo Mikloshiqi, kroati Ivo Berçiq, studiuesi Tullio Erberi[8], Stjepan Buzoliq, Vajgandi[9], Taljavini, famullitari Çurkoviq[10] etj., por që Ajeti tek studimet e tyre heton disa konstatime të paqëndrueshme. Kështu, bie fjala, derisa Mikloshiqi mendon se në të folmen e arbëneshëve të Zarës kishte dy tipa të tingullit ć (q) e č (ç), si te shembujt: faće por edhe flčinet, mustač etj., po dhe (ģ = gj dhe đ = xh), prof. Ajeti, ashtu si dhe Berçiqi, Erberi, Vajgandi e Taljavini, nuk shohin kurrfarë dallimesh ndërmjet konsonanteve “të buta” dhe “të forta” në të folmen e këtij krahu. Ndërkaq pohimin e Taljavinit se në të folmen e arbëneshëve tingulli s kishte kaluar në š, të cilin problem nuk e kishte vërejtur as Vajgandi, profesor Ajeti e sheh të paqëndrueshëm.

 

Edhe diftongun uo, derisa disa studiues e shohin si përdorim të vetëm në të folmen e arbëneshëve të Zarës (Mikloshiç, Erber e ndonjë tjetër), profesor Ajeti, duke i shkuar problemit deri në fillin e tij, konstaton me të drejtë se disa familje - individë arbëneshë “e shqiptojnë me trajtën e tij arkaike uo, ndërkaq disa të tjerë, shumica e tyre, e shqiptojnë  ua: me škuo, me punuo, gruo, por dhe: me škua, me punua, grua”, duke arsyetuar këtë me të dhënën shumë të vlefshme se diftongu uo u soll bashkë me kolonistët nga Shestani, Pinçiqi, Muriqi, ndërsa diftongu ua sillet nga Brisku, Larja, Dobreci[11].                     

 

Më fort sesa me disa çështje të tjera, akademik Ajeti merret edhe me një problem, sa të rëndësishëm, po aq edhe kompleks, me atë të djepit të formimit të shqipes e të shqiptarëve antikë. Ai mban parasysh mendimet e shkencëtarëve të njohur (Thunman, G. Han, G. Vajgand, N. Jokël, A. Selishçev, K. Jireçek, G. Shtatmyler, P. Skok, H. Bariç, I. Popoviç, E. Çabej etj.), por me arsye të plotë anon nga ata që mendonin se “toponimet antike brenda territoreve ku jetonin ilirët e lashtë, përkatësisht forma e tyre që nga antikiteti e deri sot, është e shpjegueshme vetem përmes ligjeve fonetike të historisë së gjuhës shqipe”[12], si te Scupi – Shkupi; Naissus – Nish; Scardus – Sharr; Astibos – Shtip; Drinus – Dri-Drin; Mathis – Mat etj. Nuk pajtohet me 12 pikat e Veigandit, sidomos me atë pikë ku ai prek autoktoninë e popullit shqiptar, duke mohuar atë në truallin ku ai sot gjëllin, të cilën rrugë e ndjekin edhe linguistët P. Skok, I. Popoviç, Seishçev etj., të cilët “shprehin mendimin se ata emra të vendeve janë zhvilluar jo pas ligjesh fonetike të shqipes, por përherë nëpërmjet të sllavishtes”[13]. Akadeimik Ajeti qëndrim të njëjtë mban edhe përkitazi me etimogjinë e qytetit bregdetar Vlonë – Vlorë, që sipas tij, është një formë toponimike që ka rrjedhur pas ligjeve fonetike të shqipes e jo sipas një trajte sllave (Aulon), siç e mendojnë Veigandi, I. Popoviqi a ndonjë studiues tjetër. Praninë e shqiptarëve në viset e tyre të banimit, gjithnjë sipas profesor Idrizit, e dëshmojnë edhe emërtimet: Shkumbin, Qafa e Prushit (nga Pirustae, Peru­stae); emri i qytetit të Ulqinit (nga një emër i lashtë Oulkinion)[14] etj. Dijetari ynë nuk mbështet as tezën tjetër të G. Vajgandit dhe të bashkë­mendimtarëve të tij, sipas të cilës shqipja është formuar diku në brendi të Ballkanit, me pretekstin e mungesës (dikur) të terminologjisë detare a të ndonjë “argumenti” tjetër të sjellë atëherë.  

 

Akademik Ajeti në fjalën e tij “Për frymën shkencore objektive”, të mbajtur në Konferencën e vitit 1997, organizuar nga Akademia e Shkencave e Shqipërisë me rastin e 80-vjetorit të lindjes së tij dhe të dekorimit me Urdhrin e Artë “Naim Frashëri”, ndër të tjera ka thënë se studiuesi i ri shqiptar “duhet të ecë në mënyrë të paanshme, duke u shquar për frymën shkencore objektive”, edhe pse ndryshe kishte vepruar e vepronte atëbotë Akademia Serbe e Shkencave, që kishte ngritur një Këshill ndërakademik të përhershëm për studime të Kosovës, i cili Këshill i kishte vënë vetes për detyrë të hidhte poshtë me çdo kusht etnogjenezën ilire të shqiptarëve dhe të gjuhës së tyre. Autorëve të librit “Iliri i Albanci” (“Ilirët dhe Shqiptarët”), të botuar nga ajo Akademi më 1988, I. Ajeti u thoshte hapur se “u ka munguar fryma objektive shkencore” saqë një autor serb i pranishëm në atë botim arrinte të pohonte madje se shqiptarët dhe gjuha e tyre dalkan si “pjellë kompromisesh të filologëve shqiptarë që kishin marrë dorë të mirë ndër shkolla gjermane”(!), për të cillin qëndrim I. Ajeti do të shprehej: “Njeriu mbetet pa mend para urrejtjes që ndryn në vetvete një shkencëtar ndaj trashëgimisë së kulturës dhe gjuhës, do të thoshim edhe ndaj qenies së popullit tjetër, popullit shqiptar.”[15]

 

S’mund të shpjegohen ndryshe as edhe qën­drimet e A. M. Selishçevit në veprën  Slovenskoe naseljenie v Albanii”, që, ndonëse pa shkelur Shqipërinë, duke gjykuar vetëm nga të dhënat e disa hartave, thotë që shumica e emrave në Shqipëri janë me etimologji sllave, edhe pse të tilla dalin nja 1000, e dihet se vetëm fshatra në këtë vend ka rreth 3000[16]. Ose, ç’vërtetësi kanë pohimet e Urosheviqit në veprat: “Novobrdska Kriva Reka 32” dhe “Toponimi Kosova”, ku gati të gjitha vendbanimet e Rrafshit të Ko­sovës, Llapit, Gallapit, Siriniqit dhe të Moravës së Posht­me i paraqet të gurrës sllave e shqiptarët ardhës në këto troje. A nuk nënkupton kjo qëllimin e realizimit të dety­rave që kanë pasur shkencëtarët propagandistë serbë: të urdhëruar nga institucionet shtetërore, të organizuar nga ato shkencore e të këshilluar nga institucionet religji­oze, për të paraqitur një gjeografi emërvendesh krejt tjetër e me këtë edhe mohimin e prejardhjes së gjuhës shqipe e të autoktonisë së shqiptarëve në këto tërthore, të cilat qën­drime, më se një herë i paraqitën, përveçse në veprat dhe në tubimet e tyre shkencore, edhe në organet më të larta partiake e shtetërore, siç ishte edhe rasti në Kongresin IX të LK-së të Serbisë, të mbajtur më 1982, në të cilin ko­ngres, po në mes të Beogradit, profesor Idrizi me reagi­min e tij idinjitoz, të guximshëm dhe të ve­ndosur – siç thotë akademik Rexhep Ismajli, u dha përgji­gjen që edhe e kërkonin të gjithë atyre të cilët çështjen shqiptare më me qejf e shtrembërojnë sesa ta paraqesin çfarë ka qenë ose çfarë është në të vërtetë.

 

Të vërtetës shqiptare, edhe si çdo herë tjetër kur e kërkonte nevoja, profesor Ajeti i doli zot edhe në polemikat e zhvilluara me Petar Zhivadinoviqin, dr. Jovan Deretiqin, akademik Sima Qir­koviqin (me të cilët nuk ishin pajtuar edhe as prof. dr. Radoslav Katiçiqi e ilirologu i njohur dr. Aleksandër Stipçeviqi) në mbledhjen e 46 të Redaksisë Qendrore të Enciklopedisë së Jugosllavisë (1982).

 

I prirë kurdoherë nga e vërteta shkencore, profesor Idriz Ajeti nuk bën përpjekje që çdo emërtim me çdo kusht ta paraqesë me etimologji të shqipes. Le të përmendim sa për ilustrim vetëm disa emra “relativisht të rinj – nga periudha e mesjetës të cilët profesori i sheh të etimonit kryesisht sllav, si: Prizreni, Prishtina, Peć – Pejë”; sish me prejardhje latine: Zhur – Zhuroviq (1367) në Mal të Zi ose katundi Shur, Zhur, një fshat te Prizreni, i cili duhet të lidhet me këtë të parin; Bjeshkët e Nemuna (oronim me dy emra: një shqip, tjetrin serbisht – Pro­kletije); pastaj toponimi Bajgorë – i formuar  nga dy emra gjuhësh të ndryshme me të njëjtin kuptim: turq. bair dhe serb gora”[17] etj., të cilat toponime besojmë se janë si rezultat i një jete në kontakte shekullore me popujt e ndryshëm të Gadishullit Ballkanik e që kjo fqinjësi ka krijuar bashkëpërkime, përngjasime, barazime dhe zhvi­llime paralele edhe në onomastikë.

 

Nuk janë të rralla rastet kur akademik I. Ajeti, në traj­timin e çështjeve nga fusha e onomastikës, del edhe jashtë orbitës mbarëshqiptare, duke shprehur kozmopoli­tizmin e tij në hetimin, shpjegimin ose edhe në mbështe­tjen e disa mendimeve të drejta, pavarësisht përkatësinë e studiuesit, siç është rasti kur përkrah mendimin e Pavle Iviqit për shtrirjen e elementit etnik sllav edhe jashtë Ballkanit: të një Bistrice, të një Rudniku; të një Lipovice edhe në Gjermani; duke e lidhur emrin e qytetit Graz të Austrisë me një Gradac (sllav); ashtu si i ka parë Iviqi edhe disa toponime të Rumanisë me etimologji sllave, si: Bistrica, Crasna, Lipova; toponimet sllave në Hungari: Budin e Peshta, Peçuj, Velika Kanizha, Estergon, Dom­bovar, Solnik, Vesprem, Çongrad etj.[18] etj. Këtu dhe del sheshit madhështia e dijetarit dhe e shkencëtarit të vërtetë.  

 

Po e përmbyllim këtë vështrim më bindjen se dijetari ynë i nderuar, akademik Idriz Ajeti, si Nestor i gjuhësisë shqiptare në Kosovë dhe më gjerë, me gjithë peshën e vjetëve të jetës që ka mbi shpinë, do të jetë ende në krye të disa punëve ku përvoja dhe pesha e fjalës së tij janë të pazëvendësueshme.

 

Prishtinë, 8 nëntor 2011



* Duhet përmendur në fillim studimet dialektologjike të Norbert Joklit, Stduime mbi të folmen e Rapçishtit të  Pollogut,  botuar te Anzeiger i Akademisë së Vjenës, 1915; Vuks albanesische Liedersammlung, kushtuar veprimtarisë shkencore të linguistit Aleksandar  Beliç më 1921; S. Mladenovi, Bemerkungen über die Albaner und das albanesische in Nordmakedonien und Altserbien, Balkan-Archiv, Leipzig, 1925; P. Skok, Lingvistička proučavanja neslovenskog stanovništva Skopske kotline, Godišnjak Muzeja Južne Srbije, 1941; Tljavini, La parlate albanese di tipo ghego orientale – Dardanie e Makedonia Nordoccidentale, Roma, 1942; Lamberci, Bericht über meine linguistischen Studien in Albanien an Mitte Mai bis Ende August 1916, te Anzeiger, Vienna, 1916 etj.  

[1] Shih: Mr. Murat Blaku,Veprimtaria shkencore e akademik Idriz Ajetit, botur te  Studime gjuhësore në fushë të shqipes të Dr. Idriz Ajetit, Prishtinë, 1982, faqe 11. 

[2] Dr. Idriz Ajeti, Zhvillimi historik i së folmes gege të arbëreshëve të Zarës, Instituti Ballkanologjik i Shkencave të Bosnje-Hercegovinës, Sarajevë, 1961.       

* Stjepan Buzoliq, Xadarski Arbanasi i Prabiskup Zmajević, Narodni koledar, 1868; Franc Mikloshiç, Albanische Forschungen, 1870-1871; Tulio Erber, La colonia abanese di Borgo Erizzo presso Zara, Dubrovnik, 1881, Gustav Vajgand, Der gegische Dialekt von Borgo Erizzo bei Zara in Dalmatien, Lajpcig, 1911; Čurković, Povjest Arbanasa kod Zadra, Šibenik, 1922; Karlo Taljavini, L’Albanese di Dalmazia, irenca, 1937; Kruno Krstić, Zadarski Arbanasi, Glas Zadra, 1951.    

[3] Idriz Ajeti, Vepra 1, AShAK, Prishtinë, faqe 21.

[4] I. Ajeti, Vepra e cituar, faqe 25.

[5] J. U. Jarnik, Prispevky ku Poznani Nareči Albanskych, Prag, 1896.

[6]  I. Ajeti, Vepra e cituar, faqe 27.

* Studimi mban titullin: Lingvistička proučovanjaneslovenskog stanovništva Skopse kotline.

[7] I. Ajeti, Vepra e cituar, faqe 46. 

*Istorijski razvitak gegijskog govora arbanasa kod Zadra ((Zhvillimi historik i së folmes gege të 

  arbëresheve të Zarës).

[8] Tulio Erber, La Colonia allbanese di Borgo Erizzo presso Zara, Dubrovnik, 1883, faqe 72-73.

[9] Weigand, Der gegische Dialekt von Borgo Erizzo bei Zara in Dalmatien, Jahresber icht des Instituts für,   

   Leipzig, 1911.

[10] Čurković, Povijest Arbanasa kod Zadra, Šibenik, 1922.

[11]  I. Ajeti, Vepra e cituar, faqe 55.

[12] I. Ajeti, Vepra e cituar, faqe 24-25.

[13] Idriz Ajeti, Vepra 5, AShAK, Prishtinë, 2002, faqe 41.

                             [14] Idriz Ajeti, Vepra 5, AShAK, Prishtinë, 2002, faqe 42-43.

[15] Emil Lafe, Vepra madhështore e Idriz Ajetit (me rastin e 90-vjetorit të lindjes se I. Ajetit), Gjuha shqipe,

     nr. 2, IAP, Prishtinë, 2007, faqe 11.

[16] Çlirim Bidollari, Trajtimi i derisotëm i lëndës toponimike dhe këndvështrime të tjera, “Studime

    folologjike”, nr. 1-4, Tiranë, 1995, faqe 12.

                             [17] Akademik Idriz Ajeti, Njësia brenda ndryshimeve ka vlerë abso­lute, “Gjuha shqipe”, nr.1, Prishtinë,

                   1987, faqe 5-6.

                             [18] Akademik Idriz Ajeti, Po aty, faqe  7-8.

 

Shqipe Avdiu-Kryeziu

 Shqipe Avdiu-Kryeziu

 

                                                 ARSIMI INTERKULTURORË

 

Interkulturalizmi paraqet një shprehje besimi që njerëzit e kulturave të ndryshme të ndërlidhen në mes tyre dhe të mësojnë njëra nga tjetra.[1]

Arsimimi interkulturorë nënkupton:-aftësinë produktive  të individit  për veprim në kontekstin multikulturorë.[2]  Kultura është pikërisht bashkësia e njohurive, ideve, vlerave dhe normave që një njeri merr nga brezat e kaluar dhe që provon ti përcjell, shpesh të ndryshuara, te brezi tjetër.[3]

Interkulturalizmi në arsim ka këto detyra:

Vetëdijesimi i individit për identitetin nacional, por kjo nuk nënkupton mos respektimin e identitetit dhe kulturës së të tjerëve,

Vetëdijesimi i individit për tolerancë dhe respektim mbi dallimet si pikënisje të vlerave kulturore, kombëtare, religjioze etj.

Studimi në lidhje me Multikulturalizmin dhe marrëdhëniet ndëretnike në arsim paraqet një analizë të situatës aktuale në sistemin arsimor në lidhje me kapacitetet e tij të promovojë dhe sigurojë respekt, tolerancë dhe pranim, dhe i shqyrton përcepcionet dhe nivelin e komunikimit ndërmjet nxënësve, prindërve dhe arsimtarëve.

Arsimimi interkulturorë tenton të tejkalojë ko ekzistencën pasive dhe të realizojë mënyrë të zhvilluar dhe të qëndrueshme të jetës së përbashkët në shoqërinë multi kulturore.

 Kjo mund të arrihet përmes mirëkuptimit , nderimit dhe dialogut të ndërsjellë në mes grupeve, që u përkasin kulturave të ndryshme, si dhe përmes sigurimit të mundësive të barabarta dhe luftës kundër diskriminimit.[4]

Kushtetuta e Republikës së Kosovës [5]

Dispozitat më të rëndësishme kushtetutare që kanë ndikim të drejtpërdrejtë në garantimin e komuniteteve në nivelin komunal janë:

Përdorimi zyrtar i gjuhës, (Neni 5).

Të Drejtat dhe Liritë Themelore (Nenet 21 – 56),

Të Drejtat e Komuniteteve dhe të Pjesëtarëve të Tyre, (Neni 3, dhe 5), trashëgimia kulturore dhe fetare (Neni 9), qeverisja lokale (Neni 12), shërbimi civil (Neni 101), dhe refugjatët dhe kthimi (Neni 156).[6]

Qasja në reformat kulturore të kurikulumeve shkollore- Nëse në fokusin e të menduarit mbi arsimimin interkulturorë, vendosim programin shkollorë (kurikulumin), atëherë sipas Banksit, mund të dallohen katër qasje në reformat e kurikulumit:

Kontributi - është qasje e kyçjes minimale të arsimimit interkulturorë në kurikulum, kur periodikisht analizohen librat e zgjedhura dhe festohen datat e rëndësishme, heronjtë apo ngjarjet nga kulturat e ndryshme. Kjo qasje nuk nënkupton kyçje sistematike të librave dhe temave të ndryshme kulturore në kurikulum. Shembull tipik është planifikimi i kohës speciale në muajin janar, kur në SHBA lexohet dhe flitet për Martin Luter Kingut.

Plotësimi – është qasje, në të cilën përmbajtja, koncepti, temat dhe perspektivat e kulturave të ndryshme i shtohen kurikulumit, por ashtu që të mos ndryshojë struktura ekzistuese e tij. Edhe pse me një qasje të tillë librat dhe temat e kulturave të ndryshme kyçen në kurikulumin ekzistues, ai nuk siguron edhe ndryshimin e mënyrës së të menduarit tek nxënësit.

Shembull tipik është analizimi i shikimit të Ditës së falënderimeve nga këndvështrimi i Indianëve amerikanë si plotësim tradicional (i shumicës)i këndvështrimit ndaj kësaj feste në SHBA.

Transformimi – është qasje, me të cilën ndryshohet struktura e kurikulumit, në mënyrë që nxënësit të kurajohen, që konceptet, temat dhe problemet t’i shohin nga disa këndvështrime dhe perspektiva të ndryshme kulturore. Kështu për shembull, tema Dita e falënderimeve bëhet njësi mësimore, e cila analizon konfliktet kulturore.

Aksioni social – është qasje, e cila kombinon qasjen e transformimit dhe aktiviteteve, që synojnë ndryshimet sociale. Ne nuk i mësojmë nxënësit vetëm të kuptojnë dhe analizojnë çështjet aktuale sociale, por edhe lidhur me këtë çështje. Shembull tipik është, se nxënësit pas temës së paraqitur mbi statusin e emigrantëve në SHBA, u shkruajnë letër senatorëve, kongresit dhe gazetave, me an të së cilës shprehin mendimet e tyre lidhur me politikën e shtetit ndaj emigrantëve.[7]

Mungesa e teksteve shkollore të bazuara në plan programe e ndikon seriozisht cilësinë e edukimit në gjuhën amtare.

Nuk ka (për edukimin e sipërm të mesëm, klasat 10-13), apo ka fare pak (për edukimin e mesëm të ulët, klasat 6-9) libra të bazuara në plan programe që janë në dispozicion në këto gjuhë.

Megjithatë, ata aty nuk kanë lëndë të posaçme rreth kulturës, historisë dhe traditave të tyre.

Kosova është duke bërë përpjekje për jetësimin e një modeli të arsimi interkulturor , i cili është një model shumë i rëndësishëm edhe për botën.[8]

E drejta e jetës në shkollë - Nocioni shkollë ka kuptim shumë të gjerë. Në të vërtetë ekzistojnë shkolla të llojeve dhe niveleve të ndryshme. Qëllimet dhe objektivat e shkollave të caktuara dallojnë mes vete, e organizimi i tyre dhe puna edukativo-arsimore, varet nga ato synime dhe objektiva. Shkolla lindi nga nevojat objektive, shoqërore dhe ka një zhvillim e traditë mjaft të gjatë. Gjatë historisë ka pësuar ndryshime dhe është përkryer, kështu që puna e saj e sotme edukativo-arsimore, është metodike dhe e planifikuar mirë. Duke folur për edukimin në shkollë, është e pamundur që të mos përmendim edhe arsimimin interkulturor. Historia na tregon që shkollimi vetvetiu nuk i edukon njerëzit. Shkollimi është rrugë për tek profesionalisti, por jo edhe rrugë, e cila doemos shpie tek njeriu, i cili ka kuptim dhe dijësi për vlerat e jetës dhe për vlerat në përgjithësi.

 Nuk ekzistojnë shkolla, të cilat mbase do të mund të quheshin “schools of humanity”. Për t’u bërë njeri nuk mund të “shkollohemi”, por vetëm të edukohemi, thoshte Kershenshtajner në kohën e vet. Vlerat e shkollimit, pra, kanë kuptim tjetër nga vlerat e edukimit.[9]

Këshilli i Evropës nxjerr nga arkiva e tij për të promovuar standardet evropiane dhe shembujt e praktikës së mirë në Evropë. Këto standarde duhet të praktikohen edhe në vendet tona pas që ka treguar rezultate të suksesshme ne Evropë. Standardet që duhet ti plotësoj çdo shtet në edukim janë këto:

• “Si të gjithë mësimdhënësit mund të mbështesin Arsimin për Qytetari dhe të Drejta të Njeriut: Korniza për Zhvillimin e Kompetencave”, autorë: Peter Brett, Pascale Mompoint-Gaillard dhe Maria Helena Salema ( pako e EQD)

• “Mjetet për Sigurimin e Kualitetit të EQD-së në shkolla” (pako e EQD)

• “Të jetosh në Demokraci”, autorë: Rolf Gollob, Ted Huddleston, Peter Krapf, Don Rowe, Wim Taelman (Pako e EQD)

• “Të eksplorojmë të Drejtat e Fëmijëve ”, autorë: Rolf Gollob dhe Peter Krapf

• “Qeverisja Demokratike e Shkollave”, autorë: Elisabeth Bäckman dhe Bernard Trafford (Pako e EQD)

• Korniza e Përbashkët Evropiane e Referencës për Mësimin e Gjuhës

• Udhëzuesi për Politikat Arsimore të Gjuhës në Evropë

• Dokumentet e Portfolios së Gjuhës

• Fakte pedagogjike për historinë e Romëve, Sëritë e Këshillit të Evropës në arsimin e fëmijëve Rom në Evropë

• “Udhëzuesi për ndërmjetësuesin/asistentin në Shkolla Rome”, autorë: Calin Rus dhe Mihaela Zatreanu, Seri e Këshillit të Evropës për Arsimimin e Fëmijëve Rom në Evropë

• “Përgjegjësia publike për Arsimin e Lartë dhe Hulumtim, Seritë e Këshillit të Evropës për Arsimin e Lartë Nr. 2.

• “Kualifi kimet: Prezentimi i Konceptit” nga Sjur Bergan, Serit e Arsimit të Lartë të Këshillit të Evropës Nr.6.[10]

Synimet dhe objektivat

Projekti i Arsimi në Kosovë; Interkulturalizmi dhe Procesi i Bolonjës, Projekt i financuar nga BE menaxhuar nga Zyra Ndërlidhëse e Komisionit Evropian dhe implementuar nga Këshilli i Evropës, është duke vepruar në tërë Kosovën, përfshirë të gjitha shkollat dhe universitetet publike dhe private.

Objektivë kryesore e projektit është mbështetja e reformave në arsimin fillor, të mesëm dhe të lartë në Kosovë, duke marrë parasysh standardet Evropiane dhe praktikat më të mira dhe lehtësimi i më tutjeshëm defakto integrimi i Kosovës në Procesin e Bolonjës.

Me anë të standardeve të hartuara, qasjes ndërqeveritare, dhe mekanizmave monitorues të tij, Këshilli i Evropës është në pozitë unike për të mbështetur këto reforma. Përpjekjet asistencës së këtij projektit mund të grupohen në katër kategori: aftësimi i kuadrove për profesionistët arsimorë, trajnimi i mësimdhënësve, hartimi i materialeve dhe përhapja e praktikës së mirë.[11]

Sipas Ueleut arsimimi synon të promovojë dhe zhvillojë:

• Të kuptuarit e mirëfilltë të kulturës në shoqërinë moderne

• Aftësinë e komunikimit në mes njerëzve, të cilët u përkasin kulturave të ndryshme

• Qëndrimin më fleksibil ndaj ndryshimeve kulturore në shoqëri

• Gatitshmërinë më të madhe të njerëzve, për t’u kyçur në mënyrë aktive në interaksion social me njerëzit që kanë prejardhje tjetër kulturore, si dhe njohjen e cilësive themelore të natyrës njerëzore si diçka të përbashkët.[12]

 

Dimensionet kyçe të arsimit interkulturorë

 

Arsimimi interkulturorë përmban dy dimensione kyçe:

• Arsimim interkulturorë konsiderohet arsimimi, i cili respekton dhe përkrahë dallimet në të gjitha lëmit e jetës njerëzore. Ai nxënësit/et i bën të ndjeshëm ndaj ideve, se njerëzit në mënyrë të natyrshme i kanë zhvilluar mënyrat e ndryshme të jetesës, traditat dhe shikimin në botë dhe se kjo llojllojshmëri e jetës njerëzore na pasuron të gjithë neve.

• Njëkohësisht, bëhet fjalë për arsimimin, i cili promovon barazinë dhe të drejtat e njeriut, i kundërvihet padrejtësisë dhe diskriminimit, si dhe promovon vlerat me të cilat ndërtohet barazia.[13]

Kësisoj, legjislacioni i Kosovës e njeh të drejtën për të fituar edukim publik në të gjitha nivelet e gjuhës së zgjedhur zyrtare, dhe për të fituar edukim parashkollor, fillor dhe të mesëm në gjuhët e tjera të komuniteteve tradicionale të Kosovës në ato komuna ku këto komunitete jetojnë.[14]

Është në interes të gjithë shoqërisë, që njerëzve të emigruar t’ua ofrojë një arsimim të mirë, edhe në gjuhët e tyre që kanë sjellë me vete. Kjo nuk është vetëm një pasuri multikulturore por edhe me dobi të shumtë ekonomiko-politike.

Financimi publik i mësimit në gjuhët e para (deri tash të përceptuara nga “Kurset e gjuhës dhe kulturës së Atdheut”) është edhe nga këto arsye i përligjur. Mësimi në gjuhët e ndryshme të para i forcon kompetencat gjuhësore dhe vetëdijen personale të fëmijëve. Në bazë të përvojave ndërtimi i vetëdijes personale është edhe një kontribut për integrim dhe preventivë ndaj dhunës. Në këtë kuptim një mësim i tillë ka një ndikim të madh integrues në një fushë shkollore të ndikuar nga monolingualizmi dhe kontibuon shumë për një “klimë shkollore” të mirë.[15]

Zhvillimi i ndjeshmërisë interkulturore , përshkruan stadiumet, nëpër të cilat kalojnë njerëzit kur ballafaqohen me kultura tjera. Stërhollimi i trajtimit të dallimeve kulturore zhvillohet nga stadiumi i mohimit i ekzistimit të dallimeve, gjegjësisht etnocentrizmit të skajshëm, kah stadiumi i të vërejturit dhe pranimit të dallimeve kulturore, të cilat Beneti i quan etnorelativizëm.

Beneti dallon tre stadiume themelore të etnocentrizmit dhe tre stadiume të etnorelativizmit, e brenda secilit prej tyre edhe disa nënstadiume zhvillimore (shikoni tabelën).

Tabela: Stadiumet e zhvillimit të ndjeshmërisë interkulturore(Benet)

ETNOCENTRIZMI

ETNORELATIVIZMI

1

2

3

4

5

6

Mohimi 

mbrojtja

minimizimi

pranimi

adaptimi

integrimi

izolimi

ndarja

nënçmimi

superioriteti

kthimi në të kundërtën

Univerzalizmi fizik

Univerzalizmi transcedental

Realizmi bihejvorik

Relativizmi i vlefshëm

empatia

pluralizmi

Evoluimi kontekstual

Margjinalizimi konstruktiv



[1] Fatbi Osmani, Interkulturalizmi dhe Arsimi, USHT, doreshkrim nga ligjeratat ne USHT

[2] Fatbi Osmani, Interkulturalizmi dhe Arsimi, USHT, doreshkrim nga ligjeratat ne USHT.

[3] Spektri, Grup autoresh, Rozafa, Prishtinë, 2006, f. 141.

[4] Grup autorësh, Të kuptuarit e arsimit interkulturor, Doracak baë për arsimtarë/re, Beograd 2007. f. 5

[5] Kushtetuta e Republikës së Kosovës, Hyri në fuqi me 15 qershor 2008.

[6] Politika lokale në komunitetet multietnike, KIPRED & SOROS, Prishtinë shtator, 2009, f. 7.

[7] Grup autorësh, Të kuptuarit e arsimit interkulturor, Doracak bazë për arsimtarë/re, Beograd 2007. f. 6-7

[8] http://it. groups.yahoo.com

[9] Muhidin Ahmeti, E drejta e jetës në shkollë, Takvim, Sarajevë 1999, f. 193

[10] Interkulturalizmi dhe procesi i Bolonjës, An EU project managed by the European Commission Liaison Office Implemented by the Council of Europe.

[11] Interkulturalizmi dhe procesi i Bolonjës, An EU project managed by the European Commission Liaison Office Implemented by the Council of Europe.

[12] Grup autorësh, Të kuptuarit e arsimit interkulturor, Doracak baë për arsimtarë/re, Beograd 2007. f. 5.

[13] Grup autorësh, Të kuptuarit e arsimit interkulturor, Doracak baë për arsimtarë/re, Beograd 2007. f. 6.

[14] Politika locale në komunitetet multietnike, KIPRED & SOROS, Prishtinë shtator, 2009, f.16.

[15] Gjuhët e para të fëmijëve të përkrahen – një detyrë qendrore e arsimit public, IG E! InteressenGemeinschaft Erstsprachen, Zürich 2009.

 

Kozeta Zavalani: Festivali Ndërkombëtar i Letërsisë, në Ordu të Turqisë

Nga Kozeta Zavalani

 

Festivali Ndërkombëtar i Letërsisë, në Ordu të Turqisë

 

 

Muaji tetor pasqyron ngjyrat e panumërta të vjeshtës. Bukuria e kësaj stine bëhet edhe më reale kur e prek atë nga afër. Unë pata fatin ta shijoj këtë bukuri në Turqi, ku isha e ftuar në Festivalin e 2-të Ndërkombëtar të Letërsisë që u mbajt nga 20 deri në 23 tetor 2011, në Ordu. Ordu është një ndër vendet e bukura të botës, jo vetëm me pasurinë e saj natyrore, ku gërshetohet deti me kodrat e malet, por edhe vendeve historike, ku është e mundur të gjesh të gjitha tonet e ngjyrave e të bësh të gjitha llojet e sporteve të natyrës, pasi katër stinët mund të jenë në një ditë. 

Sa herë udhëtoj dhe shoh turma njerëzish, që lëvizin nga një vend në tjetrin, mendoj se njerëzit janë sa të ndryshëm aq edhe të njëjtë. Ajo që i bashkon të gjithë për mirë është buzëqeshja dhe komunikimi miqësor, vështrimi i butë e i ngrohtë, që pavarësisht nga gjuha e ndryshme që flasin, të bëjnë të ndihesh mirë. Këtë provova edhe kur u takova me mikpritësit turq dhe poetë e shkrimtarë nga vende të ndryshme. Theksoj mikpritjen aq të ngrohtë të organizatorit të Festivalit z. Mesut Senol, që kishte dalë të na priste në aeroportin e Stambollit dhe na shoqëroi me avion deri në Samsun, ku na prisnin organizatorët e tjerë dhe pjesëmarrësit nga vende të ndryshme të Turqisë, me të cilët udhëtuam  me autobus deri në Ordu. Ndonëse ishte hera e parë që i takoja, mikpritja e dashamirësia e tyre më bënë të ndihesha si në shtëpinë time e si në vendin tim. Dua të theksoj edhe komoditetin e udhëtimit me linjën Turkish Airlines, ku shërbehej ende si dikur ushqim e pije, madje edhe verë...

E kujtoj me endje verën e këndshme që pimë në mbrëmjet e Festivalit së bashku me krijues te tjerë. Madje pijen e filluam qysh në udhëtimin me autobus nga Samasun për në Ordu, kur poeti ukrainas Mykola, na gostiti wiski dhe ne uruam mirëseardhjen me trokitje gotash, deri në mesnatë kur u akomoduam në Hotelin e bukur “Belde”, buzë Detit të Zi.

Organizuar nga komuna e Ordusë dhe sponsorizuar nga Ministria e Kulturës dhe Turizmit, guvernatorit e Komunës të Ordusë, Ordu-University e biznese vendase, Festivali i 2-të Ndërkombëtar i Letërsisë filloi me ceremoninë zyrtare, që u mbajt në kishën e vjetër të kthyer në qendër kulturore Tasbasi: Kjo është në zonën urbane Sile në Tasbasi Street në qendër të qytetit të Ordu dhe është ndërtuar në vitin 1853. Ajo ka qenë përdorur si Qendra e Kulturës që nga prilli 2000.

Pasi u mbajt një min heshtje në nderim të ushtarëve të vrarë nën ekzekutimin e hymnit kombëtar, u bë prezantimi i programit të festivalit.

Shinasi Tepe, drejtori i përgjithshëm i Festivalit, theksoi se -Poezia dhe veprimtaritë letrare të përmasave kombëtare kanë filluar qysh në vitet 1920-të. Bashkia e Ordusë nuk është e huaj për Festivalet Ndërkombëtare, pasi këtu është mbajtur edhe Festivali Ndërkombëtar i teatrove të fëmijëve dhe kompozimet e skulpturave të gurit apo takimet periodike të Federatës së gazetarëve Ndërkombëtare të Evropës.

Orhan Dyzgyn, guvernator i  Ordusë, në fillim të fjalës së tij tha:”Qysh nga ekzistenca e tij njerëzimi ka kërkuar konceptin e bukurisë dhe gjithmonë është në kërkim të saj. Letërsia ka prekur ndjenjat me të thella të shpirtit njerëzore, duke bërë që persona dhe kombe të tërë, të panjohur të bashkohen, për të shkëmbyer eksperiencat e tyre.”

Seit Torun, kryetari i Bashkisë, në fjalën e tij midis të tjerash përmendi: “Ndonëse një qytet me madhësi mesatare, zemra e Ordusë është e mbushur me art e veçanërisht rinia jonë me mundësitë e krijuara nga bashkia, thith aromën e degëve të ndryshme të artit stinë pas stine. Ne jemi krenarë që duke përdorur teleferikun, tani mira turistë mund të shohin fytyrën e qeshur të Ordusë nga Boztepe.”

Tarëk Jarëllgaç Rektor i Universitetit të Ordusë, theksoi: “Ne jemi në fakt një komb me njerëz të dashuruar mbas letërsisë. Kombi ynë ka dhënë kontribute të mëdha në letërsi, si një degë e rëndësishme dhe efektive e arteve. Fuqia e letërsisë gojore dhe të shkruar është vënë re vetëm në disa kombe.-Mos hapni gojën pa ditur si të flasësh. Mëso se ku, çfarë dhe si të flasësh...” ka thënë Poeti Vehbi...

Ëzer Karadak, zëvendës kryetar i Bashkisë, në fjalën e tij midis të tjerash tha: “Ne si bashki në këtë Festival të 2-të të Letërsisë në Ordu, synojmë të bashkojmë krijuesit për të ndarë idetë e përvojat e tyre, për kulturat e vendeve të tyre, për të diskutuar çështje të ndryshme lidhur me letërsinë dhe lirinë e fjalës, kontributin në letërsinë botërore, duke inkurajuar përkthimin e veprave të ndryshme, në mundësinë e dialogut midis lexuesve e krijuesve. Në këtë aspekt ne mirëpresim shkrimtarë e artistë nga vende të ndryshme të botës, si edhe shkrimtarë e poetë nga  Turqia. Festivali ka qëllim që të promovohen vlerat kulturore, artistike e turistike të Ordusë, brenda e jashtë vendit.”

- Është fare e natyrshme të kesh letërsitë e popujve që kanë ndërveprime midis tyre, jo vetëm gjeografikisht por edhe historikisht. Karakteristikat humane, mëshira, urrejtja dashuria, pasioni dhe shumë perceptime dhe motivime të tjera u janë bërë jehonë nga krijuesit në gati një projeksion universal... theksoi Mesut Senol.

Dita e dytë e Festivalit, lindi së bashku me diellin që shkëlqente, në mëngjes. Pasi hëngrëm mëngjesin u larguam me autobus për në Bolaman. Ishte e njëjta rrugë që të çon në Samasun, ku përshkuam rrugën e re me tunelin më të gjatë në të gjithë Turqinë. Aty vizituam disa nga shkollat e mesme të qytetit dhe unë kujtova takimet përgjatë muajit të letërsisë me shkrimtarë e poetë. Në fjalën time thashë se lidhjen e parë me letërsinë turke e kam pasur tamam në moshën e tyre, kur kam lexuar romanin “Shtylla” të shkrimtarit turk Jashar Qemal dhe ndihem krenare që këtë libër e ka përkthyer në shqip vjehrri im i nderuar, i ndjeri Mikel Zavalani...

Në panelin e shkrimtarëve e poetëve të ftuar, folën Mykola Riabchuk nga Ukraina, Andras Gerevich nga Hungaria, Yjrki Ihalainen nga Finlanda, Chrysa Spyropoulou nga Greqia, Irena Matijasevic nga Kroacia, Aksinia Mihailova nga Bullgaria, Nikola Madzirov dhe Esat Bayram nga Maqedonia...natyrisht edhe unë nga Shqipëria, që sipas rendit alfabetik  nga Albania, flisja gjithmonë e para.  Më poshtë po vendos një pjesë nga fjalimi im:

“Jam shumë e gëzuar e emocionuar dhe e nderuar njëkohësisht, që marr pjesë në Festivalin Ndërkombëtar të letërsisë, këtu në qytetin e bukur Ordu të Turqisë mike, me të cilën na lidh një kulturë e përbashkët.

Esenë time dua ta filloj me  fjalët e Ismail Kadaresë, një nga zërat më të lartë poetikë, dhe më të shquar të atdheut tim Shqipërisë “Vendi im është Shqipëria, por atdheu im është letërsia”.

Çdo iniciativë apo lëvizje e re është tregues qytetërimi. Në lumin e madh të kulturës vjen edhe një rrëkezë tjetër, për t’ia shtuar freskinë dhe për ta bërë më të gjallë e më të shëndetshëm, në mënyrë që ujitja e pemësisë së qytetërimit të jetë më e gjerë dhe më e plotë...I tillë është edhe Festivali Internacional i Letërsisë në ORDU. Të gjithë poetet e krijuesit nga mbarë bota kanë një mision, kanë  një qëllim , paqen dhe dashurinë. Sepse letërsia është art, muzë e qiellit, që prek fijet më të holla të shpirtit njerëzor. 

Poezia, kjo lirikë e rrallë, gati transparente, është një fllad, frymë e lehtë mbi një faqe, që duket se zgjon në brendësi të njohjes një ndjenjë ndryshe, për të çuar qëndrueshmërinë mbi një fill të magjisë së brendshme letrare. Lindur nga një vërtetësi e madhe, motivi frymëzues njerëzor, ndjenja e lartë e kërkimi i fuqishëm i vlerave të brendshme ekzistenciale.

Thonë se poetët janë si profetët. Arrijnë të zbulojnë thelbet e atyre të vërtetave që qeniet e tjera thjesht i kundrojnë nga larg si realitete te çuditshme, pa arritur madje t'i kategorizojnë si të vërteta. Kjo dukuri ndodh ngaqë poetët zotërojnë një shqisë të pari tepër të fuqishme, e cila është në gjendje të vështrojë kthjelltazi lojën e kontrasteve.

Unë do të shtoja se kështu shtohen marrëdhëniet kulturore kombëtare e ndërkombëtare me një shije e ngjyrë të veçantë, duke ushqyer njëra tjetrën. Nuk duhet të harrojmë se krijimtaria është një kopsht kulturor me mira lule, ku secila ka ngjyrë e shkëlqim të veçantë, që shton vlerat e kulturës njerëzore. Rrallë ndodh që gjini të ndryshme krijuese të mos gjejnë arsye për ta vlerësuar e respektuar njëra tjetrën. Duke pasur detyrë të jetë zëri i atyre që nuk kanë zë, ajo është një dorë vëllazërore që zgjatet, për të shtrënguar dorën e tjetrit, kështu që duart së bashku, punojnë e luftojnë për një jetë me buzëqeshje mirësie, bukurie e butësie dhe aspak armiqësie. Problemi kryesor e kritik për të gjithë është shpresa për një të nesërme më të mirë, më të ndritshme se sot.

Dua të shtoj faktin se ndër prezantimet e bëra për veprimtaritë tona mjaft mirë u paraqit poetesha turke Cigdem Hicran Yorgancioglu, që e bëri prezantimin nëpërmjet dokumentarit me foto nga vende të ndryshme që kishe vizituar, midis të cilave edhe Kosovën e Tiranën.

Në mbyllje të festivalit ne shkuam të gjithë së bashku vizitë me teleferik në Boztepe: Gjithë provinca e Ordusë shtrihet përgjatë brigjeve të Boztepe. Kjo është përvojë e shkëlqyer për të parë gjithë provincën nga Boztepe, një panoramë e kombinuar me pamjen madhështore të Detit të Zi.

Gjatë këtij festivali, poeti Mesut Senol përkthente në anglisht dhe turqisht çdo gjë që është lexuar apo diskutuar zyrtare ose private. Edhe pse ai ishte njeriu më i kërkuari shkrimtar në këtë festival, ai vërshoi plot energji çdo ditë dhe natë. Ai gjithashtu ishte redaktor dhe përkthyes i antologjisë së festivalit, një libër me 340 faqe, me krijimtarinë  e secilit prej nesh.  Tri ditë në të cilën ndjenjat e miqësisë dhe respektit kanë qenë në nivelet më të larta, ne shkëmbyem adresat e autografet me njeri tjetrin.

Falenderoj nga zemra ata që mundësuan ardhjen time këtu, gjithashtu falënderoj  Kryetarin e Bashkisë Ordu, Seit Torun, nën Kryetarin Ozer Karadag e drejtorin e Festivalit Shinasi Tepe, për mikpritjen spektakulare... Përshëndes edhe miqtë tanë, poetet e talentuar turq, Tozan Alkan e Mesut Senol, që duke përkthyer e botuar poezitë e mia në turqisht, bënë të mundur që poezia shqipe të dëgjohet e vlerësohet në festivalin e  Ordu-së, që hapi zemrën e tij për të mirëpritur krijues të letërsinë, që festuan në valët e shushurimës mërmëritëse të Detit të Zi.

 


Faqe 67 nga 87

Newsflash

SESION PËRKUJTIMOR, NË 130-VJETORIN E HASAN TAHSINIT

Titulli “dijetar”, në vendin tonw, i takon vetëm atij e askujt tjetër:

Sami Frashëri

Nga: Prof. Murat Gecaj

Publicist e studiues- Tiranë

Dijetari ynë i madh, Hasan Tahsini

Një ndër peronalitetet e shquara të atdhetarizmit, arsimit, kulturës e shkencës shqiptare, ishte dhe Hasan Tahsini ose Hoxhë Hasan Tahsini. Lindi në fshatin Ninat të rrethit të Sarandës, në vitin 1811 dhe, pas një veprimtarie të gjerë e të dendur për çështjen kombëtare shqiptare, i mbylli sytë përgjithnjë në vitin 1881, pra në moshën 70-vjeçare.

Ishte rilindës i njohur, filozof, matematikan, psikolog e astronom etj. Për këto fusha të diturisë njerëzore vuri në përdorim, disa gjuhë, që ai zotëronte. Është i njohur si themelues dhe rektor i Universitetit të parë Osman, çelur në Stamboll të Turqisë. Po kështu, krijoi e drejtoi me aftësi të veçanta Shoqërinë e Dijetarëve Shqiptarë ose Kuvendin Shkencor Shqiptar.

Meritë të posaçme pati Hasan Tahsini se vetë ideoi dhe përhapi mendimin për themelimin e shtetit të pavarur shqiptar, pra të shkëputur nga ndikimi osman. Një punë të madhe bëri ai edhe për hartimin e alfabetit të gjuhës amtare shqipe dhe dëshiroi e synoi që të ishte i ndryshëm nga i popujve të tjerë. Ndër meritat e tij të mëdha, është së ai u dha mësim disa figurave të njohura të historisë sonë kombëtare, si Abdyl, Naim e Sami Frashërit, Vaso Pashës, Jani Vretos, Ismail Qemalit etj. Duke e kujtuar atë me nderim e respekt të veçantë, Samiu ka shkruar: “Hoxhë Tahsini ishte më i larti ndër të lartët. Ishte një nga ata njerëz të mëdhenj, që qindvjeçarët dhe kohët i nxjerrin rrallë e me vështirësi të madhe…Titulli “dijetar” në vendin tonë i takon vetëm atij e askujt tjetër”.

Lexo ma...